Сардинска книжевност

Сардинска книжевност — го вклучува секое книжевно дело на сардински автори, како и книжевните дела кои генерално се повикувале на Сардинија, напишани на различни јазици. мини|Грациа Деледа, добитничката на Нобелова награда за литература во 1926 година. мини|Педра де Нурас (Нораски камен)

Почетоци десно|мини|Grotta della Vipera, Каљари (Виперско грото) Постоењето и разбирањето на директните искази за протосардинскиот (предпунски и предлатински) јазик или јазициMassimo pittau, Origine e parentela dei Sardi e degli Etruschi, Carlo Delfini Editore, Sassari, 1995; La lingua Sardiana o dei Protosardi, Ettore Gasparini Editore, Cagliari, 2001 се жестоко дебатирани, но првиот пишан артефакт од островот датирал од феникискиот период со документи како што се Нораскиот камен и тријазичниот натпис (пунско-латинско-грчки) од Сан Николо Гереј.Theodor Mommsen, CIL, Corpus Inscriptionum Latinarum, Inscriptiones Sardiniae, G. Reimerum, Berlin, 1883, 7th paragraph, pag.816; Greek text: ᾽Ασκληπίῳ Μήρρη ὰνάθημα βῶμον ἔστμσε Κλέων ό ὲπἰ τῶν άλῶν καιὰ πρόσταγμα – Latin text: Cleon salariorum sociorum servus Aescolapio Merre donum dedit lubens merito merente Овој последен артефакт го симболизирал преминот на островот од пунско културно и јазично влијание кон римско. Картагинците ја презеле контролата врз Сардинија околу 500 година п.н.е., а ја изгубиле во 238 година п.н.е. по Првата пунска војна. После тоа, новата римска провинција Сардинија и Корзика воспоставила речиси исклучива употреба на пишан и говорен латински јазик повеќе од осум века, како резултат на лингвистичката романизација на целиот остров. Откако кратко бил окупиран од Вандалите околу 456 година, повторно бил освоен од Римјаните во 534 година од н.е., поточно од Византијците од Исток, кои постепено го вовеле средновековниот грчки јазик на сите нивоа на општеството, додека обичниот народ продолжил да зборува латински дијалект кој, по неколку векови, еволуирал во средновековен сардински романски јазик. Во овој период латинскиот јазик сè уште останал јазик на религиозната култура бидејќи сардинската црква била строго поврзана со Рим, додека грчкиот бил јазик на политичка моќ, онаа на многу далечниот, но моќен цар на Константинопол. Новиот милениум донел обид за освојување од страна на муслиманите, кој не успеал поради флотите на Пиза и Џенова, но во исто време донел ново зближување со Западна Европа, бидејќи Византијците повеќе не биле во можност да го бранат најоддалечениот дел од нивната „οικομένη“ (екумена).

