Гробницата на Хумајун (персиски: Maqbara-i Humayun) — гробница на могулскиот цар, Мирза Насир ел-Дин Мухамед, попознат како Хумајун, сместена во Делхи, Индија. Гробницата била нарачана од првата сопруга и главна сопруга на Хумајун, царицата Бега Бегум под нејзино покровителство во 1558 година, а дизајнирана од Мирак Мирза Гијас и неговиот син, Сејид Мухамед, персиски архитекти избрани од неа. Тоа било првата градина-гробница на индискиот потконтинент,Humayun's Tomb, Delhi World Heritage Committee, UNESCO. и се наоѓа во Низамудин Исток, Делхи, блиску до тврдината Дина-Панах, позната и како Пурана Кила (Стара тврдина), која Хумајун ја пронашол во 1538 година. Тоа било, исто така, првата структура што користела црвен песочник во таков обем.Humayun's Tomb Govt. of India Portal.Plaque at Humayun's Tomb Site. Гробницата е прогласена за светско наследство на УНЕСКО во 1993 година, и оттогаш е подложена на обемни реставраторски работи, кои се завршени. Покрај главната гробница на Хумајун, неколку помали споменици се пробиени на патеката што води до неа, од главниот влез на запад, вклучително и оној што дури и датира пред самата главна гробница, за дваесет години; тоа е гробниот комплекс на Иса Кан Нијази, авганистански благородник во дворот на Шер Шах Сури од династијата Сури, кој се борел против Могалите, изграден во 1547 н.е.
Комплексот ја опфаќа главната гробница на царот Хумајун, во која се сместени гробовите на царицата Бега Бегум, Хаџи Бегум, како и Дара Шикох, правнук на Хумајун и син на подоцнежниот цар Шах Јахан, како и многу други последователни Могули, вклучувајќи ги Џахандар Шах, Фаруксијар, Рафи Ул-Дарџат, Рафи Уд-Далат, Мухамед Кам Бахш и Аламгир II.Delhi – Humayun's Tomb and Adjacent Building Delhi Through Ages, by S. R. Bakshi. Anmol Publications PVT. LTD., 1995. . pp. 29–35.Mausoleum of Humayun, Delhi British Library. Претставува скок во могулската архитектура и заедно со нејзината остварена градина Чарбаг, типична за персиските градини, но никогаш досега невидена во Индија, поставила преседан за подоцнежната мугалска архитектура. Се гледа како јасно отстапување од прилично скромниот мавзолеј на неговиот татко, првиот могулски цар, Бабур, наречен Баг-е Бабур (Градини на Бабур) во Кабул (Авганистан). Иако тој бил првиот цар кој ја започнал традицијата да биде погребан во рајска градина.Humayun's Tomb and gateway British Library. По примерот на Гур-е Амир, гробницата на неговиот предок и азискиот освојувач Тимур во Самарканд, тој создал преседан за идната мугалска архитектура на кралски мавзолеј, која го достигна својот зенит со Таџ Махал, во Агра.Humayun's Tomb Frommer's India, by Pippa De Bruyn, Keith Bain, Niloufer Venkatraman, Shonar Joshi. Published by Frommer's, 2008. . p. 316.The Monuments at Delhi World Heritage Monuments and Related Edifices in India, by Ali Javid, Tabassum Javeed. Algora Publishing, 2008. . pp. 105–106.
Местото е избрано на бреговите на реката Јамуна, поради неговата близина до Низамудин Дарга, мавзолејот на прославениот суфиски светец од Делхи, Низамудин Аулија, кој бил многу почитуван од владетелите на Делхи и чија резиденција е Чила Низамудин Аулија, североисточно од гробницата. Во подоцнежната историја на Могулците, последниот цар Бахадур Шах Зафар се засолнил овде, за време на Индискиот бунт од 1857 година, заедно со тројца принцови, и бил заробен од капетанот Ходсон пред да биде протеран во Рангун. Во времето на династијата Мамелуци, (робови) оваа земја била под „Тврдината КилоХери“, која била престолнина на султанот Кајкабад, синот на Насирудин (1268–1287).
