thumb|right|350px|Cartina di region indoa ghe se parla na lengua romanza I lengov romanze inn un ram de la fameja indo-europea che gh'hann dent tucc i lengov ch’i vegnen sgiò del latin, la lengua de la Roma antiga. Gh'è pussee de 700 milion de sgent ch'i parlen 'na lengua romanza, soratut in di Amereghe, in Europa e in Africa, ma anca in d'una quai region chì e là per el mond.
I radis di lengov romanze i inn quei del latin volgar (da vulgus, "pòpol" in latin), che l'era un sociolet spantegad per tute i terre de l'Imperi e l'era parlad di soldad, di colòni e di bodegher de l'Imperi. El se spartiva del latin classegh, che l'era la lengua di class elevade de Roma, e l'era el dialet che se drovava per i scrit.
I lengov romanze pussee cognossude inn quei che inn anca lengov nazzionai de vun o pussee paes, el var a dì: Portughes, Spagnœul, Franzes, Italian, Romen e Catalan.
Carateristeghe di lengov romanze
Diferenze principai cont el Latin thumb|I lengov romanze in Europa: in verd fosch i lengov ocidentai, in quell pussee ciar i lengov orientai. In ross la ligna Spezzia-Rimen (de fat Carrara-Senigaja) che la scompartiss i lengov romanze in du grup. In negher, la Romània somergiuda, el var a dì i territori indoa ghe se parlava na lengua neo-latina incœu sparida. I lengov romanze moderne gh'han varie diferenze cont el latin classegh: Manchen i declinazzion (fœura del Romen). La pupart di parolle di lengov romanze i vegnen del cas acusativ latin. El manca el gener neuter: a gh'è poche ecezzion, el var a dì 'l Romen e 'l Napolitan, oltra a on quai plural italian (muro > muri/mura; braccio > bracci/braccia; ginocchio > ginocchi/ginocchia; ecc.) e i pronom neuter de l'Italian, del Spagnœul e del Portughes. Inn doperad i articoi. Inn nassud temp e mœud verbai nœuv, compagn del passad prossem e 'l condizzional. I verb "vesser" e "havè" inn doprad 'me ausiliar per i temp verbai compost (fœura del Portughes, che, per esempi, el gh'ha on temp derivad del plucheperfet latin).
Diferenze principai in tra i lengov romanze thumb|Na vision d'insema di grup lenguistegh interior di lengov romanze. La lengua romanza pussee arenta al latin l'è 'l Sardagnœul, che per la soa posizzion isolada el gh'ha havud poch de modifeghe cont el passà di secoi. N’oltra variant assee conservativa l'è 'l Toscan. I lengov pussee inovative inn i lengov d'oïl, in de la Francia de sora, per i so posizzion de confin cont el mond germanegh. El Romen l'è un tipo de sintesi in fra una bas forta latina e di element inovativ iliregh, dacegh, grech, slav e turch.
Un studi del 1949 del lenguista italo-american Mario Pei, che l'analizava el grad che set lengov romanze eren diferente del latin classegh rispet a la vocalizazzion de l'acent, l'ha portad ai mesure de divergenza che se veden chi de sota, con di percentuai pussee volte che mostren una diferenziazzion pussee volta del latin classegh in quell sens chi:
Sardagnœul: 8% Toscan > Italian: 12% Spagnœul: 20% Romen: 23,5% Ocitan: 25% Portughes: 31% Franzes: 44%
El studi l'ha sotalinead, però, che el representava domà "una dimostrazzion propi elementar, incompleta e de proeuva" de comè i metod statistegh havarien podud mesurà el cambiament lenguistegh e gh'ha dad di valor "propi arbitrari" a vari tipi de cambiament.
'Na distinzion importanta de fà l'è quèlla in tra romanz insular (el Sardagnœul, e in passad l'antigh cors, voramai estint) e quell continental. Quest chì l'è spartid in du toch prinzipai: el romanz ocidental e 'l romanz oriental.
De norma el prim el gh'ha el plural sigmadegh (che 'l finiss in /s/) e 'l segond invezi el ghe l'ha vocalegh o metafonedegh (che 'l finiss par vocal, o el cambia la propia vocal tonega). A bon cunt besogna savé che i lengov de l'Area Padana (el grup gall-italegh, el venet e l'istriota), che i fan part del grup ocidental, gh'han despess on plural vocalegh e mai sigmadegh. Quella roba chì la suced di vœulte anca in Furlan (che 'l gh'ha di parolle che finissen in /i/) e in del Romancc (che 'l gh'ha di parolle che finissen in /a/). Inoltra in del Frances la /s/ se la sent asquas pu. Plural vocalegh: italian, cors, sicilian, venet, gall-italegh, rumen, istriota, dalmadegh. Plural sigmadegh: portughes, spagnœu, catalan, sardagnœu, franzes, furlan, ladin, romancc.