МултилингвизмотGiuseppe Marci, In presenza di tutte le lingue del mondo, Letteratura Sarda, CUEC/CFS, Cagliari, 2005 секогаш бил константа во книжевната историја на островот: пунски, грчки, латински, византиски грчки, средновековен латински, сардиниски и народен тоскански,Monumenta Historiae Patriae, Tomus XVII, Codex Diplomaticus Ecclesiensis, (13th century, Editor's note), edited by Carlo Baaudi di Vesme, Torino, Tipografia Regia, 1876. каталонски, шпански, сардонско-корзикански,Raccolta di canzoni in dialetto tempiese di Don Gavino Pes (1724-1795, Editor's note), Sassari, Tipografia Azuni, 1877 италијански,Pietro Delitala, Rime diverse, Cagliari, 1595; Carlo Buragna(1634-1679, Editor's note), Canzoniere edited by Carlo Susanna, C. Castaldo, 1783, Napoli па дури и францускиотVincenzo Bacallar y SannaDescription géographique, historique et politique du royaume de Sardaigne, Paris, 1714; Memoires pour servir a l'histoire d'Espagne, sous le regne de Philippe V, Amsterdam, Z. Chatelain, 1756. Domenico Alberto Azuni, Système universel des principes du droit maritime de l'Europe, ou Tableau methodique et raisonné, Paris, J. C. Poncelin, 1801-1802; Droit maritime de l'Europe par M. D. A. Azuni, Paris, Charles, 1805; Histoire géographique, politique et naturelle de Sardaigne, Paris, Levrault frères, 1802; Notice sur les voyages maritimes de Pytheas de Marseille par M. D. Azuni, Marseille, Imprimerie de la Société Typographique, 1803-1804. биле јазиците што сардиниските автори ги користеле два милениума. Од особена важност за историјата и антропологијата на Сардинија во римско време е текстот на Естерзилиската табела: „Наодот е од исклучителна важност за натписот од 27 реда со големи букви: тој го прикажува декретот на проконзулот на Сардинија Л. Елвио Агрипа од 18 март 69 година од нашата ера - за време на владеењето на царот Отон - за утврдување на граница помеѓу населението на Патулценсес Кампани и Галилејците кои постојано ги кршеле границите. Проконзулот, особено, наредил Галилејците да ги напуштат земјите окупирани со сила и ги предупредил да не продолжуваат со бунтот. Текстот завршува со имињата на членовите на вршителот на должноста совет и со потписите на седумте сведоци. Научната вредност на наодот е што, заедно со имињата на две од популациите што живееле во римска Сардинија, е испратен резиме на долгиот спор што се случил помеѓу Републиката при нејзиниот крај и раното царско доба (од крајот на вториот век п.н.е. до првиот век од нашата ера).Theodor Mommsen, CIL, Corpus Inscriptionum Latinarum, Inscriptiones Sardiniae, G. Reimerum, Berlin, 1883, 7th paragraph, pag.812La tavola di Esterzili, Il conflitto tra pastori e contadini nella Barbaria sarda, Attilio Mastino (a cura di), Edizioni Gallizzi, Sassari, 1993; Text: IMP. OTHONE CAESARE AVG COS XV K APRILES DESCRlPIVM ET RECOGNTIVM EX CODICE ANSATO L HELVI AGRIPPAE PROCONS QVFM PROPVLIT GN EGNATIVS FVSCVS SCRIBA QVAESTORIVS IN QVO SCRIPTVM FVIT IT QVOD INFRA SCRIPTVM EST TABVLA V) VIII ET VIIII ET X III IDVS MART L HELVIVS ACRIPPA PROCOS CAVSSA COGNITA PRONVNTIAVIT S CVM PRO VTILITATE PVBLICA REBVS IVDlCATIS STARE CONVENIAT ET DE CAVSSA PATVLCENSI VM M IVVENTIVS RIXA VIR ORNATISSIMVS PROCVRATOR AVG SAEPIVS PRONVNTAVERIT FI NES PATVLCENSIVM ITA SERVANDOS ESSE VT IN TABVLA AHENEA A M METELLO ORDINATI ESSENT VLTIMOQVE PRONVNTIAVERIT GALILLENSES FREQVENTER RETRACTANTES CONTROVER SIAI NEC PARENTES DECRETO SVO SE CASTIGARE VOLVISSE SED RESPECTV CLEMENTIAE OPTVMIIO MAXIMIQVE PRINCIPIS CONTENTVM ESSE EDIERo ADMONERE VT QVIESCERENT ET REBVS IVDICATIS STARENT ET INTRA K OCTOBR PRlMAS DE PRAEDIS PATVLCENSIVM DECEDERENT VACVAM QVE POSSESSIONEM TRADERENT QVODSI IN CONTVMACIA PERSEVERASSENT SE IN AD VEAM AUCTOTERS SEDITIONIS SEVERE ANIMA ADVERSVRVM ET POSTEA CAECILIVS SIMPLEX VIR CLARISSI MVS EX EADEM CAVSSA ADITVS A GALILLENSIBVS DICENTIBVS TABVLAM SE AD EAM REM IS PERTINENTEM EX TABVLARIO PRINCIPIS ADLATVROS PRONVNTIAVERIT HVMANVM ESSE DILATIONEM PROBATIONI DARI ET IN K DECEMBRES TRIVM MENSVM SPATIVM DEDERIT IN TRA QVAM DIEM NISI FORMA ALLATA ESSET SE EAM QVAE IN PROVINCIA ESSET SECVTVRVM EGO QVOQVE ADITVS A GALILLENSIBVS EXCVSANTIBVS QVOD NONDVM FORMA ALLATA ESSET IN K FEBRVARIAS QVAE P F SPATIVM DEDERIM ET MORAMLLIS POSSESSORIBVS INTELLEGAM ESSE IVCVN 20 DAM GALILENSES EX FINIBVS PATVLCENSIVM CAMPANORVM QVOS PER VIM OCCVPAVERANT INTRA K APRILES PRlMAS DECEDANT QVOD SI HVIC PRONVNTIATIONI NON OPTEMPERAVERINT SCIANT SE LONGAE CONTVMAClAE ET IAM SAEPE DENVNTIÀTA ANIMADVERSIONI OBNOXIOS FVTVROS IN CONSILIO FVERVNT M IVLIVS ROMVLVS LEG PRO PR T ATILIVS SABINVS Q PRO PR M STERTINIVS RVFVS F SEX AELIVS MODESTVS P LVCRETIVS CLEMENS M DOMITIVS 2S VITALIS M LVSIVS FIDVS M STERTINIVS RVFVS SIGNATORES CN POMPEI FEROCIS LAVRELI GALLI M BLOSSI NEPOTIS C CORDI FELICIS L VIGELLI CRISPINI C VALERI FAVSTI M LVTA TI SABINI L COCCEI GENIALIS L PLOTI VERI D VETVRI FELICIS L VALERI PEPLI

Најраниот запис за уметничко книжевно творештво во Сардинија може да се најде на латински и грчки кармина, врежан во варовникот на гробницата-светилиште на Атилија Помптила, во некрополата Тувикседу од Каљари. Најнежната ода била напишана на грчки:

