Тонганскиот јазик (lea faka-Tonga) е океански јазик, дел од подгрупата на полинезиски јазици, кои пак се дел од јазичното семејство на австронезиски јазици. Јазикот е службен и национален јазик во Тонга, островска држава во Океанија. Јазикот го зборуваат над 120.000 луѓе, од кои над 90.000 живеат во Тонга. Тонганскиот јазик е сроден до ниуеанскиот јазик, со кој ја сочинуваат подгрупата на тонгански јазици. Зборовниот редослед во тонганскиот јазик прирок-подмет-предмет.
Сродни јазици Тонганскиот јазик е еден од многуте јазици од полинезиската подгрупа на јазици од австронезиската јазична фамилија. Во таа грпа на јазици спаѓаат и хавајски јазик, маорски јазик, самоански јазик, тахитски јазик. Заедно со ниуеанскиот јазик, тонганскиот јазик ја формира групата на тонгански јазици, што е воедно подгрупа на полинезиската група на јазици.
Споредувајќи го тонганскиот јазик со другите полинезиски јазици, можно е да се реконструира зборовниот фонд на праполинезискиот јазик.
Тонганскиот јазик е малку необичен за останатите полинезиски јазици поради својот дефинитивен акцент. Како и сите полинезиски јазици, тонганскиот го прифатил фонолошкиот систем на праполинезискиот јазик.
Тонганскиот јазик го зачувал праполинезискиот глас *h, но се споил со оригиналниот *s како (гласот што го има во тонгоанскиот јазик доаѓа од гласот *t пред висока самогласка). Повеќето полинезиски јазици го изгубиле праполинезискиот глас но се задржал во тонгоанскиот јазик, како и во рапа јазикот. Во праполинезискиот јазик гласовите *r и *l биле посебни фонеми, но денес во скоро сите источни полинезиски јазици тие се споиле во еден глас па така имаат глас /r/, а додека во западните се спиле во /l/. Оваа поделба не важи за тонгоанскиот јазик бидејќи го зачувал гласот /l/ а го изгубил гласот /r/.
Полинезиски гласовифонемипраполинезискитонганскиниуеанскисамоанскирапанујскитахитскимаорскикуковоостровски маорскихавајскимакедонски*taŋatatangatatangatatagatatangatataatatangatatangatakanakaмаж*sinahinahinasinahinahinahinahinainahinaсивокос*kanahekanahekanaheanaeanaekanaekanaeanaeбарбун*tialesialetialetialetiaretiaretīaretiarekieleГарденија*wakavakavakavaavakavaawakavakawaaкану*fafinefafinefifinefafinevahinevahinewahinevainewahineжена*matuqaGlottal stop is represented as 'q' in reconstructed Proto-Polynesian words.matuamatuamatuamatuametuamatuametua, matuamakuaродител*ruauaualuaruaruaАрхаично: вообичаениот збор во тахаитскиот е 'piti'.ruarualuaдва*tolutolutolutolutorutorutorutorukoluтри
Правопис
Писмо
Во старата т.н. мисионерска азбука, самогласките биле прво ставани па потоа следувале согласките. Тоа било така сѐ до Привискиот советот и со одлуката на советот во 1943 за правописот на тонгоанскиот јазик. Како и да, се користи стандардниот распоред на латинските букви па така имаме:
{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse; font-size: 120%;"
|bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="16" | Големи букви |- |width=3% align="center"|A||width=3% align="center"|E||width=3% align="center"|F||width=3% align="center"|H||width=3% align="center"|I||width=3% align="center"|K||width=3% align="center"|L||width=3% align="center"|M||width=3% align="center"|N||width=3% align="center"|NG||width=3% align="center"|O||width=3% align="center"|S||width=3% align="center"|T||width=3% align="center"|U||width=3% align="center"|V||width=3% align="center"|‘
|align="center" colspan="16" | Мали букви |- |align="center"|a||align="center"|e||align="center"|f||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|ng||align="center"|o||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|v||align="center"|‘
Правописни одлики Правописот на тонганскиот јазик е фонетски, исто како во македонскиот јазик.
Едно од правилата на тонганскиот јазик е дека две согласки не може да стојат една до друга, мора да има самогласка меѓу нив. Од другата страна пак дозволено е да се има повеќе самогласки една до друга во еден збор. Исто така, важно е да се напомене дека ниту еден тонгански збор не може да завршува на согласка.
Акцентот во тонганскиот јазик најчесто паѓа на претпоследниот слог од зборот. Сепак има исклучок од ова правило. Првиот исклучок е ако има долга самогласка, тогаш акцентот паѓа на таа самогласка. Вториот исклучок е ако зборот пред него има определен член 'e' или 'he', тогаш акцентот е на последниот слог.
