La Noeuva Ortografia Lombarda (NOL, anca Noeuva Grafia Lombarda) a l'è una grafia derivada de la tradizzion grafega de diverse variant lombarde e pensada per la totalità de la lengua lombarda.

Storia La NOL la nass del lavorà di studios de la lengua lombarda, compagn del Peder Cociancich e del Jacopo Dovico, con l'obietiv de trovà una grafia che, in del respet de la tradizzion e de la specialità di vari dialet, la fonziona ben per el lombard. El lavorà l'è scominciad a fevrer del 2020 e l'è fornid in del otober del istess agn, ma l'era fondad in su 'n lavorà pussee longh del Cociancich de evoluzzion del modell classegh lombard, sgiamò vist in del Dylan lombard del 2016.

Carateristeghe La NOL la nass 'me grafia polinomica, o ben con la possibilità de scriver in de la istessa manera per tucc, cont el fin specifegh de ciapà dent tute i variant locai, e a l'istess temp de tegnì e mostrà i diferenze locai. Quell ultim pont chì l'è otegnud grazzia a una gran flessibilità de la grafia: defad, l'è possibil scriver in d'una manera pussee standard o local a segonda de la necessità de la persona che la dopera.

I scerne ortografeghe inn stade ciapade in bas ai proposte ortografeghe passade e ai grafie locai del lombard, cont el tentativ de fài pussee coerente in tra de lore e de slontanàss minga trop di grafie tradizzionai.

Scerne ortografeghe

Scerne standard Grafema Fonologia Esempi a /a//ɒ/ in d'una quai varietà in posizzion final atona (bona ['bunɒ]). articioch b /b/Desonorizazzion in fin de parolla. basell c /t͡ʃ/ denanz de e, i /k/ denanz de a, o, oeu, u o qualsessia consonant ciciaradacan ch /k/ denanz de e, i e in fin de parolla chichera cc /t͡ʃ/ in fin de parolla tucc d /d/∅ intervocalega in d'una quai variatà (radis [ra'iz]). dent e /e/, /ɛ/Per i plurai feminil, ∅ ocidentai, via che 'l lodesan (done [dɔn]) o /i/ per di varietà del Piemont orientai (done ['dɔni]). temp f /f//θ/ in d'una quai varietà (fioeul [θjœl]). fioeul g /d͡ʒ/ denanz de e, i /g/ denanz de a, o, oeu, u o qualsessia consonant gesamagon gh /g/ denanz de e, i e in fin de parolla ghell gg /d͡ʒ/ in fin de parollaDi voeulte se scerniss de doperà <gg> anca dent a la parolla per motivazzion domà etimologeghe (cornaggia). oeugggn/ɲ/tegnì h ∅ gh'hoo i /i/∅ in d'una quai varietà in di plurai che al singolar finissen per <l> minga parnonziada dopo de <oeu> (fioeul [fiø] > fioeui [fiøː])./j/ dopo de consonant, prima de vocal∅ in tra sc, sg, s'c, s'g, g, c e vocal intreghariaciamà j /j/, /ʎ/ semper intravocalega∅ tra <e> e <a>, in d'una quai varietà oriental (fameja [fa'mea]). tajà l /l/, /r/ (vocal prima longa in d'una quai varietà) lassà ll/l/ (vocal prima curta in d'una quai varietà) balla m /m/ mur n /n/In fin de parolla tronca, in d'una quai varietà: nasalizazzion de la vocal (can [kãː]) o borlada de la nasal (can [ka]) o velarizazzion (can [kaŋ])./ŋ/ denanz di consonant velare /k/ e /g/ (minga ['miŋga]).∅ in d'una quai varietà denanz de consonant (mont [mut]). nigolann/n/ - in fin de parolla troncadann o /o/, /ɔ/, /u/ tosaoeu/ø/, /œ/poeu p /p/In poche varietà, prima de /j/ + vocal la se parnonzia /(p)tʃ/ (pioeu [(p)tʃœ]) opur /pl/ (piazza ['plasa]). pas q /k/ denanz de u + vocal quatà r /r/Se poeu parnonzià minga in fin de parolla tronca (senter [sen'te:], mal [ma:]).∅ intravocalega in di forme del verb vesser in legnanes (sarà [sa:]). (vocal prima longa in d'una quai varietà) ferarr/r/ (vocal prima curta in d'una quai varietà)carr s /s/ al principi de parollaAspirazzion /h/ in d'una quai varietà (sora ['hora], ...)./ʃ/ o /ʒ/ prima de consonant in d'una quai varietà (stria ['ʃtria], basla [baʒ'la])./z/ intravocalega o in fin de parolla setàssnas ss /s/ fusssc/ʃ/, /s/, /t͡ʃ/ denanz de e, i scernìs'c/zt͡ʃ/mes'ciàsg/d͡ʒ/, /z/, /ʒ/ denanz de e, isgiornadas'g/zd͡ʒ/s'giafont/t/tollinu/y//w/ dopo de <q> e in tra vocal e consonant cunaaqua | Europav/v/∅ intravocalegh, in d'una quai varietà domà in tra vocal e <o> (tavol ['taul]) opur generalizad in alter varietà (la vaca [la 'aka]).vunz/t͡s/, /s/ al principi de parolla o dopo de consonant/d͡z/, /z/ intravocalega o in fin de parollazucaghezzz/t͡s/, /s//ʃ/ in d'una quai varietà (tradizzion [tradi'ʃu]).mazzà

