El servizzi ferroviari svelt urban de Berlin o S-Bahn de Berlin (in todesch S-Bahn Berlin) a l'è on sistema de strapòrt ferroviari de la capitala todesca.
In del 1930 a l'è staa doperaa, per la prima voeulta a Berlin, el simbol de ona "S" bianca sora on sfond verd e 'l nomm "S-Bahn" (che a l'è el nomm cort de Stadtschnellbahn, che 'l voeur dì "ferrovia svelta urbana"). A Berlin, cont el nomm de S-Bahn a hinn staa ciamaa anca i percors che gh'eren gemò sora la ferrovia urbana (Stadtbahn), sora 'l raccordi circolar ferroviari (Ringbahn) e sora i percors che vann dal center vers i center suburban (Vorortbahn), sora di quaj giraven ancamò i tren a vapor.
Sora ona red ferroviaria de 331,5 km a hinn, incoeu, in servizzi 15 lign de S-Bahn e 166 stazion, di quaj 75 km e 33 stazion a hinn foeura di confin de Berlin, denter el stat federal del Brandeburgh. A partì dal 1995, a l'è gestida da la S-Bahn Berlin GmbH, societaa fada-sù aposta, contrallada da la Deutsche Bahn.
Red La red di tren svelt urban a l'è componnuda de quides lign: LiniaPercorsInaugurazionLonghezzaStazion 45px|S1 Berlin-Wannsee ↔ Oranienburg 1877 52 km 35 45px|S2 Blankenfelde ↔ Bernau 46 km 28 45px|S25 Teltow Stadt ↔ Hennigsdorf 40 km 27 45px|S3 Berlin Ostkreuz ↔ Erkner 24 km 13 45px|S41 Ferrovia circolara (Ringbahn) in vers orari 37 km 28 45px|S42 Ferrovia circolara (Ringbahn) in vers anti-orari 37 km 28 45px|S45 Berlin Südkreuz ↔ Berlin-Schönefeld Flughafen 17 km 15 45px|S46 Berlin Westend ↔ Königs Wusterhausen 40 km 21 45px|S47 Hermannstraße ↔ Berlin Spindlersfeld 15 km 7 45px|S5 Berlin-Spandau ↔ Strausberg Nord 58,4 km 36 45px|S7 Potsdam Hauptbahnhof ↔ Ahrensfelde 47 km 29 45px|S75 Berlin Westkreuz ↔ Berlin Wartenberg 36 km 27 45px|S8 Birkenwerder ↔ Zeuthen 53 km 25 45px|S85 Berlin Waidmannslust ↔ Berlin Grünau 30 km 20 45px|S9 Pankow ↔ Berlin-Schönefeld Flughafen 41 km 18
Stòria Origen
Gemò dal 1871, la ferrovia circolara (Ringbahn) la gh'aveva quatter binari, duu per el trafich local, duu al trafich di tren de longa-distanza, perchè, el desvilupp industrial e edilizi de la cittaa ha faa deventaa necessari gemò a chel temp la division di trafich. In del 1882 a l'è stada inaugurada la ferrovia urbana (Stadtbahn), che la conligava i lign ferroviari de l'est cont chej de l'òvest, a travers el center de la capitala. Anca sura chesta linia a l'è staa subet doperaa on servizzi urban sora di binari "dedicaa".
La trazion a vapor a l'era, però, minga bona per on servizzi freguent e cont tant fermaa. A l'inizzi del secol noeuv, donca, a se hinn sperimentaa sistem d'elettrificazion divers, comè a l'era staa faa per la red de Amburgh; chest speriment a hinn staa fermaa da la prima guerra mondiala.
In del 1924, passaa el period de cris del depos-guerra, a l'è staa finalment pientaa-sù el primm servizzi a trazion elettriga, da la stazion ciamada Stettiner Bahnhof (che, incoeu, a l'è ciamada Nordbahnhof e a l'è stada mettuda sòtta-terra) a Bernau. El sistema scernii a l'è a corrent continua 800 V, a terza rodaja, e donca el podeva minga vess doperaa cont i servizzi a longa-distanza (elettrificaa a partì di agn vottanta a corrent alternada a 15 kV 16,7 Hz). Al temp istess, i marciapè di fermaa a hinn staa portaa a on'altezza de 96 cm dal pian del ferr, inscì che 'l sarïen deventaa pussee cort i temp per fà intraa i gent in de la caroccia e, donca, i temp de fermada. Per chest motiv, la S-Bahn berlinesa a l'è ancamò al dì d'incoeu (insemma a la red de Amburgh) separada da la red nazionala de la DB.
