Зинаида Николаевна Гипиус (Хипиус) ( – 9 септември 1945) била руски поет, драматург, романописец, уредник и религиозен мислител, една од главните фигури во рускиот симболизам. Приказната за нејзиниот брак со Димитриј Мережковски, која траел 52 години, е опишана во нејзината недовршена книга Димитриј Мережковски (Париз, 1951; Москва, 1991).
Таа почнала да пишува на рана возраст, а до моментот кога го запознала Димитриј Мережковски во 1888 година, таа веќе имала објавено повеќе поетски творби. Парот се венчал во 1889 година. Гипиус ја објавила својата прва книга поезија, Збирка песни. 1889–1903 во 1903 година, а нејзината втора збирка, Збирка песни. Книга 2 1903-1909, во 1910 година. По револуцијата во 1905 година, парот Мережковски станале критичари на царизмот; тие поминале неколку години во странство, и направиле повеќе патувања за лекување на здравствени проблеми. Тие ја осудиле Октомвриската револуција од 1917 година, сметајќи ја за културна катастрофа и во 1919 година емигрирале во Полска.
По престојот во Полска, тие се преселиле во Франција, а потоа во Италија, продолжувајќи да објавуваат и да учествуваат во руските емигрантски кругови, иако острата литературна критика на Гипиус создала непријатели. Смртта на Мережковски во 1941 година бил голем удар за Гипиус, која починала неколку години подоцна во 1945 година.
Животопис Зинаида Гипиус била родена на , во Бељов, Тула, како најстара од четири сестри. Нејзиниот татко, Николај Романович Гипиус, почитуван адвокат и висок офицер во рускиот Сенат, бил германско-русинец, чиј предок Адолфус фон Гингст, подоцна фон Хипиус, се населил во Москва во 16-тиот век.Christa Ebert Sinaida Hippius: Seltsame Nahe. — Oberbaum Verlag: Berlin, 2004. — S.22. Нејзината мајка, Анастасија Васиљевна (моминско: Степанова), била ќерка на началникот на полицијата во Екатеринбург.
Работата на Николај Гипиус вклучувала постојано патување, и поради тоа неговите ќерки добиле малку формално образование. Тие посетувале предавања на гувернанти и имале тутори, а посетувале училишта само спорадично во кој било град (Саратов, Тула и Киев, меѓу другите) каде што семејството останело значаен временски период. На 48-годишна возраст Николај Гипиус умрел од туберкулоза, и Анастасија Васиљевна, знаејќи дека нејзините ќерки наследиле предиспозиција за болеста што го убила, го преселила семејството на југ, прво во Јалта (каде што Зинаида добила медицински третман), а потоа во 1885 година во Тбилиси, поблиску до домот на нивниот вујко Александар Степанов.
Во тоа време, Зинаида веќе студирала две години во училиште за девојчиња во Киев (1877—1878) и една година во Московската гимназија Фишер. Дури во Боржоми, каде што нејзиниот вујко Александар, човек со значителни средства, изнајмил дача за неа, таа почнала да се враќа во нормала по силниот шок предизвикан од смртта на нејзиниот сакан татко.
Зинаида почнала да пишува поезија на седумгодишна возраст. До моментот кога го запознала Димитриј Мережковски во 1888 година, таа веќе објавила повеќе дела. „До 1880 година пишував стихови, многу верував во „инспирацијата“ и правев поента никогаш да не го тргнам моето пенкало од хартијата. Луѓето околу мене ги гледале овие песни како знак дека сум „разгалена“, но никогаш не се обидов да ги скријам и, се разбира, воопшто не бев разгалена, што со моето религиозно воспитување“, напишала таа во 1902 година во писмото до Валериј Брјусов. Зинаида привлекувала големо внимание во Боржоми поради неговиот изглед, но Мережковски, добро образован интроверт, ја гледал пред сè како совршен сроден дух. Откако тој ја запросил, таа го прифатила без двоумење и никогаш и покрај тоа што можеби изгледало како избрзана одлука.