Регистри Во јазикот има три регистри кои се состојат од: обични зборови (нормалниот јазик) учтиви зборови зборови за почит (јазикот на поглавиците) кралски зборови потценувачки зборови На пример, фразата "Дојди и јади!" се преведува како: обично: hau 'o kai (дојди и јади!); пријатели, фамилија и сл. учтиво: meatokoni (храна или попрецизно: mea-tokoni: хранливо нешто); Во сериозни книги или во формални ситуации со почит: mea mai pea ilo (дојди и јади!); Кон благородници кралски: hāele mai pea taumafa (дојди и јади!); Се користи кон кралот или Господ. потценувачко: mama (јади!); Обично за потценување како обраќање кон свињи.
Граматика
Член Во повеќето од јазиците во светот постојат само два члена: неопределен член, определен член.
Феноменот на дефинитивен акцент му дозволува на тонгоанскиот јазик да има три нивоа на членови:
неопределениот член ha. Пример: ko ha pālangi ('бел човек', или било кој човек надвор од тонга.) полуопределениот член (h)e. Пример: ko e pālangi ('белиот човек' во смисла дека човекот не припаѓа на друга раса туку како подгрупа на таа раса (ако има)) определен член (h)e со сменет ултимативен акцент. Пример: ko e pālangí ('белиот човек').
Заменки Тонганскиот јазик разликува три граматички броеви: еднина, множина и двоина. Тие се појавуваат во трите колони подолу. Јазикот исто така разликува четири лица: прво лице (лексклузивно), прво лице (инклузивно), второ лице и трето лице и тие се во четирите главни редови во табелата подолу.
Ова дава 12 главни групи. Во секоја група заменката може да биде во функција како подмет (црвено) или прирок (зелено). Тоа е разликата за разлика од другите полинезиски јазици каде се наведува како а-присвојност и о-присвојност.
Лични заменки Основните заменки се главните лични заменки кои во тонганскиот јазик можат да бидат пред глаголот (светла боја) или после (темна боја). Првите се нормалните подметни заменки.
+Основни заменкиПозицијаЕднинаДвоинаМножина1 лице ексклузивно(јас, ние, нам)пред.u, ou, kumamauпост.aukimauakimautoluинклузивно(еден, ние, нам)пред.tetatauпост.kitakitauakitautolu2 лицепред.kemomouпост.koekimouakimoutolu3 лицепред.nenanauпост.iakinauakinautolu
: сите заменки што одат пред глаголот со еден слог се енклитички кои немаат акцент, туку го ставаат на самогласката пред него. Пример: ʻoku naú наспроти ʻokú na (not: ʻoku ná). Прво лице еднина, Јас користи u после kuo, te, ne, и исто така ka (станува kau), pea, mo и ʻo; но користи ou после ʻoku; и користи ku после naʻa. Прво лице инклузивно (Јас и ти) е некако слично. Значењето на te и kita може често да се замени со еден. Пример: Naʻa ku fehuʻi: Јас прашав Naʻe fehuʻi (ʻe) au: Јас(!) прашав (нагласено) ʻOku ou fehuʻi au: Јас се запрашав Te u fehuʻi kia te koe: Јас ќе те прашам Te ke tali kia te au: Ти ќе ми одговориш. Kapau te te fehuʻi: Ако некој праша. Tau ō ki he hulohula?: Дали сите одиме на балот? Sinitalela, mau ō ki he hulohula: Пепелашка, ние одиме на бал.
Друг архаичен аспект на јазикот е ретензијата на заменките што одат пред глаголот. Тие се користат помалку во самоански јазик, исчезнал во другите полинезиски јазици.
Присвојни заменки Присвојнизаменки определениили не вид еднинадвоинамножина подметно прирошки подметно прилошки подметно прилошки 1 лице(ексклузивно)(мое, наше) определено обично heʻeku hoku heʻema homa heʻemau homau неопределено haʻaku haku haʻama hama haʻamau hamau определено емоционално siʻeku siʻoku siʻema siʻoma siʻemau siʻomau неопределено siʻaku siʻaku siʻama siʻama siʻamau siʻamau емпатично haʻaku hoʻoku haʻamaua hoʻomaua haʻamautolu hoʻomautolu 1 лице(инклузивно)(мое, наше) определено обично heʻete hoto heʻeta hota heʻetau hotau неопределени haʻate hato haʻata hata haʻatau hatau определено емоционално siʻete siʻoto siʻeta siʻota siʻetau siʻotau неопределено siʻate siʻato siʻata siʻata siʻatau siʻatau емпатично haʻata hoʻota haʻataua hoʻotaua haʻatautolu hoʻotautolu 2 лице(твој) определено обично hoʻo ho hoʻomo homo hoʻomou homou неопределено haʻo hao haʻamo hamo haʻamou hamou определено емоционално siʻo siʻo siʻomo siʻomo siʻomou siʻomou неопределено siʻao siʻao siʻamo siʻamo siʻamou siʻamou емпатично haʻau hoʻou haʻamoua hoʻomoua haʻamoutolu hoʻomoutolu 3 лице (негово, нејзино, негово, нивно) определено обично heʻene hono heʻena hona heʻenau honau неопределено haʻane hano haʻana hana haʻanau hanau определено емоционално siʻene siʻono siʻena siʻona siʻenau siʻonau неопределено siʻane siʻano siʻana siʻana siʻanau siʻanau емпатично haʻana hoʻona haʻanaua hoʻonaua haʻanautolu hoʻonautolu
Останати заменки
Другизаменки вид еднинадвоинамножина подметно прилошки подметно прилошки подметно прилошки 1 лице(ексклузивно)(мое, наше) именска придавка ʻaʻaku ʻoʻoku ʻamaua ʻomaua ʻamautolu ʻomautolu именски прилог maʻaku moʻoku maʻamaua moʻomaua maʻamautolu moʻomautolu прилошка присвојност maʻaku moʻoku maʻama moʻoma maʻamau moʻomau 1 лице(инклузивно)(мое, наше) именска придавка ʻaʻata ʻoʻota ʻataua ʻotaua ʻatautolu ʻotautolu именска прилог maʻata moʻota maʻataua moʻotaua maʻatautolu moʻotautolu прилошка присвојност maʻate moʻoto maʻata moʻota maʻatau moʻotau 2 лице(твој) именкса придавка ʻaʻau ʻoʻou ʻamoua ʻomoua ʻamoutolu ʻomoutolu именски прилог maʻau moʻou maʻamoua moʻomoua maʻamoutolu moʻomoutolu прилошка присвојност maʻo moʻo maʻamo moʻomo maʻamou moʻomou 3 лице(негово, нејзино, негово, нивно) именска придавка ʻaʻana ʻoʻona ʻanaua ʻonaua ʻanautolu ʻonautolu именски прилог maʻana moʻona maʻanaua moʻonaua maʻanautolu moʻonautolu прилошка присвојност maʻane moʻono maʻana moʻona maʻanau moʻonau
Броеви noa, taha, ua, tolu, fā, nima, ono, fitu, valu, hiva (0 … 9) hongofulu, taha-noa (10), uongofulu, uofulu, ua-noa (20), tolungofulu, tolu-noa (30), … hongofulu ma taha, taha-taha (11), uongofulu ma fā, ua-fā (24), …; исклучоци: uo-ua (22), nime-nima (55), hive-hiva (99) teau (100), teau taha (101), … teau hongofulu (110), teau-ua-noa (120), uongeau (200), tolungeau (300), … Но за покомплексни броеви: taha-taha-taha (111), … uo-uo-ua (222), fā-valu-ua (482), … afe, taha-afe (1000), ua-afe (2000), … mano (10000) kilu (100000) miliona (1000000) ʻOku fiha ia? (колку тоа кошта)?) Paʻanga ʻe ua-nima-noa (T$ 2.50)
Покрај ова има и традиционално броење за риби, кокоси и сл.
Книжевност Тонганскиот е јазик што има поголема традиција како орален отколку пишан јазик. На тонгански се преведени Библијата, Книгата од Мормор и уште неколку позначајни книги. Во Тонга се издаваат неколку месечни и седмични весници и списанија на тонгански.
Примери
Зборот „табу“ е од тонганско потекло, кој навлегол во македонскиот јазик преку англискиот. Во англискиот јазик зборот навлегол кога Џејмс Кук ја посетил Тонга. Зборот на тонгански е tapu, на фиџиски е tabu, на мароски tabu итн. Во превод зборот значи „забрането“ Првата употреба во англискиот јазик датира од 1777 година.
Некои основни зборови и фрази на тонгански:
Mālō e lelei - здраво (разговорно) Mālō ‘etau lava. - здраво (формално) Fēfē hake? - Како си? Sai pē, mālō. - Добро, благодарам. ‘Alu ā. - довидување (ако некој заминува од местото каде си ти) Nofo ā. - довидување (ако ти заминуваш од местото каде е соговорникот) ‘Io - да ‘ikai - не mālō - благодарам fakamolemole - извини
Наводи
Литература