Француска заедница (француски: Communauté française) — уставна организација формирана во 1958 година помеѓу Франција и нејзините преостанати африкански колонии, тогаш во процес на деколонизација. Ја заменило Француската унија, која ја реорганизирала колонијалната империја во 1946 година. Додека Заедницата останала формално во постоење до 1995 година, кога францускиот парламент официјално ја укинал, таа практично престанала да постои и да функционира до крајот на 1960 година, до кога сите африкански членки ја прогласиле својата независност и ја напуштија.
Заедницата имала краток животен век бидејќи, иако африканските членови не ја одбиле, тие се воздржувале да и дадат вистински живот. Под изгледот на еднаквост, уставот на Заедницата го ограничил суверенитетот на дванаесетте африкански држави и ја потврдил предноста на Франција, ставајќи ги во доменот на заедницата критичните функции како што се надворешните работи, одбраната, валутата, економските политики и контролата на суровините.Henry Grimal, La décolonisation de 1919 à nos jours, Armand Colin, 1965. Éditions Complexe (revised and updated edition, 1985), p. 335.
Заднина Уставот на Петтата република, кој ја создала Француската заедница, била последица на војната во Алжир. Според Француската унија од 1946 година, се вели дека не постоеле француски колонии, туку метрополитенска Франција, прекуморските департмани и прекуокеанските територии наместо тоа би сочинувале единствена француска унија, или само една Франција. Во реалноста, колониите имале мала моќ, а целата моќ останала централизирана во францускиот парламент.
На 31 јануари 1956 година, бил доведен закон кој го сменил системот, напуштајќи ја асимилацијата во корист на автономија, за да им дозволи на териториите да развијат сопствена локална власт и на крајот да ја добијат својата независност. Ова било обид да се смири загриженоста за независноста на Алжир. Но, тоа не ги спречило барањата за независност. Еден милион француски колонисти во Алжир биле решени да се спротивстават на секоја можна алжирска независност и направиле масовни демонстрации во Алжир на 13 мај 1958 година. Неволјата, која се заканувала да стане граѓанска војна, предизвикала политичка криза во Франција и го предизвикало крајот на Четвртата република. Генералот Шарл де Гол бил отповикан на власт и бил напишан нов устав. Првично изгледало дека Де Гол ги потврдил надежите на алжирските доселеници дека ќе им помогне, завршувајќи го говорот пред нив со извикот „Vive l'Algérie française!“, но приватно тој посочил дека нема намера да ја задржи контролата над девет милиони Алжирци во корист на еден милион доселеници. Овој став се манифестирал во новиот устав, кој предвидувал право на прекуморските територии да бараат целосна независност.
На 28 септември 1958 година се одржал референдум низ Француската унија и новиот устав бил одобрен, со универзално гласање, на сите територии освен Француска Гвинеја, која наместо тоа гласала за опцијата за целосна независност. Според овој нов устав, Француската унија била заменета со Француската заедница и Франција сега била федерација на држави со сопствена самоуправа.
Тогаш на територијалните собранија на преостанатите прекуморски територии им било дозволено четири месеци да изберат една од следните опции во согласност со членовите 76 и 91 од уставот:
Зачувување на статусот на прекуокеанска територија. Станување држава на Француската заедница. Станување прекуокеански департман (дел од Француската Република).
Само Габон се обидел да стане прекуокеански департман, но француската влада го одвратила од тоа.Culture, Ecology, and Politics in Gabon's Rainforest, Michael Charles Reed, James Franklin Barnes, E. Mellen Press, 2003, page 321 Прекуморските територии на Коморските Острови, Француска Полинезија, Француски Сомалиланд, Нова Каледонија и Сент Пјер и Микелон се одлучиле да го задржат својот статус, додека Чад, Француски Дахомеј, Француски Судан, Брегот на Слоновата Коска, Мадагаскар, Мавританија, Француско Конго, Нигер, Сенегал, Убанги-Шари и Горна Волта избрале да станат држави на Француската заедница, а некои од нив ги промениле имињата во процесот.