In di agn depos de l'elettrificazion di lign urban e suburban, a hinn staa pientaa-sù, in pocch temp, i servizzi che se pòden vedè chì de sotta, denter la tabella: 5 giugn 1925 Berlin-Gesundbrunnen ↔ Birkenwerder 4 ottober 1925 Birkenwerder ↔ Oranienburg 16 marz 1927 Berlin Schönholz-Reinickendorf (incoeu Berlin Schönholz) ↔ Velten 10 luj 1928 Berlin-Wannsee ↔ Stahnsdorf (che incoeu la gh'è puu) 11 luj 1928 Berlin Ausstellung (incoeu Berlin Westkreuz) ↔ Berlin Stralau-Rummelsburg (incoeu Berlin Ostkreuz) (Stadtbahn) Berlin Ausstellung (incoeu Berlin Westkreuz) ↔ Potsdam (incoeu Potsdam Hauptbahnhof)
Berlin Stralau-Rummelsburg (incoeu Berlin Ostkreuz) ↔ Erkner 23 agost 1928 Berlin Ausstellung (incoeu Berlin Westkreuz) ↔ Berlin Spandau West (incoeu Berlin Spandau) 6 noember 1928 Berlin Schlesischer Bahnhof (incoeu Berlin Ostbahnhof) ↔ Berlin Kaulsdorf Berlin Halensee ↔ Berlin Treptow (incoeu Berlin Treptower Park) (Ringbahn)
Berlin Halensee ↔ Berlin Charlottenburg
Berlin Neukölln ↔ Berlin Grünau
Berlin Warschauer Straße ↔ Berlin Treptow (incoeu Berlin Treptower Park) 1 fevree 1929 Berlin Treptow (incoeu Berlin Treptower Park) ↔ Berlin Witzleben (incoeu Berlin Messe Nord/ICC) (Ringbahn) Berlin Charlottenburg ↔ Berlin Witzleben (incoeu Berlin Messe Nord/ICC)
Berlin Treptow (incoeu Berlin Treptower Park) ↔ Berlin Baumschulenweg
Berlin Warschauer Straße ↔ Berlin Frankfurter Allee
Berlin Schöneweide ↔ Berlin Spindlersfeld 18 april 1929 Berlin Potsdamer Ringbahnhof (che incoeu la gh'è puu) ↔ Berlin Papestraße (incoeu Berlin Südkreuz) Berlin Schöneberg (che incoeu la gh'è puu) ↔ Berlin Ebersstraße (incoeu Berlin Schöneberg)
Berlin Halensee ↔ Berlin Witzleben (incoeu Berlin Messe Nord/ICC) 2 luj 1929 Berlin Potsdamer Ringbahnhof (che incoeu la gh'è puu) ↔ Berlin Lichterfelde Ost 18 desember 1929 Berlin Jungfernheide ↔ Berlin Gartenfeld (che incoeu la gh'è puu)
Dal 1930 a la segonda guerra mondiala Dal primm de desember 1930 i servizzi urban e suburban a trazion elettriga a hinn staa indicaa da la sigla S-Bahn. El nòmm, che a l'è el nòmm cort de Stadtschnellbahn ("ferrovia svelta urbana") suggeriva on rapòrt cont la U-Bahn (Untergrundbahn, "ferrovia sotterrania", che a l'è la classega metropolitana). El rapòrt el riva da la freguenza di cors, dal fatt che i fermaa a hinn ona arent a l'altra, da la fazzilitaa de acessià e da la comprensibilitaa del servizzi.
Gemò el 15 de desember 1930 a l'è staa pientaa-sù el slongament da Berlin-Kaulsdorf a Berlin-Mahlsdorf.
In del 1933, anca l'important linia per Potsdam (la Stammbahn, prima ferrovia prussiana) a l'è stada integrada in de la red. In quest cas, a l'è staa elettrificaa minga domà el servizzi suburban, che gh'era gemò sora di binari già esistente su binari dedicaa, ma anca i duu binari a longa-distanza, sora i quaj a l'è staa pientaa-sù on servizzi de S-Bahn dirett. Chest tren, che conligaven l'elegant sobborgh residenzial de Wannsee al center finanziari cittadin (el Potsdamer Platz) a A gh'è staa taccaa-adree la numerada de Bankierzüge, che 'l voer dì "tren di bancher".
Cont el pientament del regim nazional-socialista a hinn staa stenduu pian urbanistegh semper pussee ambizios, che a voureven mudà Berlin in "Germania, capitala del mond" (Welthauptstadt Germania). Anca per la red ferroviaria si prevedeven important lavô de potenziament, finii però domà in ona part piscinina.
Anca la S-Bahn a l'è stada interessada da progett d'ona quaj portada. L'uneca importanta opera fada a l'è staa però la ripresa d'on progett vegg, la galeria Nord-Sud, che avarïa dovuu conligà i lign suburban attestaa in di stazion de coo a Nòrd (Lehrter e Stettiner Bahnhof) cont chej meridionaj (Potsdamer e Anhalter Bahnhof). Ma anca chest'opera a l'è stada fada domà per on tocch, si come mancava el ramm settentrional vers la stazion de Lehrter.
La prima banda de la galeria, da la Stettiner Bahnhof a l'Unter den Linden, a l'è stada inaugurada el 28 de luj 1936, in ocasion di Olimpiad de Berlin. L'opera a l'è stada a la fin finida in del 1939, cont i duu conligament vers Yorckstraße e Großgörschenstraße. El completament de la galeria ha faa deventaa la stazion de Friedrichstraße el noeud central de la red.