Articol Anca se minga tucc i dialet parnonzien i articol indeterminativ come /yn/ e /yna/, per convenzion grafega el dovra un e una.

Derivazzion In di parolle derivade se cerca de tegnì la forma de la radis de la parolla de partenza (vegg > veggia, ann > anniversari, carr > carretin, ...), foeura che in d'un quai cas de fenomen de vocalism (oeugg > oggiada).

Composizzion Per le parolle composte se dovra el tratin in tra i do parolle che fann su el compost (mazza-pioeugg).

Verb

Infinit +coniugazzion1°2°3°4°desinenza -à -é -er -ìparnonzia[a(r)][ɛ(r)], [e(:)(r)], [i(r)], [Ø][Ø], [er][i(r)] Gh'è di verb che i gh'hann una desinenza iregolara a l’infinit che i vann mìa 'dree ai regole chì de sora (es: prodù, toeu, …).

I verb a l'infinit de la 1°, 2° e 4° coniugazzion dovrad cont un enclitich i tegnen l'acent grafegh, inscambi a la 3° perden la -r. Anca i verb con desinenza iregolar a l'infinit i tegnen la istessa desinenza (e in cas anca l'acent grafegh). coniugazzion1°2°3°4°iregolaresempi compràll vedéll scrivel sentìllprodùll, toeull, ...

Participi El sufissi del participi l'è fiss a livell ortografegh: +coniugazzion1°2°3°4°desinenza -ad -ud -ud/-id -ud/-idparnonzia[a(:)], [at], [ad][y(:)], [yt], [yd][y(:)], [yt], [yd] / [i(:)], [it], [id][y(:)], [yt], [yd] / [i(:)], [it], [id]esempiparladvedudscrivud/idsentud/id Per i verb de domà una sillaba de la prima coniugazzion e del verb vesser e andà gh'è la possibilità de do sortide: forme1° forma2° formadesinenza -ad -aitparnonzia[a:], [at], [ad][ai(t)]esempistadstait

Imperativ I forme de l'imperativ monosillabegh a la segonda persona singolara se scriven semper con l'acent grafegh (esempi: fà, dà, stà, scrìv, bév, ...).

Note

Bibliografia

Birra, A. (2022). Il dialetto ticinese nella comunicazione mediata dal computer. Analisi di un corpus (Tesi magistral, Università de Ginevra)

Ligam de foeura Sit ofizzial Plural di nom in lombard Wikibooks

Vos corelade Academia Bonvesin de la Riva

Categoria:Ortografia lombarda