Гробниците на комплексот Баташевала лежат во тампон зоната на светското наследство на гробниот комплекс Хумајун; двата комплекса се разделени со мал пат, но затворени во нивниот посебен сложен ѕид.
Историја мини|Могулскиот цар, Хумајун,1508–1556 година мини|Заробување на последниот царБахадур Шах Зафар и неговите синови од Вилијам Ходсон во гробот на Хумајун во септември 1857 година По неговата смрт на 27 јануари 1556 година, телото на Хумајун првпат било погребано во неговата палата во Пурана Кила во Делхи. Потоа, Ханџар-бег го однел во Сирхинд, во Пенџаб, а во 1558 година го видел синот на Хумајун, тогашниот цар на Могулите, Акбар. Акбар потоа ја посетил гробницата во 1571 година, кога требало да биде завршена.Humayun's Tomb Speaking stones: world cultural heritage sites in India, by Bill Aitken. Dept. of Tourism. Published by Eicher Goodearth Limitedjsbbfjipppnshthe house, 2001. . pp. 45–47.
Гробницата на Хумајун била изградена по наредба на неговата прва сопруга и главна сопруга, царицата Бега Бегум (позната и како Хаџи Бегум). Изградбата започнала во 1565 година и била завршена во 1572 година; изградбата чинела 1,5 милиони рупии, целосно платени од царицата. Бега Бегум била толку тажна поради смртта на нејзиниот сопруг што оттогаш го посветила својот живот на единствена цел: изградба на споменик за него, кој што би бил највеличествениот мавзолеј во царството, на локација во близина на реката Јамуна во Делхи. Според Аин-и-Акбари, детален документ од 16 век напишан за време на владеењето на Акбар, Бега Бегум ја надгледувала изградбата на гробницата по враќањето од Мека и преземањето на аџилакот Хаџ.
Според Абд ел-Кадир Бада'уни, еден од ретките современи историчари што ја спомнал изградбата на гробницата, таа била дизајнирана од персискиот архитект Мирак Мирза Гијас (исто така познат како Мирак Гијатудин), кој бил избран од царицата и донесен од Херат (денеѓен северозападен Авганистан ); тој претходно проектирал неколку згради во Херат, Бухара (денес во Узбекистан) и други на други места во Индија. Гијас умрел пред да биде завршена структурата и ја довршил неговиот син, Сејед Мухамед ибн Мирак Гијатуддин.
Еден англиски трговец, Вилијам Финч, кој ја посетил гробницата во 1611 година, го опишува богатото внатрешно опремување на централната комора (во споредба со редок изглед денес). Тој го спомнува присуството на богати теписи, како и шамијана, мал шатор над кенотафот, кој бил покриен со чист бел чаршаф и со копии од Куранот напред заедно со мечот, турбанот и чевлите на Хумајун.
Некогаш познатиот чарбаг (четири градини) бил направени од четири квадрати разделени со четири шеталишта, кои зрачат од централниот базен за рефлексија. Се простира на 13 хектари околу споменикот, постојано менуван во текот на годините по неговата изградба. Главниот град веќе бил префрлен во Агра во 1556 година, а падот на Могулите го забрзал распаѓањето на споменикот и неговите карактеристики, бидејќи скапото одржување на градината се покажало невозможно. До почетокот на 18 век, некогашните бујни градини биле заменети со зеленчукова градина на луѓе кои се населиле во оградената област. Меѓутоа, заробувањето на последниот цар на Могулите, Бахадур Шах Зафар за време на индискиот бунт од 1857 година, заедно со просториите, и неговото последователно осудување на егзил, заедно со егзекуцијата на неговите три сина, значело дека претстојат најлошите денови на споменикот, бидејќи Британците целосно го презеле Делхи. Во 1860 година, могулскиот дизајн на градината била повторно засаден во поанглиски стил на градина, со кружни кревети кои ги замениле централните базени со вода на четирите аксијални патеки и дрвја обилно засадени во цветните леи. Оваа грешка била поправена во почетокот на 20 век, кога по наредба на вицекралот Лорд Керзон, оригиналните градини биле обновени во голем проект за реставрација помеѓу 1903 и 1909 година, кој исто така вклучувал обложување на гипсните канали со песочник; шемата за садење од 1915 година додала акцент на централната и дијагоналната оска со тоа што ја обложил со дрвја, иако некои дрвја исто така биле засадени на платформата првично резервирана за шатори.
