Навахо или навахоански (Diné bizaad) е атабаскански јазик зборуван во југозападни САД од народот навахо или Diné. Тој е географски и лингвистички карактеристичен за јужноатабасканските јазици а додека другите атабаскански јазици се зборуваат во Канада и Алјаска. Навахо јазикот е најголем јазик од сите староамерикански јазици со повеќе од 100.000 говорници и тој број се зголемува од ден на ден. Јазикот е еден од најтешките јазици во светот со најкомплициран систем на пишување. Навахо азбуката се користела за време на Втората светска војна за шифри и кодови.
Денешна употреба
Навахо јазикот е сѐ уште многу зборуван јазик од сите навахо лиѓе од сите возрасти и повеќе од половина го зборуват дома. Многу деца зазборуваат на навахо бидејќи се учени од нивните родители и тоа е еден многу интересен феномен во општеството на САД бидејќи англискиот јазик е прв јазик во земјата. Тоа ги прави уникатни овие луѓе од сите староседелци на Америка бидејќи само тие го користат јазикот за секојдневна комуникација за разлика од другите племиња кои користат сè повеќе англиски јазик. Но денес, во градските средини ситуацијата е малку сменета кон полошо затоа што повеќе малди навахо говорници користат англиски јазик наместо својот мајчин јазик.
Етнографија на зборување
учтиви говори за одредени цели официјални говори говори за војна
Навахо гласови
Самогласки
Јазикот има 4 самогласки и тоа: a, e, i, и o. Секоја од нив може да се појави како: кратка, како во случајот на a и e долга, како во случајот на aa и ee носна, како во случајот со ą и ęę. висока, како во случајот со áá и éé ниска, како во случајот со aa и ee растечка, како во случајот со aá и eé опаѓачка, како во случајот со áa и ée.
Од овие можат да се прават и други комбинации.
Согласки
Билабијални Алвеоларни Непчени Меконепчани Глотални Централни Странични рамни Лабијални експлозивни рамни b d g ʼ воздишни t k kw отсечни tʼ kʼ Африкативни рамни dz dl j воздишни ts tł ch отсечни tsʼ tłʼ chʼ фрикативни Безвучни s ł sh h hw h Звучни z zh gh ghw Носни m n Апроксимантни l y w
Варијации при озвучување
Звучните согласки z, l, zh, gh на почеток на варираат со нивните безвучни парови s, ł, sh, h. Безвучните парови се сретнуваат кога се претходени од безвучна согласка како што се s, sh, h, и ł. На пример, следните комбинации на согласки покажуваат како безвучните ł и sh се сретнуваат после безвучните sh и h:
{| cellpadding="4" | sh + l || → || shł |- | h + l || → || hł |- | sh + zh || → || shsh |- | h + zh || → || hsh
Звучните согласки се сретнуваат помеѓу самогласки или поемѓу звучни согласки и самогласки. Поради тоа, навахо јазикот нема контраст помеѓу звучна и безвучна вредност. Како пример на ова се облиците на глаголот -lááh (собира) и именката hosh (трн или кактус):
{| class="IPA wikitable" frame=void style="vertical-align:top; text-align:left; white-space:nowrap;" | безвучно ł || náháshłááh || "Јас ги собирав нив" (имперфект) |- | звучно l || náhálááʼ || "Јас ги собирав нив" (перфект) |- | безвучно h || hosh || "кактус" |- | звучно w || biwosh || "негов кактус"
Дорзална асимилација
Дорзалните согласки , , , , и имаат контектна фонетски варијанти, односно алофони, што зависат од околната самогласна средина. Тие се сфаќаат како непчани пред предни самогласки и и како меконепчани пред задните самогласки и . Како додатно на ова, тие се лабијализираат пред заоблена задна самогласка .
{| class="wikitable" style="text-align: center;" ! rowspan="2" | согласка ! colspan="3" | фонетска реализација |- ! Непчано || меконепчано || лабијално |- ! () | [c] || [k(ɣ)] || – |- ! () | [cç] || [kx] || [kxʷ] |- ! () | – || [kʼ] || [kʼʷ] |- ! () | [ç] || [x] || [xʷ] |- ! () | [ʝ] || [ɣ] || [ɣʷ]
Коронална хармонија
Навахо има коронална согласна хармонија. Алвеоларните согласки во претставки се асимилираат во пост-алвеоларни, а додека пост-алвеоларните во претставки се асимилираат во алвеоларни. На пример, претставката si- може да се земе како si- или shi- во зависност од тоа дали е пост-алвеоларно или не.
{| class="IPA wikitable" frame=void style="vertical-align:top; text-align:left; white-space:nowrap;" | shibeezh || "Вриело" (перфект) || s > sh, покажано од крајно zh |- | sido || "топло е" (перфект) ||
D-ефект
Во навахо јазикот се сретнува специфичен морфолошки феномен наречен д-ефект. Најчесто се сретнува во процесот на зацврстување на согласките, наречен процес на зацврстување. Почетната согласка на глагол се заменува со зацврстена согласка кога е претходена од т претставката или претставката за субјект на прво лице множина вт.
{| class="wikitable" style="text-align: center;" ! согласка за претставка + почетна согласка !! !! површинска согласка !! пример |- | || > || | style="text-align: left;" | > () "тој се разбуди" |- | || > || | style="text-align: left;" | > () "ти го поправи тоа" |- | || > || | style="text-align: left;" | > () "вие поделете се" |- | || > || | style="text-align: left;" | > () "ние ги возиме нив" (cf. () "тој ги вози нив") |- | || > || | style="text-align: left;" | > () "we're ticklish" (cf. () "he's ticklish") |- | || > || | style="text-align: left;" | > () "Јас сум скриен" |- | || > || | style="text-align: left;" | > () "we're rolling along" (cf. () "Тој се тркала") |- | || > || | style="text-align: left;" | > () "таа кажа повторно" |- | || > || | style="text-align: left;" | > () "we're brave" (cf. () "Јас сум храбар")
Слогови
Прелошките (именска предлошка, глаголска предлошка) го имаат следниот вид на согласки: CV(V)(C), каде што VV претставува долга самогласка. Сите слогови мора да имаат целосен комплет на согласки и барем една самогласка. Самогласката мора да биде кратка или долга и опционални следена од согласка. Поголем број на претставки имаат структура CV- . Исклучок на ова правило се одредени вербални претставки како што се класиферите (-ł-, -l-, -d-) што се наоѓаат директно пред глаголоти се содржи од само една согласка -C-. Ците глаголи мора да бидат двослоговни. некои глаголи може да имаат само еден неслоговна претставка или воопшто да нема претставка. Бидејќи сите треба да бидат двослоговни, безначајна претставка мора да биде вметнат на глаголот за да го дополни правилото на двослоговност. Овоаа претставка е позната како клин елемент во терминологијата на атабасканските јазици. Водечката согласка на клин елементот е y пред i, w пред o, и gh пред a.
Правопис Во правописот на навахо, буквата h претставува два различни гласа: се изговара [x] кога е почетна и [h] кога е последна. Како и да е кога се изговара [x] е претходена од s и секогаш е напишана како x не како h па затоа тоа е малку збунувачки. Согласката gh [ɣ] е напишана како y пред предните самогласки i и e (и тогаш се изговара како [ʝ] ), како w пред o (се изговара како [ɣʷ]) и како gh пред a. Глоталното допирање ' не се бележи на почеток на збор.
Граматика
Тополошки, навахо јазикот е полисинтаксен јазик. Структурата на речениците на навахо јазикот е SOV односно подмет прирок глагол. Атабасканските зборови се создаваат најпрво од претставки, што е необично за јазици со таков реченички ред бидејќи тие се создаваат од наставки. Навахо јазикот е тешок со глаголи, тој има голема надмоќ од глаголи но релативно мал број именки. Додатно на именките и глаголите, навахо има и други елементи како заменки, показни заменки, броеви, прилози и сврзници. Според некои научници сите тие се ставени под едно име како честички, па така јазикот би имал само глаголи, именки и честички. Во јазикот нема придавки туку тие се заменети со функциите на глаголите.
