Лордан Зафрановиќ (, ) — хрватски и југословенски филмски режисер познат по својата трилогија за Втората светска војна, која се состои од „Окупација во 26 слики “ (1978), „Падот на Италија“ (1981) и „Вечерни ѕвона “ (1986), сите напишани во соработка со Мирко Ковач, за неговите експериментални црно-бели рани дела, кои го означуваат како главна фигура на југословенскиот црн бран, и за неговото бестрашно истражување на усташките злосторства за време на раздобјето на НДХ.
Ран живот Лордан Зафрановиќ е роден во 1944 година во Маслиница, остров Шолта, во Југославија окупирана од Оската. Првите две години од својот живот ги поминал во бегалскиот камп Ел Шат заедно со неговата мајка Марија и неговиот постар брат Зденко. По војната, семејството се обединило со татко му Иван и се преселило во Сплит, каде што се родил помладиот брат Андрија. Дипломирал бродоградба во Сплитската морнаричка школа во 1962 година и продолжил со студии по книжевност и ликовни уметности на Сплитската педагошка академија (подоцна Универзитет во Сплит) од 1963 до 1967 година.
Кариера Лордан Зафрановиќ ја започнал својата филмска кариера како аматер во Кино клубот Сплит во 1961 година, на 15-годишна возраст. Од 1965 година па наваму, работел како професионалец за Загреб филм, како асистент на режисерот Ватрослав Мимица и како еден од основачите и прв автор на легендарното Студио за филмски автори во Загреб. Во 1966 година бил награден со звањето Мајстор по меѓународен аматерски филм. Кога следната година добил стипендија на Филмската и ТВ школа на Академијата за уметност во Прага (ФАМУ), тој веќе бил зрел автор со фестивалско искуство и награди, имено за неговиот влијателен експериментален краток филм „После пладне“ (Пушка) (1968). На ФАМУ, Зафрановиќ дипломирал филмска режија како магистерски студент кај добитникот на Оскар, Елмар Клос, во 1971 година.
Зафрановиќ е најстариот од петте признати југословенски режисери кои критичарите ги нарекуваат Прашка филмска школа, и покрај нивните многу различни естетски одлики и интереси. Како што самите тие постојано истакнуваат, ништо не ги обединува овие петмина освен фактот дека биле врсници на ФАМУ околу 1968 година и дека потоа останале пријатели. Сепак, тие се издвојуваат како поколение на нови таленти што се појавиле по празнината што ја предизвикаа чистките од првата половина на 1970-тите во југословенската кинематографија.
Првите три играни филмови на Лордан Зафрановиќ „Недела“ (1969, со Горан Марковиќ во главната улога), „Далматинска хроника“ (1973) и „Маки по Мате“ (1975), наишле на воздржаност во воздржаната атмосфера по крајот на Хрватската пролет. Во 1973 година, тој го напуштил Загреб за Белград, каде што станал дел од круг на писатели во кој, меѓу другите, биле Филип Давид, Данило Киш и Мирко Ковач (писател). Ако неговиот филм од 1975 година „Маки по Мате“ веќе бил соработка со Ковач, двајцата доживеале меѓународен успех со нивниот култен филм од 1978 година „Окупација во 26 слики “. Овој хит во Југославија, Чехословачка, Франција и пошироко го преосмислил жанрот на југословенскиот партизански филм со неговата бујна средоземна околина на Дубровник и неговата естетика, спротивставувајќи ја среќата на богато аристократско семејство и нејзините пријатели со доаѓањето на злото, преку фашистичка окупација и насилство, и колапсот на моралот и општеството. Филмот бил награден со Големата златна арена за најдобар филм на Пулскиот филмски фестивал, номиниран за Канскиот филмски фестивал и пријавен како кандидат на Југославија за Оскар. Во Холивуд, филмот се сметал за фаворит, само доколку режисерот се согласел да ја скрати сцената од бруталниот масакр во автобус, кулминацијата на филмот. Зафрановиќ одбил. Тој ја продолжил својата трилогија од Втората светска војна со „Падот на Италија “ (1981), сместен на неговиот роден остров Шолта за време на италијанската окупација, која се врти околу подемот и падот на млад партизански офицер кој е корумпиран од моќта, и „Вечерни ѕвона “ (1986), исто така сосценарист со Мирко Ковач, кој го раскажува животот на едно селско момче (го игра Раде Шербеџија) кое отишло во градот и станало партизан, а потоа завршило прво во интернација во нацистичка Германија, а потоа, по разделбата меѓу Тито и Сталин во 1948 година, во југословенски затвор. „Падот на Италија“ му ја донел Големата златна арена за најдобар филм по втор пат, а „Вечерни ѕвона“ Златната арена за најдобар режисер на Пулскиот филмски фестивал. Во средината на 1980-тите, Зафрановиќ се вратил на поинтимни теми, со филмови како „Каснување од ангел“ (1984) и „Алоа: Празнична забава на курвите“ (1988), познати по нивната психолошка драма и еротика. Тој, исто така, режирал бројни ТВ-продукции за Радио Телевизија Белград и Радио Телевизија Загреб.
Во својата долга и продуктивна кариера, Зафрановиќ успеал да ги реализира своите филмови според својата креативна визија и професионален етос, и покрај сите пречки. Неговиот колега од ФАМУ, Рајко Грлиќ, го нарекува „еден од најголемите таленти на хрватскиот филм, еден од ретките режисери со „чувство за филм“, со она што во областа на музиката се нарекува апсолутен тон“. Други го фалат како „еден од големите мајстори на модернизмот“ (Дина Јорданова), „еден од големите мајстори на југословенскиот филм“ и „медитерански класик чии филмови можат да се споредат со оние на Ангелопулос, Бертолучи или Лилијана Кавани“ (Ранко Мунитиќ). Ако неговите непријатели го осудувале како „режисер на режимот“ кој се препушта на „маниеризам“ (Ненад Полимац), Грлиќ го гледа како „единствениот хрватски режисер чии филмови израснале органски од медитеранската иконографија - од тоа сонце, сол, сиромаштија, слатко-барокен католички кич и горчливиот свет на црните и црвените идеологии“. Британско-бугарската филмска истражувачка Дина Јорданова тврди дека неговата „главна занимација била да ги истражува притисоците што ги доживуваат обичните луѓе под крајни историски околности. Неговите филмови ги оспоруваат најдлабоките темели на национализмот и го доведуваат во прашање оправдувањето на историското насилство“. Како што е случајот со другите југословенски режисери, имено Душан Макавејев или Желимир Жилник, филмовите на Зафрановиќ честопати предизвикувале контроверзии. Ова кулминирало со неговата занимација со злосторствата на НДХ и усташите за време на Втората светска војна и неговите документарци Јасеновац: Најсуровиот логор на смртта на сите времиња (1983) и Падот на векот: Заветот на Л.З. (1993) за судењето за воени злосторства против министерот за внатрешни работи на НДХ, Андрија Артуковиќ. Според режисерката Јасна Нанут, делото на Зафрановиќ како целина чека критичко вреднување како „неопходен и суштински дел од хрватската кинематографија“.
Егзил и враќање во Хрватска
Кратко пред распадот на Југославија во 1991 година, Зафрановиќ се приклучил на Централниот комитет на Сојузот на комунисти на Хрватска во 1989 година за краток период. Фрањо Туѓман, идниот прв претседател на Република Хрватска, го нападнал поради неговиот филм Крвта и пепелта на Јасеновац (Krv i pepeo Jasenovca, 1985). Набргу по хрватската декларација за независност, Туѓман го осудил како „Непријател на хрватскиот народ“. Зафрановиќ бил принуден да ја напушти земјата. Тој со себе го понел својот филм за Артуковиќ, кој го заврши во егзил како личен извештај за повторното појавување на фашистичката идеологија и насилство во Хрватска: Неговиот Пад на векот: Заветот на Л.З. (1993) е, според зборовите на Дина Јорданова, „моќно обвинение за минатиот и сегашниот хрватски национализам“. Се населил во Прага и продолжил да работи за Чешката телевизија. Повеќе од една деценија подоцна, тој се вратил во Загреб за да ја направи својата монументална ТВ-серија за Јосип Броз Тито, Тито – последните сведоци на заветот (2011), копродуцирана од Хрватската радиотелевизија.
Моментално работи на својот филм „Децата од Козара“ (Zlatni Rez 42 42 (Djeca Kozare)) (во постпродукција). Приказната е заснована на сценарио кое го напишал заедно со Арсен Диклиќ кон крајот на 1980-тите, за млада девојка која е затворена во усташкиот логор на смртта Јасеновац заедно со нејзините двајца помлади браќа, откако била заробена со нејзината мајка во Битката на Козара. Приказната ја следи нејзината борба за опстанок и бегство од пеколот со поддршка на луѓе кои не се подготвени да дозволат опасните, нечовечки околности да ги натераат да ја заборават сопствената човечност. Филмографија 1969 - Недела 1972 - Убиство во ноќниот воз 1973 - Хроника на еден злочин 1975 - Маки по Мате 1978 - Окупација во 26 слики 1981 - Падот на Италија 1983 - Крвта и пепелта на Јасеновац 1984 - Ангелски гриз 1986 - Вечерни ѕвона 1988 - Халоа — празник на курвите 1994 - Залез на столетиоето / Тестамент Л. З. 1995 - Одмаздата е моја 2011 - Тито: Последните сведоци на тестаментот 2024 - Златни рез 42 – во подготовка
Наводи
Надворешни врски
Profile Full profile in English at the Croatian Film Database English page of Zafranović's retrospective in Zagreb, December 2006 Režiser Lordan Zafranović
Категорија:Хрватски политичари Категорија:Живи луѓе Категорија:Хрватски сценаристи Категорија:Хрватски филмски режисери Категорија:Југословенски режисери Категорија:Југословенски сценаристи