Од твојата пепел, Помптила, темјанушки и лилјани цветаат и нека цветаш повторно во ливчињата на розата, на миризливиот крокус, на вечниот амарант и на прекрасните цвеќиња на белиот панзи, како нарцисот и тажниот амарант, исто така и времето секогаш да го има твојот цвет. Всушност, кога духот на Филип штотуку ќе се стопил од неговите екстремитети, а тој ја имал својата душа на усните, Помптила, потпирајќи се на својот блед младоженец, го заменила неговиот животот со нејзиниот. И Боговите раскинале еден толку среќен сојуз, заради нејзиниот сладок сопруг починала Понтила; сега Филип живее против својата волја, секогаш копнеејќи да може наскоро да ја измеша својата душа со онаа на невестата што го сакала толку многу.Theodor Mommsen, CIL, Corpus Inscriptionum Latinarum, Inscriptiones Sardiniae, G. Reimerum, Berlin, 1883, 4th paragraph, pag.789. - Greek text: Εἰς ἲα σου, Πώμπτιλλα, καὶ ἐς κρίνα βλαστήσειεν ὀστέα, καὶ θάλλοις ἐν πετάλοισι ρόδων ἡδυπνόου τε κρόκου καὶ ἀγηράτου ἀμαράντου κεἰς καλὰ βλαστήσαις ἄνθεα λευκοίπυ, ὡς ἴσα ναρκίσσῳ τε πολυκλύτῳ θ᾽ ὑακίνθῳ καὶ σὸν ἐν ὀψιγόνις ἄνθος ἔχοι τι χρόνος. Ἤδε γάρ, ἡνίκα πνευμα μελῶν ἀπέλυε Φίλιππος, Χήρην ἀκροτάτοις κείλεσι προσπελάσας, στᾶσα λιποψυκοῦντος ὑπὲρ γαμέτου Πώμπτιλλα τὴν κείνου ζωὴν ἀντέλαβεν θανάτου. Οἵην συζυγίην ἔτεμεν θεός, ὤστε θανεῖν μὲν Πώμπτιλλαν, γλυχεροῦ λύτρον ὑπὲρ γαμέτου· ζῆν δ᾽ ἄκοντα Φίλιππον, ἐπευχόμενον διὰ παντὸς, σουχεράσαι ψυχῇ πνεῦμα φιλανδροτάτῃ.

Кармината во Grotta della Vipera го зачувувала почетокот на книжевната историја на островот. Од доцниот римски период добивме многу полемичките списи од Свети Луцифер од Каљари,Epistole ad Eusebio, De regibus apostaticis, Pro S. Athanasio, De non parcendo in Deum delinquentibus, Moriendum esse pro filio Dei, Opere, a cura di G. di Tilet, vescovo di Meaux, 1568, Opere, in Maxima biblioteca patrum, vol. IV, Lione, 1687, Opere, a cura di S. Coleti, Venezia, 1778 верен бранител на католичката ортодоксија против аријанската ерес. Други списи за теологијата ни стигнале од епископот Евзебиј од Верчели, роден во Каљари, и современик на Св. Луцифер од Каљари.Epistole Antiquorum patrum sermones et epistolae de Sancto Eusebio vercellensi et martire ex codice manuscripto veteri tabularii ecclesiae vercellensis periscorum item patium et aliorum authorum testimonia de eodem. Vita praeterea eiusdem..., Mediolani, 1581

Среден век лево|мини|Средно-хеленски натпис од деветтиот век од н.е., кој потекнува од јужна Сардинија. мини|Карта де логу де Арбареи Книжевното творештво било мало во текот на средниот век: некои хагиографски текстови на латински, во проза и поезија, честопати обемно преработени во подоцнежните векови, биле зачувани до денес. Некои од нив имаат многу античко потекло, можеби датирајќи од манастирската и религиозната книжевност што била создавана во Каљари околу ликот на Свети Фулгенција од РуспFerrando, Vita Fulgentii: iuxta basilica sancti martyris Saturnini, procul a strepitu civitatis vacantem reperiens solum, Brumasio Calaritanae civitatis antistite venerabili prius sicut decuit postulato, novum sumptibus propriis monasterium fabricavit во времето на неговото прогонство за време на владеењето на вандалот Трасамунд. Во овој период во Каљари биле напишани некои од најскапоцените и најстарите законици од тоа време, како Кодексот на Лаудијан, кој го содржел можеби најстарото издание на Делата на апостолите, а денес се чува во Бодлеевата библиотека во Оксфорд, и Кодексот на Василијан, кој содржел некои дела од Свети Илариј од Поатје, напишани во Каљари, како што било наведено во белешка во ракописот кој бил зачуван во Ватиканската библиотека.Codex D.182, Archivio di San Pietro: Contuli in nomine Domini Iesu Christi aput Karalis constitutus anno quartodecimo Trasamundi Regis Страстите на мачениците Сан Сатурно, Сан Лусорио и Сан Гавино исто така биле зачувани, како и хагиографските приказни за Сан Антиоко и Сан Џорџ од Суели.Officium beati Georgii: "Ave presul Suellensis, semper Deum diligens, habens linguam bone ensis, viam Deo edocens, propter quod es cum immensis / regnum Dei possidens. Tunc in mundo docuisti / Dominum diligere, per opera demonstrasti / ad celos ascendere, et numquam retardasti / languidis occurrere.