Enaresamisk morfologi er oversynet over bøyingssystemet i enaresamisk.
Substantiv
Enaresamiske substantiv blir bøygd i kasus, numerus og person (possessivsuffiks]. Samanlikna med dei samiske språka lenger vest er possessivsuffiksa mykje i bruk, for alle slags substantiv.
Kasus Enaresamisk har 9 kasus: Dei grammatiske kasusa er nominativ, genitiv, akkusativ og partitiv. Dei tre første blir danna som i nordsamisk, suffikset som uttrykkjer partitiv er -d. Som i nordsamisk har genitiv og akkusativ falle saman i substantivbøyinga, distinksjonen blir halde oppe berre for talord. Bruken av nominativ, genitiv og akkusativ er som for nordsamisk, bortsett frå at enaresamisk i tillegg har partitiv. På same måten som essiv skil ikkje partitiv mellom singularis og pluralis.
Lokalkasusa er illativ og lokativ, dvs. at i-kasus og frå-kasus har falle saman i enaresamisk. Dei andre kasusa er komitativ (med X), essiv ((slik) som X) og abessiv (utan X).
Enaresamisk skil mellom tostava, trestava og firestava substantiv. Dei tostava blir delt i â-, á-, o-, a-, ä-, e-, i- og u-stammar. Tabellen nedanfor viser bøyinga til 4 av stammetypane.
Kasus -i -â -á -o Omsetjing gut merke sokk storm Nom sg pärni merkkâ sukká riđo Akk sg päärni meerhâ suhá riđo Gen sg päärni meerhâ suhá riđo Ill sg páárnán meerkân suukán riiđon Lok sg päärnist meerhâst suhháást riđoost Kom sg parnijn merháin suhháin riđoin Abe sg pärnittáá maanine suháttáá riđottáá Ess pärnin merkkân sukkán riđon Par pärnid merkkâd sukkád riđod Nom pl päärnih meerhah suháh riđoh Gen pl parnij, paarnij merhâi, meerhâi suhái riđoi Ill pl parnijd merháid suhháid riđoid Lok pl paarnijn maanine suháin riđoin Kom pl parnijguin meerhâin suháiguin riđoiguin Abe pl parnijttáá merhâittáá suháittáá riđoittáá
Dei trestava substantiva har to stavingar i nominativ eintal, der dei kan slutte enten på vokal eller på konsonant, men bøyingsstammen er trestava. Tabellen nedanfor viser nokre av dei likestava bøyingsparadigmaKjelde: Giellateknos paradigmegenerator for enaresamisk.
Pronomen
Pronomen blir bøygd i kasus, numerus (eintal, total, fleirtal) og person. Som i alle uralske språk blir pronomena ikkje bøygd i genus, sun tyder både "han" og "ho". Tabellen viser nominativ og genitiv for alle kombinasjonar av person og numerus:
NorsknominativgenitivFørste person (singular) eg mun muuAndre person (singular) du tun tuuTredje person (singular) han, ho sun suuFørste person (dual) vi (to) muoi munnuuAndre person (dual) de (to) tuoi tunnuuTredje person (dual) dei (to) suoi sunnuuFørste person (plural) vi mij miiAndre person (plural) de tij tiiTredje person (plural) dei sij sii
Her er bøyinga av eit personleg pronomen Eg/vi (dual)/vi (plural) i ulike kasus:
SingularDualPluralNominativ mun muoi mijGenitiv-Akkusativ muu munnuu miiLokativ must, muste munnust mist, miste Illativ munjin munnui mijjânKomitativ muuin, muin munnuin, munnuuin miiguim Abessiv muuttáá munnuuttáá miitttáá Essiv munen munnun minen Partitiv muđe munnud? miđe?
Verb
Verbbøyinga i enaresamisk er avhenging av stammetype: Likestava, ulikestava, kontrakte og firestava verbstammar blir bøygd uliktVerbparadigma i dette avsnittet er henta frå Morottaja 2007.