In di agn istess a l'è staa ativaa on quaj slongament periferigh: 15 de april 1939: Berlin Priesterweg - Mahlow 6 de ottober 1940: Mahlow - Rangsdorf 8 de settember 1943: Berlin Lichterfelde Ost - Berlin Lichterfelde Süd
Dal 1943, la situazion de guerra ha permettuu minga alter lavô. Progett, comè 'l slongament di S-Bahn espress, la galeria Anhalter Bahnhof - Görlitzer Bahnhof, la segonda Ringbahn, a hinn staa mai faa.
In del 1944 a hinn staa sopress per dagn de guerra (e mai puu reativaa) la Cheruskerkurve, intra la Ringbahn (stazion Berlin Schöneberg e Berlin Papestraße, incoeu Berlin Südkreuz) e la Berlin Potsdamer Ringbahnhof, e la Nordringkurve, intra Berlin Witzleben (incoeu Berlin Messe Nord/ICC) e Berlin-Charlottenburg.
El depos-guerra (1945-1961) I dagn de la guerra a hinn staa grev e scompartii su tuta la red. Tocch de l'armament e del material a hinn staa sequestraa da l'esercit sovietigh e spedii in URSS comè riparazion de guerra.
Nonostant i dificoltaa, la recostrusion a l'è andada inanz a la svelta e tutt i lign a hinn staa repientaa-sù (ona quaj voeulta domà provisoriament) gemò a l'inizzi del 1946. Pussee fadigos a l'è stada la recostrusion de la galeria Nòrd-Sud, fada pussee larga di nazist in di ultem dì de la guerra: l'opera chì a l'è stada finida domà a la fin del 1947.
La ferrovia Berlin Potsdamer Bahnhof - Berlin Zehlendorf, sora de la qual a correven i Bankierzüge, a l'è stada mai puu recostruida: la banda dòpo, Berlin Zehlendorf - Berlin Düppel-Kleinmachnow (che incoeu la gh'è puu) a l'è stada elettrificada e mettuda dent la red de la ferrovia urbana in del 1948. Al temp istess a l'è staa finii, in trii tapp, el slongament fin a Strausberg, scominciaa prima de la guerra e lassaa imperfett: 7 de marz 1947: Berlin Mahlsdorf - Hoppegarten 1º de settember 1948: Hoppegarten - Fredersdorf 31 de ottober 1948: Fredersdorf - Strausberg
In del 1949 a hinn staa pientaa-sù la Republega Federala e la Republega Democrategh. La Germania a l'è dividuda. El status de Berlin la gh'ha ona quaj particolaritaa: el settor sovietegh a l'è staa subet mettuu insemma a la RDT, e ghe è deventada la capitala; el settor occidentaj, invece, se podeva minga mett insemma al rest de la RFT per vari motiv, a partì da la distanza e da la separazion fisega.
La situazion di ferovi la riflett quest particolaritaa chì: tuta la red berlinesa, e donca anca la S-Bahn, la sugutava a vess gestida da la Deutsche Reichsbahn, l'aministrazion ferroviaria che gh'era anca prima de la guerra e che adess a l'era de la Germania Est. Quest el voeureva dì che recostrusion, slongament, mudament a la red, andaven semper a vantagg del settor oriental.
Dal 1952 tucc el traffegh a longa-distanza a l'è staa menaa sora la noeuva zenta ferroviaria (el Berliner Außenring), inscì che i tren de l'est andaven e se fermaven minga dent Berlin Ovest, e i vegg stazion de coo a hinn staa saraa. La banda Berlin Jungfernheide - Berlin Spandau (incoeu Berlin Stresow) a l'è stada elettrificada e mudada in S-Bahn. Anca il raccordi di mercanzii Berlin Pankow-Schönhausen (incoeu Berlin Pankow) - Berlin Schönhauser Allee a l'è elettrificaa, inscì che i conlegament vers Bernau podeven vess faa senza andà a travers i settor occidentaj.
La tabella la fà vedè i slongament de la red in di agn '50: 30 april 1951 Berlin Grünau ↔ Königs Wusterhausen 7 luj 1951 Berlin Lichterfelde Süd ↔ Teltow 30 luj 1951 Berlin Spandau West (incoeu Berlin Spandau) ↔ Falkensee (che incoeu la gh'è puu) 3 agost 1951 Berlin Spandau West (incoeu Berlin Spandau) ↔ Staaken (che incoeu la gh'è puu) 28 agost 1951 Berlin Jungfernheide ↔ Berlin Spandau (incoeu Berlin Stresow) 25 desember 1952 Berlin Schönhauser Allee ↔ Berlin Pankow-Schönhausen (incoeu Berlin Pankow) 3 giugn 1956 Strausberg ↔ Strausberg Nord
La division de la red In di primm or del 13 de agost 1961 el govern de la Germania Est el costruiss senza avisaa prima el Mur de Berlin, per separà Berlin Ovest da Berlin Est e de la Germania Est. La Deutsche Reichsbahn, che a l'era informada gemò da temp de l'operazion, a l'era gemò preparada a la division de la S-Bahn in duu red destinguu, e donca a l'è riussida a fà i cambiament in domà on dì: