Ранохристијанската уметност и архитектура (или палеохристијанска уметност) — уметност создадена од христијаните или под христијанско покровителство, од најраниот период на христијанството до, во зависност од дефиницијата, некаде помеѓу 260 и 525 година. Во пракса, препознатливо христијанската уметност преживеала само од 2 век па наваму. По 550 година, христијанската уметност се класифицира како византиска, или според регионот.
Тешко е да се знае кога точно започнала јасната христијанска уметност. Во текот на првиот век, христијаните можеби биле ограничени од нивната местоположба како прогонувана група да создаваат трајни уметнички дела. Бидејќи христијанството како религија не било добро застапено во јавната сфера, недостатокот на зачувани уметнички дела може да одразува недостаток на средства за покровителство и едноставно мал број следбеници. Старозаветните ограничувања против производството на резбани (идол изрезбан во дрво или камен) слики можеби ги ограничувале христијаните да создаваат уметност. Христијаните можеби правеле уметност со паганска иконографија, но давајќи ѝ христијански значења, како што направиле подоцна. Доколку ова се случило, „христијанската“ уметност немало веднаш да биде препознатлива како таква.
Раното христијанство употребувало исти уметнички медиуми како и околната паганска култура. Овие медиуми вклучувале фрески, мозаици, скулптури и илуминирани ракописи. Раната христијанска уметност користела не само римски форми, туку и римски стилови. Доцнокласичниот стил вклучувал пропорционално прикажување на човечкото тело и импресионистичка претстава на просторот. Доцнокласичен стил се гледа во ранохристијанските фрески, како оние во римските катакомби, кои вклучуваат повеќето примери од најраната христијанска уметност.
Раната христијанска уметност и архитектура ги приспособиле римските уметнички мотиви и им дале нови значења на она што претставувало пагански симболи. Меѓу усвоените мотиви биле паунот, винова лоза и „Добриот пастир“. Раните христијани, исто така, развиле своја иконографија; на пример, симболи како што е рибата (ихтис) не биле позајмени од паганската иконографија.
Ранохристијанската уметност генерално ја делат научниците на два периода: пред и по Миланскиот едикт од 313 година, со кој се донел т.н. триумф на Црквата под водство на Константин, или Првиот Никејски собор во 325 година. Пораниот период се нарекува предконстантинов или предникејски период, а вториот е периодот на првите седум Вселенски собори. Крајот на периодот на раната христијанска уметност, кој историчарите на уметноста обично го дефинираат како 5 до 7 век, е многу подоцна од крајот на периодот на раното христијанство, како што типично го дефинираат теолозите и црковните историчари, за кој почесто се смета дека завршил под Константин, околу 313-325 година.
Симболи
За време на прогонството на христијаните под Римското Царство, христијанската уметност била нужно и намерно прикриена и двосмислена, употребувајќи слики кои биле заеднички за паганската култура, но имале посебно значење за христијаните. Најраната зачувана христијанска уметност датира од крајот на 2 до почетокот на 4 век на ѕидовите на христијанските гробници во римските катакомби. Според книжевните докази, можно е да имало икони на панели кои, како и речиси целото класично сликарство, исчезнале. Првично, Исус бил претставен индиректно со пиктографски симболи како што се Ихтис (риба), паун, Божјо Јагне или сидро (лабарум или Хи-Ро бил подоцнежен развој). Подоцна биле употребувани персонифицирани симболи, вклучувајќи го Јона, чии три дена во утробата на китот го претскажувале интервалот помеѓу смртта и воскресението на Исус, Даниел во лавовската јама или орфеовото шармирање на животните. Сликата на „Добриот Пастир“, безбрадосен млад човек во пасторални сцени како собира овци, била најчестата од овие слики и веројатно не била сфатена како портрет на историскиот Исус. Овие слики имаат извесна сличност со приказите на фигури на куроси во грчко-римската уметност. „Речиси целосното отсуство од христијанските споменици од периодот на прогонства на обичниот, неукрасен крст“, освен во маскираната форма на сидрото, е значајно. Крстот, кој го симболизира распнувањето на Исус на крст, не бил претставен експлицитно неколку векови, веројатно затоа што распнувањето било казна што им се изрекувала на обичните криминалци, но и затоа што литературните извори забележуваат дека тоа е симбол признат како специфично христијански, бидејќи знакот на крстот го правеле христијаните уште од многу рано.
Популарното разбирање дека христијанските катакомби биле „тајни“ или дека морале да ја кријат својата припадност е веројатно погрешно; катакомбите биле големи комерцијални собири, обично сместени веднаш до главните патишта што водат до градот, чие постоење било добро познато. Неексплицитната симболична природа на голем број на ранохристијански визуелни мотиви можеби имала функција на дискреција во други контексти, но на гробниците тие веројатно одразуваат недостаток на каков било друг репертоар на христијанска иконографија.
Гулабот е симбол на мир и чистота. Може да се најде со ореол или небесна светлина. На една од најраните познати тринитаријански слики, „Божјиот престол како тринитаријанска слика“ (мермерен релјеф врежан 400 година, во колекцијата на Пруската фондација за културно наследство), гулабот го претставува Духот. Лети над празен престол кој го претставува Господ, а на престолот се наоѓаат хламида (наметка) и дијадема што го претставуваат Синот. Монограмот Хи-Ро,, очигледно првпат употребен од Константин I, се состои од првите два знака од името „Христос“ на грчки.