Одбивањето на министерот Корнут-Жентил го одразувало размислувањето на генералот де Гол, кој му се доверил на Ален Пејрефит: „Не можеме да ја држиме оваа плодна популација под рака како зајаци...). Нашите шалтери, нашите постојки, нашите мали територии прекуокеански, добро е, прашина е. Остатокот е премногу тежок“.Charles de Gaulle, cité par Alain Peyrefitte, in C’était de Gaulle, Ed. Fayard, 1994, p. 59. Генералот де Гол објаснил со овие зборови за „габонската афера“: „Во Габон, Леон М'Ба сакаше да се определи за статус на француски оддел. Среде Екваторијална Африка! Ќе ни останеа приврзани како камења околу вратот на пливач! Имавме тешко време да ги одвратиме од изборот на тој статус“.C'était de Gaulle, t. 2, pp. 457-458.
Земји членки станале: Чад, Дахомеј, Француски Судан, Брегот на Слоновата Коска, Мадагаскар, Мавританија, Блискиот Конго, Габон, Нигер, Сенегал, Убанги-Шари и Горна Волта.
Француска Гвинеја, која го одбила Уставот, станала независна во 1958 година. Претседателот Де Гол реагирал со наредба на француските државни службеници и техничари веднаш да ја напуштат Гвинеја. Француските доселеници ја понеле со себе сета своја вредна опрема, ги вратиле француските суверени архиви и, пред сè, биле прекинати економските врски. И покрај тешкотиите, Секу Туре изјавува: „подобро слобода во сиромаштија отколку богатство во ропство“.
Независност Заедницата не функционирала целосно до 1959 година. Во април 1960 година, биле потпишани договори за да се дозволи независност на Мадагаскар „воспоставен во републиканска форма“ на 14 октомври 1958 година, и на федерацијата на Мали (која тогаш ги обединил Сенегал и Суданската Република). Оригиналната верзија на Уставот предвидувало дека „земја-членка на Заедницата може да стане независна. Уставниот закон од 4 јуни 1960 година предвидувал дека една држава може да стане независна и „по пат на договори“ да остане членка на Заедницата.. Амандманот, исто така, предвидувал дека веќе независна држава може да се приклучи на Заедницата, но оваа одредба никогаш не била применета.
Во текот на 1960 година, сите земји-членки ја прогласиле својата независност:William Benton, Encyclopædia Britannica World Atlas, Chicago, London, Toronto, Geneva, Sydney, 1963, p. 57 – 58.
Во јуни, федерацијата на Мали и Малагашката Република станале независни во рамките на Заедницата; Во август, Дахомеј, Нигер, Горна Волта и Брегот на Слоновата Коска стануваат независни и ја напуштаат Заедницата додека Чад, Габон, Централноафриканската Република и Конго стануваат независни во рамките на Заедницата; На 20 август, Сенегал се повлекол од Федерацијата на Мали, а потоа, во септември, Суданската Република станува Република Мали и се повлекува од Заедницата; Во ноември, Мавританија станува држава независна и ја напушта Заедницата.
Иако некои држави официјално не се повлекле од Заедницата, таа повеќе не постоела де факто од крајот на 1960 година.
На 16 март 1961 година, францускиот премиер, Мишел Дебре, и претседателот на Сенатот на Заедницата, Гастон Монервил, со размена на писма забележале дека пропаѓаат уставните одредби кои се однесувале на Заедницата.Stéphane Diemert, L’histoire constitutionnelle de l’outre-mer sous la Ve République, Nouveaux Cahiers du Conseil constitutionnel (dossier : « La Constitution et l’outre-mer »), avril 2012, site du conseil constitutionnel.