Likestava verb
Tostava verb vuollâđ "å spikke"
EintalTotalFleirtalPresens 1. vuolâm vyelleen vuollâp 2. vuolah vuolâvettee vuolâvetted 3. vuálá vuollâv vyelihPreteritum 1. vuollim vuoláim vuolâim 2. vuollih vuoláid vuoláid 3. vuolâi vuoláin vuolliiKondisjonalis 1. vuolâččim vuolâččáim vuolâččijm 2. vuolâččih vuolâččáid vuolâččijd 3. vuolâččij vuolâččáin vuolâččiiPotensialis 1. vyeleem vuolâžeen vuolâžep 2. vyeleeh vuolâšvetteđ vuolâšvetteđ 3. vuolâš vuolâžává vuolâžehImperativ 1. vuállum vuálloon vuállup 2. vuolâ vyellee vuollâđ 3. vuálus vuállus vuállus
Firestava verb
EintalTotalFleirtalPresens 1. adelistám adelisteen adelistlep 2. adelistáh adelistvettee adelistvetted 3. adelist adelistev adelistehPreteritum 1. adelistim adelistijm adelistijm 2. adelistih adelistijd adelistid 3. adelistij adelistijn adelistiiKondisjonalis 1. adelistáččim adelistáččáim adelistáččijm 2. adelistáččih adelistáččáid adelistáččijd 3. adelistáččij adelistáččáin adelistáččiiPotensialis 1. adelisteem adelistižeen adelistižep 2. adelisteeh adelistišvetteđ adelistišvetteđ 3. adelistiš adelistižává adelistižehImperativ 1. adelistum adelistoon adelistop 2. adelist adelistee adelisteđ 3. adelistos adelistos adelistos
Ulikestava verb
Ulikestava verb kan bli delt inn i fire ulike grupper basert på stammeendringa dei gjennomgår.
Døme: vyejettiđ "å jage".
Desse verba har i tredje person eintal kort første staving men lang vokal i andre staving. I bøyingsstammane med eit suffiks blir vokalen i andre staving forkorta, mens den blir halde uforandra i suffikslause former og i former der suffikset er tostava (vettee, vetted).
EintalTotalFleirtalPresens 1. vyejettâm vyejetteen vyejettep 2. vyejettâh vyejeetvettee vyejeetvetted 3. vyejeet vyejettává vyejettehPreteritum 1. vyejettim vyejettáim vyejettijm 2. vyejettih vyejettáid vyejettijd 3. vyejettij vyejettáin vyejettiiKondisjonalis 1. vyejettiččim vyejettiččijm vyejettiččijm 2. vyejettiččih vyejettiččijd vyejettiččijd 3. vyejettičij vyejettiččijn vyejettiččiiPotensialis 1. vyejettežžeem vyejettežžeen vyejettežžep 2. vyejettežžeeh vyejettešvettee vyejettešvetteđ 3. vyejettâš vyejettâžžâv vyejettežehImperativ 1. vyjettum vyjettoon vyjettop 2. vyejeet vyejettee vyejettiđ 3. vyejuettus vyejuettus vyejuettus
Kontrakte verb
Døme: čokkáđ "å sitje".
Desse verba har uforandra stamme, men den lange vokalen i andre staving blir forkorta foran suffiks på i eller j, og i 1. person fleirtal.
EintalTotalFleirtalPresens 1. čokkáám čokkájeen čokkáp 2. čokkááh čokkáávettee čokkáávetted 3. čokkáá čokkááv čokkájehPreteritum 1. čokkájim čokkáim čokkáim 2. čokkájih čokkááid čokkáid 3. čokkái čokkáin čokkájii
Fotnotar
Litteratur
Morottaja, Matti 2007: Anarâškielâ ravvuuh. Helsinki: Kotimaisten kielten tutkimuskeskus.
Morottaja, Petter & Marja-Liisa Olthuis 2022: Inarinsaamen taivutusoppi. Inari: Sämitigge. Olthuis, Marja-Liisa 2000: Kielâoppâ. [Inari] : Sämitigge.
Kategori:Enaresamisk språk
Kategori:Morfologi for einskildspråk Kategori:Samisk grammatikk