Христијанска уметност пред 313 година
Општата претпоставка дека раното христијанство било генерално аниконско, спротивно на религиозните слики и во теоријата и во практиката сè до околу 200 година, е оспорена од анализата на Пол Корби Фини за ранохристијанските пишани дела и материјални остатоци (1994). Ова разликува три различни извори на ставови кои влијаат врз раните христијани по ова прашање: „најпрвин, дека луѓето можат да имаат директна претстава за Господ; второ, дека не можат; и, трето, дека иако луѓето можат да го видат Господ, најдобро е да не гледаат и строго им е забрането да го претставуваат она што го виделе“. Тие потекнуваат соодветно од грчките и блискоисточните пагански религии, од старогрчката филозофија и од еврејската традиција и Стариот завет. Од трите, Фини заклучил дека „генерално, аверзијата на Израел кон светите слики влијаела значително помалку врз раното христијанство отколку грчката филозофска традиција на невидливото божество апофатично дефинирано“, па затоа ставал помал акцент на еврејската позадина на поголемиот дел од првите христијани отколку повеќето традиционални извештаи. Фини сугерира дека „причините за непојавувањето на христијанската уметност пред 200 година немаат никаква врска со принципиелната аверзија кон уметноста, со неземските чувства или со антиматеријализмот. Вистината е едноставна и секојдневна: на христијаните им недостасувала земја и капитал. На уметноста ѝ се потребни и двете. Штом почнале да стекнуваат земја и капитал, христијаните почнале да експериментираат со свои посебни форми на уметност“.
Во црквата во Дура-Европос, од околу 230–256 година, која е во најдобра состојба од преживеаните рани цркви, постојат фрески со библиски сцени, вклучувајќи ја и фигурата на Исус, како и Христос прикажан како Добриот Пастир. Објектот бил обична куќа очигледно пренаменет за да се употребува како црква. Најраните христијански слики во римските катакомби се од неколку децении пред тоа, и тие претставуваат најголем број примери на христијанска уметност од претконстантиновиот период, со стотици примери кои украсуваат гробници или семејни гробни комори. Голем дел од нив се едноставни симболи, но постојат бројни слики со фигури кои прикажуваат или оранти или женски фигури во молитва, обично претставувајќи го починатото лице, или фигури или стенографски сцени од Библијата и христијанската историја.
Стилот на сликите во катакомбите и целокупноста на многу декоративни елементи се ефикасно исти со оние на катакомбите на други религиозни групи, без разлика дали се работи за конвенционални пагани кои ја следат староримската религија, или за Евреи или следбеници на римските мистериозни религии. Квалитетот на сликата е низок во споредба со големите куќи на богатите, кои го сочинуваат другиот главен корпус на сликарство кој е зачуван од тој период, но скратено прикажувањето на фигурите може да има експресивен шарм. Слична ситуација се појавува и во Дура-Европос, каде што украсувањето на црквата е споредлива по стил и квалитет со онаа на (поголемата и пораскошно обоена) синагога Дура-Европос и Храмот на Бел. Барем на толку помали места, се смета дека достапните уметници биле користени од сите религиозни групи. Исто така, можно е дека насликаните комори во катакомбите биле украсени во сличен стил како и најдобрите соби во домовите на побогатите семејства погребани во нив, со христијански сцени и симболи кои ги заменуваат оние од митологијата, книжевноста, паганството и еротизмот, иако не постојат доверливи докази за да се потврди ова. Постојат исти сцени на мали парчиња во медиуми како што се грнчарија или стакло, иако поретко од овој предконстантинов период.
Постоела преференција кон она што понекогаш се нарекува „скратени“ претстави, мали групи од една до четири фигури кои формираат еден мотив кој лесно можел да се препознае како претставник на одреден настан. Овие вињети се вклопувале во римскиот стил на украсување на просториите, поставени во прегради во модел со геометриска структура (погледнете ја галеријата подолу). Библиските сцени на фигури спасени од смртна опасност биле многу популарни; тие го претставувале и Воскресението на Исус, преку типологија, и спасението на душата на починатиот. Јона и китот, Жртвувањето на Исак, Ное како се моли во ковчегот (претставен како орант во голема кутија, можеби со гулаб што носи гранка), Мојсеј како удира во карпата, Даниел во лавовската јама и Трите момчиња во огнената печка биле сите омилени, што лесно можело да се опишат.
Ранохристијанските саркофази биле многу поскапа опција, изработени од мермер и честопати силно украсени со сцени во многу висок релјеф, работени со дупчалки. Самостојните статуи кои се несомнено христијански се многу ретки и никогаш не се многу големи, бидејќи почестите теми како што е Добриот Пастир претставувале симболи привлечни за неколку религиозни и филозофски групи, вклучувајќи ги и христијаните, и без контекст не може да им се даде никаква припадност. Типично, скулптурите, каде што се појавуваат, се со прилично висок квалитет. Една исклучителна група која изгледа јасно христијанска е позната како Кливлендските статуетки на Јона и китот, и се состои од група мали статуетки од околу 270, вклучувајќи две бисти на млад и современо облечен пар, од непознато место на пронаоѓање, веројатно во денешна Турција. Другите фигури ја раскажуваат приказната за Јона во четири дела, со Добриот Пастир, но како биле прикажани останува мистерија.
Приказот на Исус бил добро развиен до крајот на предконстантиновиот период. Тој обично бил прикажуван во наративни сцени, со претпочитање на чудата од Новиот завет и малку сцени од неговите страданија. Биле употребувани различни видови на изглед, вклучувајќи ја и тенката фигура со долго лице и долга коса со средишен раздел, што подоцна станало како норма. Но, најраните слики, исто толку го прикажуваат и со набиена и кратка коса, голобрадна фигура во кратка туника, која може да се распознае единствено според контекстот. На многу слики од чудата, Исус носи стап или стапче, кое го насочува кон субјектот на чудото како современ сценски магионичар (иако стапчето е многу поголемо).