Гипиус и Мережковски се венчале на 8 јануари 1889 година во Тбилиси. Тие имале кратка турнеја за прослава на медениот месец која вклучувала престој во Крим, а потоа се вратиле во Санкт Петербург и се населиле во стан во Куќата Мурузи, кој мајката на Мережковски им го изнајмила и средила како свадбен подарок.
Книжевна кариера лево|мини| Гипиус, 13 декември 1897 година Мережковски и Гипиус склучиле договор, ветувајќи дека ќе се концентрираат на она што најдобро го праваат, тој на поезијата, таа на прозата. Договорот пропаднал кога Зинаида го превела Манфред од Лорд Бајрон, а Димитриј почнал да работи на својот дебитантски роман Јулијан Отпадникот. Во Санкт Петербург Гипиус се приклучила на Руското книжевно друштво, станала член на Шекспировиот круг (славниот адвокат принцот Александар Урусов бил негов најпознат член) и се запознала и спријателила со Јаков Полонски, Аполон Мајков, Димитриј Григорович, Алексеј Плешчејев и Пјотр Вејнберг . Таа станала блиска со групата автори поврзани со реновираниот Северен Весник, во кој таа самата го имала своето главно деби како поет во 1888 година.
Во 1890–1891 година ова списание ги објавило нејзините први раскази, „Несреќниот“ и „Во Москва“. Потоа три од нејзините романи, Без талисман, Победникот и Мали бранови, биле објавени во Божји свет. Сметајќи го пишувањето на медиокритетна, генеричка проза како можност за заработка, Гипиус ја третирала нејзината поезија поинаку, како нешто крајно интимно, нарекувајќи ги нејзините стихови „лични молитви“. Справувајќи се со потемната страна на човечката душа и истражувајќи ја сексуалната двосмисленост и нарцисоидноста, многу од тие „молитвите“ во ова време се сметале за богохулни. Критичарите ја нарекле Гипиус „демона“, „кралица на двојноста“ и „декадентна Мадона“. Уживајќи во озлогласеноста, таа го искористила својот андроген имиџ, користела машка облека и псевдоними, ги шокирала гостите со навреди („да се види нивната реакција“, како што еднаш објаснила на Надежда Тефи) и цела деценија останала руски симбол на „сексуалното ослободување“, држејќи го високо она што таа во еден од записите во својот дневник го нарекла „крстот на сензуалноста“. Во 1901 година сето тоа се трансформирало во идеологијата на „Новата црква“ чиј поттикнувач била таа.
Во октомври 1903 година била објавена првата книга поезија на Гипиус, Збирка песни 1889–1903; Инокентиј Аненски подоцна книгата ја нарекол „квинтесенција на петнаесетгодишниот руски модернизам“. И Валериј Брјусов бил многу импресиониран, пофалувајќи ја „непремостливата искреност со која го документирала емоционалниот напредок на нејзината поробена душа“. Самата Гипиус никогаш не размислувала многу за општественото значење на нејзината објавена поезија. Во предговорот на нејзината дебитантска колекција таа напишала: „Тажно е да се сфати дека треба да се произведе нешто толку бескорисно и бесмислено како оваа книга. Не дека мислам дека поезијата е бескорисна; напротив, убедена сум дека е суштинска, природна и безвременска. Имало времиња кога поезијата се читала насекаде и сите ја ценеле. Но, тие времиња веќе ги нема. Современиот читател повеќе нема никаква корист од книга поезија.“
Во раните 1900-ти, куќата Мурузи се здобила со репутација на еден од новите културни центри на руската престолнина. Гостите го препознале и се восхитувале на авторитетот на водителката и нејзиниот талент за лидерство, дури и ако никој од нив не ја сметал за особено топла или приврзана.
Новата црква десно|мини| Портрет на Гипиус од Леон Бакст, 1906 година Во 1899-1901 година, охрабрена од групата автори поврзани со Мир Искуштва, списанието со кое таа станала блиска, Гипиус објавила критички есеи во него користејќи машки псевдоними, меѓу кои најпознат бил Антон Краини. Анализирајќи ги корените на кризата во која западнала руската култура, Гипиус (некако парадоксално, со оглед на нејзината „демонска“ репутација) како лек ја предложила „христијанизацијата“ на истата, што во пракса би значело зближување на интелигенцијата и Црквата. Спојувањето на верата и интелектот, според Гипиус, било пресудно за опстанокот на Русија; според неа, само религиозните идеи ќе му донесат на народот просветлување и ослободување, и сексуално и духовно.