Именки
Голем број на изрази и зборови што во скоро сите јазици се искажуват и функционираат како именки во навахо јазикот функционираат како глаголи. Поголем број на вистинските именки не се променети на броевите и во јазикот не се бележат падежите. Исто така именски фрази не се потребни за образување на граматички реченици. Има два вида на именки во навахо јазикот:
едноставни именки именки здобиени од глаголи
Едноставните именки можат да се разделат според нивната можност да бидат променети со присвојни претставки, како во случајот:
{| class="wikitable" ! Именка || превод | rowspan="3" | ! Присвојни именки || превод || Морфемски композиции |- | || "нож" || || "нејзин нож" || (3 лице) + "нож" |- | || "пакување" || || "мое пакување" || (1 лице еднина) + "пакување"
Здобиените именки се глаголи (или глаголски фрази) што биле номинизирани или сменети во именки преку претворање. Пример за номинизиран глагол е náʼoolkiłí (часовник) што е здобиен од глаголот náʼoolkił (да се движиш полека во круг). Друг пример е здобиената именка hataałii (пејач) од глаголот hataał (тој пее). Здобиените именки можат да бидат долги и сложени како што е:
| || || "армиски тенк"
а тој е создаден од:
номинирираната именка chidí naaʼnaʼí - "гасеничен трактор" (а додека овој е составен од имеката chidí (кола), глагол naaʼnaʼ "тоа ползи", и номинизаторот í ) именката beeʼeldǫǫhtsoh - топ (а додека тој е составен од beeʼdldǫǫh- експлозија, и tsoh - голем) предлогот bikááʼ - на глаголот dah naaznil- тие седнаа номинизаторот ígíí
Броеви Навахо користи декадниот систем со основни броеви од 0 до 9. Има уникатни броеви од 1 - 10. Броевите од 11 до 19 се обреазуваат со ставање на додавката плус 10 потоа наставката -tsʼáadah на основниот број од 1 до 9. Броевите од 20 до 100 се образуваат со додавање на пати 10 и наставката -diin на основните броеви од 2 до 10.
{| class="IPA wikitable" frame=void style="vertical-align:top; text-align:left; white-space:nowrap;" ! !! основен број !! +10 (-tsʼáadah) !! x10 (-diin) |- ! 1 | łáaʼii || łáʼtsʼáadah (11) || – |- ! 2 | naaki || naakitsʼáadah (12) || naadiin (20) |- ! 3 | tááʼ || táátsʼáadah (13) || tádiin (30) |- ! 4 | dį́į́ʼ || dį́į́ʼtsʼáadah (14) || dízdiin (40) |- ! 5 | ashdlaʼ || ashdlaʼáadah (15) || ashdladiin (50) |- ! 6 | hastą́ą́h || hastą́ʼáadah (16) || hastą́diin (60) |- ! 7 | tsostsʼid || tsostsʼidtsʼáadah (17) || tsostsʼidiin (70) |- ! 8 | tseebíí || tseebíítsʼáadah (18) || tseebídiin (80) |- ! 9 | náhástʼéí || náhástʼéítsʼáadah (19) || náhástʼédiin (90) |- ! 10 | neeznáá || – || neeznádiin (100)
Во создавање на сложените броеви (22, 23, 24...) комбинираната форма има неправилни промени во самогласка и согласка (како што е губење на ' ) и кратење на самогласки áá во бројот tá-diin (30). Бројот 1 има три обливи: 'łáaʼii (кога се брои како сам), łá како кратена комбинирана форма, 'tʼááłáʼí (користен во поголеми броеви и со множински претставки). За броевите поголемни помеѓу главните десетки има два вида на образба. Броевите од 21-29 и 41-49 се образуваат со наставање на бројот до десетката (naadįį дваесет + naaki два ). Броевите од 100 до 900 се образуваат со додавање на зборот за множење di на основниот број од 1 до 9 и со додавање на зборот neeznádiin (100), како во tʼááłáhádí neeznádiin (сто).
{| class="IPA wikitable" frame=void style="vertical-align:top; text-align:left; white-space:nowrap;" ! !! основен број !! x100 (=di + neeznádiin) |- ! 1 | tʼááłáʼí || tʼááłáhádí neeznádiin (100) |- ! 2 | naaki || naakidi neeznádiin (200) |- ! 3 | tááʼ || táadi neeznádiin (300) |- ! 4 | dį́į́ʼ || dį́įʼdi neeznádiin (400) |- ! 5 | ashdlaʼ || ashdladi neeznádiin (500) |- ! 6 | hastą́ą́h || hastą́ądi neeznádiin (600) |- ! 7 | tsostsʼid || tsostsʼidi neeznádiin (700) |- ! 8 | tseebíí || tseebíidi neeznádiin (800) |- ! 9 | náhástʼéí || náhástʼéidi neeznádiin (900)
Основните броеви со висок тон во последниот слог се менува во паѓачки тон пред =di. За илјада на навахо е mííl здобиен од шпанскиот јазик. Потоа на основниот збор за илјада се додава сврзник di па така на пример имаме: tʼááłáhádí mííl (1000), naakidi mííl (2000) итн.Зборот милион се прави со зборот tsoh (голем) на зборот mííl (илјада), па така имаме: mííltsoh (милион) или tʼááłáhádí mííltsoh (еден милион), naakidi mííltsoh (два милиони) итн.
Глаголи