Mapa di lengov romanze Lengov indo-europei Lenguv italigh Lenguv latin-falisch Latin (Latinum) Sardagnœu (Sardu) Dialet lugüdures (Logudoresu) Dialet de Nuoro Dialet de la Barbagia Dialet de la Baronia Dialet campidanes (Campidanesu) Dialet de Oristano Dialet de l'Ogliastra Dialet de Cagliari (Casteddaju) Dialet del Sulcis Grüp ucidental Grüp galuiberigh Grüp retucisalpin Grüp galuitaligh Piemuntes (Piemontèis) Piemuntes ucidental Dialet türines (turinèis) Dialet astesan (astesan) Dialet bieles (bielèis) Dialet langarö (langhèt) Dialet de Cuni (conièis) Piemuntes uriental Dialet valsesian (valesian) Dialet verceles (vërslèis) Dialet lissandrin (lissandrin) Dialet munfrin (monfrin) Dialet munregales (monregalèis) Dialet canaves (canavzan) Lumbard Lumbard ucidental Dialet milanes Dialet cumasch Dialet laghee Dialet cavargnun Dialet muncech Dialet lüganes Dialet mendrisiot Dialet leches Dialet valsassines Dialet tisines Dialet ussulan Dialet belinzunes Dialet de la Val Verzasca Dialet de la Val Magia Dialet de la Val de Blegn Dialet de la Val Leventina Dialet de la Val Calanca Dialet de la Val Mesulcina Dialet busin Dialet varesot Dialet legnanes Dialet büstoch (büstocu) Dialet verbanes Dialet brianzœu Dialet munsciasch Dialet canzes Dialet ludesan Dialet paves Dialet lumelin (ümlen) Dialet vigevanasch Dialet vugheres (vugares) Dialet nuvares Dialet de transiziun cunt el Piemuntes Dialet de Burbanee (burbanelu) Dialet magiures Dialet de Guzzan Dialet turtunes Dialet valtelines Dialet murbenasch Dialet sundrasch Dialet tiranes Dialet bregajot (bargajot) Dialet pus'ciavin Dialet brüsasch Dialet ciavenasch Dialet de la Val di Giüst (o brì) Lumbard alpin Dialet burmin Dialet livignasch Lumbard uriental (Lumbàrt orientàl) Dialet bergamasch (bergamàsch) Dialet bressan (bresà) Dialet de la Val Trumpia Dialet de Lümezzann Dialet de la Val Camoniga (Dialécc de la Al Camònega) Dialet trentin ucidental (trentim) Dialet cremasch (cremàsch) Dialet cremunes (cremunés) Dialet suresines Emilian (Emigliàn) Grüp ucidental Dialet ultrapadan Dialet bubies (bubièis) Dialet piasentin (piasintëin) Dialet parmesan (parmzân) Dialet casalasch Grüp central Dialet regian (arzân) Dialet mudenes (mudnés) Dialet frignanes Dialet de Fiumalbo Dialet carpesan (carpzàn) Grüp uriental Dialet bulugnes (bulgnàis) Dialet argentan (arzantan) Dialet bulugnes ucidental Dialet bulugnes uriental Dialet bulugnes setentriunal Dialet ferares (frarés) Dialet mantuvan (mantuàn) Dialet guastales Dialet casalasch Dialet mirandules (mirandulés) Dialet argentan (arzentàn) Grüp meridiunal Dialet cararin (cararìn) Dialet lünigianes Rumagnœu (Rumagnòl) Dialet sanmarines Dialet de Ravena Dialet de Furlì Dialet de Rimini Dialet de Imula Dialet pesares Dialet de Senigaja Gal-Italich de Basilicada Gal-Italich de Sicilia Ligürin (Líguru) Dialet genuves (zenèize) Dialet tabarchin (tabarchin) Dialet de Bonifacio (bunifazzinu) Dialet munegasch (munegascu) Dialet intemeli Dialet savunes Dialet spezzin Dialet brigasch (brigasch) Dialet ruiasch (roiasch) Dialet de l'Ultragiöv Dialet nuves (neuvèize) Venet (Vèneto) Grüp ucidental Dialet verunes (veronexe) Grüp setentriunal Dialet belünes (belumat) Dialet venetu-ladin Dialet feltrin Talian Chipileño Dialet trevisan (trevixan) Dialet primierot Dialet trentin uriental Dialet de Trent (trentin) Dialet de la Valsügana Grüp central (Diałeto vèneto sentrałe) Dialet paduvan (padoan) Dialet visentin (vixentin) Dialet pulesan (połexan) Dialet venezian (venesian) Dialet de Chioggia (cioxoto) Dialet venet culunial Dialet venetu-üdines Dialet de Purdenun Dialet bisiach (bisiac) Dialet grades (graisan) Dialet triestin (triestin) Dialet istrian (istrian) Dialet fiüman (fiuman) Istriota Dialet de Ruvign Dialet de Pola Grüp iberigh Grüp ucidental Grüp Leunes Astürian (Asturianu) Liones (Llïonés) Mirandés (Mirandês) Estremegn (Estremeñu) Castejan / Spagnö (Castellano / Español) Dialet spagnö setentriunai Dialet castijan setentriunal (Castellano septentrional) Dialet aragunes (Aragonés) Dialet de La Rioja (Riojano) Dialet churro Dialet spagnö meridiunai Dialet de Madrid (Madrileño) Dialet de la Murcia (Murciano) Dialet de la Mancia (Manchego) Dialet castúo Dialet andalüs (andaluz) Giüdee spagnœu (Djudeo-Espanyol) Chabacano (Chavacano) Palenquero Papiamento (Papiamentu) Papiamento de Arüba (Papiamentu na Aruba) Papiamento de Bonaire (Papiamentu na Boneiru) Papiamento de Curaçao (Papiamentu na Korsòu) Grüp purtughes Galizian (Galego) Galizian de Astürias Lengua fala Purtughes (Português) Purtughes brasilian (Português do Brasil) Lenguv creul purtughes (crioulo) Creul de la Guinea-Bissau (kriol) Creul de Capoverde (kriolu kabuverdianu) Creul de Ano Bom (fá d'Ambô) Creul angolar (Ngola) Forró Creul de Príncipe (lunguyê) Creul de Daman (Língua da casa) Creul de Diu (Língua dos velhos) Creul kristi (no ling) Creul del Sri Lanka Creul Kristang (criztán) Creul de Macao (patuá) Grüp uriental Grüp galuretigh Francupruvenzal (Arpetan) Dialet valdustan (valdotèn) Dialet arpitan piemuntes Dialet de Bresse (bressan) Dialet burgugnun (burgondês) Dialet del Delfinaa Dialet forézien Dialet di Giüra Dialet de Liun (lyonè) Dialet savuiard (savoyârd) Dialet de Chamblais Dialet de Chambéry Dialet de la Muriana Dialet de Annecy Dialet de Thônes Dialet savorêt Dialet ginevrin Dialet fribürghes Dialet de Neuchâtel Dialet del Vales (valêsan) Dialet del Vaud (vôdouês) Dialet de Mâcon (mâconês) Dialet de Faet (faetar) Lenguv d'oïl (Langues d'oïl) Frances (Français) Québecois Frances acadian (français cadien) Frances cajun (cajun) Lenguv creul frances (créoles) Creul de la Lüisiana (kréyol la Lwizyàn) Haitian (Ayisiyen) Creul de la Guadalüpa Creul de la Martiniga Creul de la Duminiga Creul de Santa Lüzia Creul de Trinidad Creul de la Guyana Lanc-patuá Creul bourbonnais Creul di Seychelles Creul di Isul de la Réunion Creul maurizian (morisyen) Creul rodriguais Nurman (Nouormand) Dialet de Jersey (jèrriais) Dialet de Guernsey (guernésiais) Dialet de Sark (sèrtchais) Dialet del Cotentin (cotentinais) Dialet brayon Dialet cauchois (caôcheis) Dialet augeron Dialet percheron (peurch'ron) Dialet del Roumois Lengua anglu-nurmana Ingles (insema a l'Ingles antigh) Picard (Picard) Dialet de Laon Dialet vermandois (vermindoé) Dialet de Noyon Dialet vimeu (vimeu) Dialet amiénois (anmiénoé) Dialet marquenterre Dialet boulonnais-paysan Dialet boulonnais-marin Dialet de Calais Dialet ternois Dialet arrageois Dialet ch'timi Dialet hennuyer Valun (Walon) Valun central (Walon do Mitan) Dialet de Naumur Valun ucidental (Walo-picard) Valun uriental (Walon do Levant) Dialet de Liegi Valun meridiunal (Walon nonnrece) Angiuin (Angevin) Berrichon Burgugnun (Bregognon) Burbunes (Bourbonnais) Champenois (Champaignat) Francu-Cuntees (Frainc-Comtou) Gallo Lurenes (Lorin) Dialet di Argonn Dialet de Longwy Dialet de Gaume Dialet de Metz Dialet de Nancy Dialet d'Épinal Dialet de Saint-Dié Manceau Mayennais Poitevin-Saintongeais Pitavin (Poitevin) Saintongeais (Saintonjhais) Grüp ucitan Ucitan (Occitan) Guascun (Gascon) Dialet bearnes Dialet aranes Grüp setentriunal Dialet alverniad Dialet limusin Dialet vivaralpin Grüp meridiunal Dialet de la Lenguadoca Dialet de la Pruvenza Dialet nizzard Catalan (Català) Catalan ucidental (Català occidental) Catalan nord-ucidental (Català nord-occidental) Dialet ribagorçà Dialet pallarès