Во 1901 година Гипиус и Мережковски ги коосновале Религиозните и филозофски состаноци. Овој „собир за слободна дискусија“, фокусиран на синтезата на културата и религијата, привлекол еклектичен микс на интелектуалци и во ретроспектива се сметал за важен, но краткотраен обид да се одвлече Русија од големите општествени пресврти кон кои тргнала. Гипиус била движечката сила зад Состаноците, како и зад списанието Нов пат (1903–04), лансиран првично како средство за промоција на состаноците. До моментот кога Нов пат завршил (поради конфликтот предизвикан од одбивањето на новодојдениот Сергеј Булгаков да го објави нејзиниот есеј за Александар Блок), Гипиус (како Антон Краини) станала истакнат литературен критичар, придонесувајќи најмногу за списанието Весы́.
По крајот на состаноците во 1903 година, Гипиус се обидела да ја оживее својата првична идеја за „доместична црква“, заснована на контроверзното Тројебратство (Братство на тројца), составено од неа, Мережковски и Димитриј Философов, нивниот заеднички близок пријател и за кратко време нејзиниот љубовник. Овој нов развој налутил многу од нивните пријатели, како Николај Бердјаев кој ја сметал оваа бизарна пародија за Светото Тројство, со свој сет на квазирелигиозни ритуали, како сквернавење што се граничило со богохулење.
1905–1917 година лево|мини| Гипиус, Мережковски и Философов. Карикатура од Ре-Ми (Николај Ремизов) Револуцијата од 1905 година имала големо влијание врз Гипиус. Во текот на следната деценија таа и Мережковски биле остри критичари на царизмот, а радикалните револуционери како Борис Савинков во овој период станувале дел од нивниот тесен круг на блиски пријатели. Во февруари 1906 година, двојката заминала за Франција и таму останала повеќе од две години во она што тие го сметале за самонаметнат егзил, обидувајќи се да ги запознаат западните интелектуалци со нивната „нова религиозна свест“. Во 1906 година Гипиус ја објавила збирката раскази Скарлет меч (Алый меч), а во 1908 година драмата Афионски цут, со Мережковски и Философов како соавтори.
Разочарани од рамнодушноста на европските културни елити кон нивните идеи, триото се вратило дома. Во Санкт Петербург здравјето на Гипиус се влошило, а во текот на следните шест години таа (заедно со нејзиниот сопруг, кој имал проблеми со срцето) редовно ги посетувала европските здравствени одморалишта и клиники. За време на едно такво патување во 1911 година, Гипиус купила евтин стан во Париз, на улицата Колонел Боне, 11-бис. Она што во тоа време било случајна, непотребна набавка, подоцна ги спасило од бездомништво во странство.
Како што стивнувала политичката тензија во Русија, состаноците повторно биле започнати како Религиозно и филозофско друштво, во 1908 година. Но, лидерите на руската црква го игнорирале и набрзо проектот станал само обичен книжевен круг. Жестоката дискусија за манифестот Вехи довела до судир меѓу парот и Философов од една страна и Василиј Розанов од друга страна; Розанов се откажал и ги прекинал врските со своите стари пријатели.
Дури пред да биде објавена нејзината Збирка песни. Книга 2. 1903-1909 во 1910 година, Гипиус веќе била добро позната (иако не толку позната како нејзиниот сопруг) европска авторка, со дела преведени на германски и француски. Во 1912 година била објавена нејзината книга со раскази Месечеви мравки (Лунные муравьи), со најдобрата проза што таа ја напишала во последните години. Двата романи, Демонските кукли (Чортовы куклы, 1911) и Роман-Царевич (Роман-царевич, 1912), требале да бидат првата и третата книга од трилогијата за јеромонахот Илиодор, но останала недовршена. Книжевната левица ги проценила како наводно „антиреволуционерни“, а мејнстрим критичарите сметала дека овие книги се неблескави, формулаични и тенденциозни.