Меѓутоа, одредбите од Уставот што се однесувале на Заедницата не биле официјално укинати до Глава IV од Уставниот закон бр. 95-880 од 4 август 1995 година.Loi constitutionnelle -880 du 4 août 1995, portant extension du champ d'application du référendum, instituant une session parlementaire ordinaire unique, modifiant le régime de l'inviolabilité parlementaire et abrogeant les dispositions relatives à la Communauté et les dispositions transitoires, publiée au Journal officiel de la République française du 5 août 1995, p. 11 744 sur legifrance.gouv.fr.
Членови
До почетокот на 1959 година, членовите на Француската заедница биле како што следува:
Француската Република, која била „една и неделива“. Сите жители биле француски државјани и учествувале во изборот на претседател на републиката и на францускиот парламент. Се состоела од: Европска Франција, вклучително и Корзика (метропола). Алжир и Сахара. Овие области, кои се сметале за составен дел на Франција, биле поделени на департмани, 13 во Алжир и 2 во Сахара. Сите жители биле француски државјани, но муслиманите го зачувале својот правен статус. Сите испратиле претставници во француските собранија и избраните општини. Прекуокеанските департмани. Нивната администрација и законодавство во принцип биле на метрополата, но секој од нив можел да добие индивидуален устав. Француска Гвајана. Гваделуп и зависности. Мартиник. Реинион. Прекуокеанските територии. Тие имале своја поединечна организација со територијално собрание избрано со општо гласање; собранието назначил управен совет, а неговиот претседател бил гувернер назначен од централната власт. Француските јужни и антарктички територии, без постојано население, биле управувани директно од Париз. Коморските острови. Француска Полинезија. Француски Сомалиленд. Француски јужни и антарктички територии. Нова Каледонија и зависности. Сен Пјер и Микелон. Земјите-членки, кои првично биле: Централноафриканска Република. Чад. Конго (Бразавил). Дахомеј. Габон. Брегот на Слоновата Коска. Република Малгашки. Мавританија. Нигер. Сенегал. Суданска Република. Горна Волта.
Иако имало само едно државјанство на Заедницата, териториите што станале земји-членки на Заедницата не биле дел од Француската Република и добиле широка автономија. Имале свои устави и можеле да создаваат синдикати меѓу себе. Надлежноста на Заедницата како целина била ограничена на надворешната политика, одбраната, валутата, заедничката економска и финансиска политика и политика за стратешки прашања и освен посебните договори, контролата на правдата, високото образование, надворешниот и јавниот транспорт и телекомуникациите. Договори за асоцијација, исто така, можела да склучи Заедницата со други држави.
Поврзани со Заедницата биле доверителските територии на Обединетите нации на Француски Камерун и Француска Тоголанд, и англо-француското владеење на Новите Хебриди.
Институции Членот 91 од уставот предвидувал дека институциите на Заедницата требало да бидат основани до 4 април 1959 година.
Претседател на Заедницата бил претседателот на Француската Република. Со неговиот избор учествувале и земјите-членки и тој во секоја држава бил претставен од висок комесар. Во текот на 1958 година, претседателот Де Гол бил избран со апсолутно мнозинство во сите држави. За да промовира автономија во Франција, Де Гол им дал автономија на колониите за да останат во заедницата.
Извршниот совет на Заедницата се состанувал неколку пати годишно, во еден или друг главен град, на покана на претседателот, кој го имал раководството на состанокот. Тој бил составен од шефови на влади на различни држави и министри одговорни за заедничките работи.
Сенатот на Заедницата бил составен од членови на локалните собранија назначени од нив во бројки пропорционални со населението на државата. Ова тело било функционално немоќно,De Lusignan, French-Speaking Africa Since Independence (1969), p. 27. "The Senate of the Community lacked any effective power: its function was merely deliberative and consultative." и по одржувањето на две седници било укината во текот на март 1961 година.
Арбитражниот суд на Заедницата, составен од седум судии назначени од претседателот, донесувал одлуки во спорови меѓу земјите-членки.