Во 1882 година, официјалниот куратор на античките споменици во Индија го објавил својот прв извештај, во кој се споменува дека главната градина била пуштена на различни култиватори; Меѓу нив до доцна биле кралските потомци, кои во неа одгледувале зелка и тутун.
Во биографијата на Роналдшеј за Лорд Керзон е цитирано писмо од Лорд Керзон до неговата сопруга во април 1905 година: „Се сеќавате на гробот на Хумајун? Ја обновив градината, ги ископав каналите за вода и повторно ги наполнив и целото место ја врати својата недопрена убавина. Отидов во Англија минатото лето и, бидејќи окото на мајсторот беше далеку, на целото место му беше дозволено да се врати. Градината е препуштена на староседелец и сега е засадена со репа, а трудот од четири години е фрлен! “.
За време на поделбата на Индија, во август 1947 година, Пурана Кила заедно со гробот на Хумајун, станале главни бегалски кампови за муслиманите кои мигрирале во новооснованиот Пакистан, а подоцна биле управувани од владата на Индија. Овие кампови останале отворени околу пет години и предизвикале значителна штета не само на големите градини, туку и на водните канали и на главните градби. Логорите биле многупати нападнати од џати, што предизвикало вандализам за време на раните денови на поделба во 1947 година. На крајот, за да се избегне вандализам, кенотафите во мавзолејот биле обвиткани во тули. Во наредните години, Археолошкиот институт на Индија (АИИ) ја презел одговорноста за зачувување на спомениците на наследството во Индија, и постепено зградата и нејзините градини биле обновени. До 1985 година биле направени четири неуспешни обиди да се вратат оригиналните водни карактеристики.
Важна фаза во реставрацијата на комплексот започнала околу 1993 година, кога споменикот бил прогласен за светско наследство. Ова донело нов интерес за неговата реставрација и започнал детален процес на истражување и ископување под покровителство на Ага Кан Траст и АИИ. Ова кулминирало во 2003 година, кога голем дел од комплексот и градините биле обновени, а историските фонтани повторно започнале да работат по неколку векови неупотреба. Оттогаш, реставрацијата е континуиран процес, со следните фази кои се однесуваат на различни аспекти и споменици на комплексот.
Архитектура мини|План на подот на гробната структура на гробот на Хумајун мини|Кенотафот на Хумајун мини|Таванот на влезната комора внатре Турското и могулското владеење во индискиот потконтинент, исто така, вовело централноазиски и персиски стилови на исламска архитектура во регионот, а до крајот на 12 век раните споменици во овој стил се појавувале во и околу Делхи, главниот град на Делхискиот Султанат. Почнувајќи од династијата турски робови (Мамелучка династија) која го изградила Кутб Минар (1192) и нејзината соседна џамија Куват-ул-Ислам (1193 н.е.). Северна Индија била сукцесивно управувана од странски династии во наредните векови, што ја довело до индо-исламската архитектура. Додека преовладувачкиот стил на архитектура бил трабеат, употребувајќи столбови, греди и надвратници, ова довело до лачен стил на градба, со своите сводови и греди, кои процветале под покровителство на Могулците и со инкорпорирање на елементи од индиската архитектура, особено раџастанската архитектура, вклучително и декоративните конзолски балкони, висечки украси и киосци или чатри, за да се развие посебен стил на могулската архитектура, кој требало да стане трајно наследство на владеењето на Могулите.World Heritage Sites – Humayun's Tomb: Characteristics of Indo-Islamic architecture Archaeological Survey of India (ASI). Комбинацијата од црвен песочник и бел мермер претходно била видена во гробниците и џамиите од периодот на султанатот на Делхи, најкарактеристично во високо украсната порта Алаи Дарваза во комплексот Кутуб, Мехраули, изградена во 1311 година, за време на династијата Калџи.World Heritage Sites – Humayun's Tomb: Tomb Complex Archaeological Survey of India (ASI). retrieved-31 May 2010. мини|План за заграден простор на гробницата на Хумајун