thumb|200px|El munüment al Ghielm Tell ad Altdorf
El Ghielm Tell (nom uriginal: Wilhelm Tell) l'è un om legendari, una figüra mitega, de l'indipendensa sgüissera che l'avaria vivüü in del Cantun Uri intra 'l 13° e 'l 14° secul.
La Legenda Segunda la legenda, 'l Ghielm Tell l'è nassüü e vivüü intra la fin del XIII e 'l prenzipi del XIV secul a Bürglen, in del Cantun Uri, e l'era un gran tiradur de balestra. El 18 nuvember del 1307, el Ghielm, l'era andaa insem' al so bagaj Gualter ad Altdorf, la capital del Cantun, e quand che l'era passaa in de la piassa del paes l'eva minga salüdaa el capel che 'l guernadur Gessler, metüü sü li dij Asbürgh, l'eva metüü in scima a un tarel. El capel, che l'era li a representà l'üturidaa de l'imperadur, tücc gh'even de fagh la rivarensa e salüdal in del passagh denans: quij che ghe feven no la rivarensa al capel i suldaa, piasaa li vesin, i brancaven e i menaven in gatabüja. Già che 'l Tell el gh'eva minga faa la rivarensa al capel, i suldaa l'han brancaa e l'han menaa in presun. Pö, 'l dì dopu, el Gessler l'ha dii insci ai so suldaa de tö 'l Tell e menàl denans a lü in sü la piassa del paes. Quand che 'l Gessler 'l gh'ha dumandaa 'l perchè lü l'eva minga sbassaa 'l cuu denans al capel, insci cum' hann semper faa tücc, el Tell el gh'ha respundüü che l'eva minga faa perchè un om liber el gh'ha no de ümiliass a chela manera chi. A chel punt chi 'l Gessler, che 'l se speciava una quaj scüsa, 'l s'è inrabii de bun de la süperbia del Ghielm, e alura l'ha ciapaa 'l fiö del Tell, l'ha menaa via delunsg un setanta pass, el gh'ha metüü sura 'l cuu un pom, e' l gh'ha dii insci al Tell che se 'l vör solvà la sua vita e quela del so fiö, 'l gh'ha de ciapà 'l pom in cuu al so bagaj cunt un culp de la sua balestra. Un culp, e duma vün. Se'l ciapa no 'l pom, mören tücc e düü. El Tell alura l'ha traa föra do fresc, l'ha metüü vöna in de la sua balestra, l'ha puntada al pom e l'ha sbaraa un culp. Quand che 'l culp de balestra l'ha ciapaa 'l pom e 'l l'ha s'cepaa in düü, la gent l'ha tacaa sü a bat i man tüta cuntenta, ma 'l Gessler el s'è infüriaa ancamo püssee. Verd de la rabia alura 'l Gessler el gh'ha dumandaa al Tell perchè 'l n'eva traa föra do de fresc. Quand che 'l Tell el gh'ha respundüü che l'eva traa föra do fresc, insci, sensa una resun, el Gessler el gh'ha minga credüü e 'l gh'ha dii che 'l so mentì 'l saria staa pünii cunt la forca. Ma li la gent in sü la piassa l'ha s'è infüriada e al Gessler 'l gh'è 'gnüda pagüra d'una quaj revolta, e alura, insci de parì un galantom, el gh'ha prumetüda solva la vita al Tell se lü 'l gh'avaria dii la veridaa. El Tell alura 'l gh'ha dii che la segunda frescia lü l'avaria scajada in del pet del Gessler se la prima l'avaria cupaa 'l so fiö. El Gessler alura l'ha dii che lü, un gran galantom, l'avaria si mantegnüü la parola de solvagh la vita al Tell, però, già che tentà la vita d'un guernadur l'è un fal bel grand, el Tell el saria staa menaa in la presun de Küssnacht in sü n'isula in mezz al lagh (cugnussüü al didincö cuma 'l Lagh di Quater Cantun). Però, menter 'l menen in presun in sü 'n barchin, el s'ciopa in sül lagh una gran tempesta cunt una gran rusciada, agua a sidel, vint, e und grand e bürascus. Alura tücc i suldaa, e 'l Gessler medem, s'hin strimii de bun e han tacaa sü a barbelà de la pagüra cumpagn de föj. Tücc strimii in sü la barca, tücc, a l'è ciar, manch che lü, manch che 'l Tell, ch'inscambi l'èra li bel quiet e seren. I suldaa, già che 'l Tell l'era un gran barchirö cunt do brasciun de fera, sensa dagh a trà al Gessler, l'han desligaa 'l Tell e insci lü, 'l Ghielm, l'è staa bun de trà la barca in solv. In del menter però 'l Tell l'ha faa anca cünt de svesinass a un gran sass che l'era li arent a la ripa e li l'è soltaa föra de la barca e l'ha pientaa un pe bel franch in sül sass e cunt l'olter pe 'l gh'ha daa 'na gran pesciada a la barca e l'ha rüzzada ancamò in mezz a lagh. Però pö 'l Gessler el gh'ha 'ncamo 'vüü una bela furtüna e la tespesta la s'è placada. El Tell alura l'è andaa in gran pressa a Küssnacht a specià la barca del geurnadur e apena che 'l guernadur l'è staa a tir el Tell l'ha cupaa li cunt un culp de balestra. Insci, segunda la legenda, l'è scumenzada la liberassiùn de la Sgüissera del giögh austriegh. La legenda la dis anca che 'l Ghielm Tell l'ha tolt part a la bataja de Morgarten insem ai cantun (Uri, Svitt e Untervald), che l'ha sbatüü föra ij Asbürgh in del 1315. L'ültem toch de la legenda 'l cünta sü che'l Tell l'ha truaa la sua mort in del 1354, menter, urmai vegg e minga pü insci franch, l'era 'dree a solvà la vita d'un bagaj che l'era burlaa dent in del riaa Schächen dürant una tempesta.
El Ghielm Tell in de la Literadüra Lumbarda Chi desuta gh'em un'istoria, in Püsc'ciavin (cunt i parol püssee dür de cunprend in pe a la pagina vultaa in Insübregh d'un Wikipedista, segund el so savè persunal, e dunca sensa garansia), trada föra de la dissertassiun iningürala ciamada "Der Dialekt des Poschiavotals" e stampada in Sgüissera in del 1905, del sür Johann Michael de Wergenstein (Cantun Grisun) al so doturaa de Filosufia a l'Üniversidaa de Zürigh.
El Maester Gori de la Val Posc'ciaf el cünta sü ai so sculee l'istòria del Ghielm Tell