Nordsamisk morfologi, eller bøyingsverket i nordsamisk skil seg typologisk sett frå bøyingsverket i dei andre uralske språka. Der hovudtentensen er at dei uralske språka er agglutinerande, er nordsamisk på mange måtar meir lik flekterande språk.
Morfologiske prosessar
Den viktigaste morfologiske prosessen for nordsamisk er suffiksering (t.d. johka "elv", som er johkan i essiv). Samanlikna med andre uralske språk står likevel ein del andre morfologiske prosessar sterkt: stadieveksling, der rotkonsonanten vekslar mellom ulike bøyingsformer (som t.d. johka "elv" (nominativ - joga "elvas" (dvs. "elv" i genitiv)).
Ordklassar Nordsamisk har tre opne ordklassar, substantiv, adjektiv og verb, og ein del lukka ordklasser. Ordklassene kan også delast inn etter om dei har bøying eller ikkje
Ord med bøying Substantiv blir bøygde i kasus og numerus (singularis og pluralis) men ikkje i grad, og som kan få possessivsuffiks etter seg. Adjektiv blir bøygde i grad og i kasus, og som har ei eiga attributtform som blir brukt når det står framfor eit substantiv. Verb blir bøygde i tempus. Pronomen blir bøygde i kasus, numerus (singularis, dualis og pluralis), men til skilnad frå norsk, ikkje i genus (son betyr både «han» og «ho»). Determinativar kan modifisere substantiv, dei har delvis kongruens med substantivet dei står til. Kvantorar er talord og ein den andre ord, dei blir bøygde som substantiv men skil seg frå dei syntaktisk Ord utan bøying Adposisjonar står før (preposisjonar) eller etter (postposisjonar) substantivfraser. Subjunksjonar innleiar leddsetningar. Konjunksjonar som t.d. ja «og». Interjeksjonar som t.d. hui, vuoi.
Substantiv
Kasus, numerus
Nordsamiske substantiv blir bøygde i seks kasus og to numerus. Substantiva kan delast opp i tre stammeklasser, likestava, ulikestava og kontrakte stammar. Her er bøyinga vist for det likestava ordet mánná ("barn"), det ulikesatava beana "hund" og det kontrakte boazu "rein".
eintalfleirtaleintalfleirtaleintalfleirtalNominativ mánná mánát beana beatnagat boazu bohccotGenitiv máná mánáid beatnaga beatnagiid bohcco bohccuidLokativ mánás mánáin beatnagis beatnagiin bohccos bohccuinKomitativ mánáin mánáiguin beatnagain beatnagiiguin bohccuin boahccuiguinIllativ mánnái mánnáide beatnagii beatnagiidda bohccui bohccuideEssiv mánnán beanan boazun
Fleire døme for dei tre klassene blir vist i tabellen nedanfor. Likestava nomen: guolli 'fisk', beaivvádat 'solskin'; Ulikestava nomen: duottar 'fjell', kontrakte nomen: geavŋŋis 'foss'.
Kasus Singular Plural Nom. guolli beaivvádat duottar geavŋŋis guolit beaivvádagat duoddarat geavgŋát Gen. / Akk. guoli beaivvádaga duoddara geavgŋá guliid beaivvádagaid duoddariid geavgŋáid Lok. guolis beaivvádagas duoddaris geavgŋás guliin beaivvádagain duoddariin geavgŋáin Ill. gullái beaivvádahkii duoddarii geavgŋái guliide beaivvádagaide duoddariidda geavgŋáide Kom. guliin beaivvádagain duoddariin geavgŋáin guliiguin beaivvádagaiguin duoddariiguin geavgŋáiguin Ess. guollin beaivvádahkan duottarin geavŋŋisin guollin beaivvádahkan duottarin geavŋŋisin
Merk at essiv ikkje skil mellom eintal og fleirta. Det er også ein systematisk homonymi mellom komitativ eintal og lokativ fleirtal.
Possessivsuffiks I tillegg til å bli bøygd i kasus blir substantiv i nordsamisk også bøygde i numerus og person etter eigaren i eigarkonstruksjonar. Der t.d. guossi er "gjest" er guossán, guossá "min gjest, din gjest", osb. I tillegg til eintal og fleirtal er det også mogleg å uttrykke total guossáme "gjesten til oss to".
KasusPerson Singular Dual PluralNom. Sg.1. 2.
3.guos'sán guos'sát
guos'sisguos'sáme guos'sáde
guos'siskaguos'sámet guos'sádet
guos'sisetGen. / Akk. Sg.1. 2.
3.guos'sán guos'sát
guossisguos'sáme guos'sáde
guossiskaguos'sámet guos'sádet
guossisetLok. Sg.1. 2.
3.guossistan guossistat
guossistisguossisteame guossisteatte
guossisteaskkaguossisteamet
guossisteattet
guossisteasetIll. Sg.1. 2.
3.guos'sásan guos'sásat
guos'sásisguos'sáseame
guos'sáseatte
guos'sáseaskkaguos'sáseamet
guos'sáseattet
guos'sáseasetKom. Sg.1. 2.
3.gussiinan gussiinat
gussiinisgussiineame
gussiineatte
gussiineaskkagussiineamet
gussiineattet
gussiineasetEss.1. 2.
3.guos'sinan guos'sinat
guos'sinisguos'sineame
guos'sineatte
guos'sineaskkaguos'sineamet
guos'sineattet
guos'sineasetGen. / Akk. Pl.1. 2.
3.gussiidan gussiidat
gussiidisgussiideame
gussiideatte
gussiideaskkagussiideamet gussiideattet
gussiideasetLok. Pl.1. 2.
3.gussiinan gussiinat
gussiinisgussiineame
gussiineatte
gussiineaskkagussiineamet gussiineattet
gussiineasetIll. Pl.1. 2.
3.gussiidasan gussiidasat
gussiidasasgussiidasame gussiidasade
gussiidasaskagussiidasamet gussiidasadet
gussiidasasetKom. Pl.1. 2.
3.gussiidanguin gussiidatguin
gussiidisguingussiideameguin gussiideatteguin
gussiideaskkaguingussiideametguin gussiideattetguin
gussiideasetguin
Pronomen
Personlege pronomen blir bøygde i tre numerus: singularis, dualis og pluralis. Jf. formene i nominativ og genitiv:
NominativNorskGenitivNorsk1p. sing. mun eg mu min, mi, mitt, mine, meg2p. sing. don du du din, di, ditt, dine, deg3p. sing. son han/ho su hans/hennar, han/henne1p. d. moai vi (to) munno vår, vårt, oss (to)2p. d. doai dokker (to) dudno dokker, dykkar (to)3p. d. soai dei (to) sudno deira, dei (to)1p. pl. mii vi min vår, vårt, oss2p. pl. dii dokker din dokker, dykkar3p. pl. sii dei sin deira, dei
Denne tabellen viser bøyinga av det personlege pronomenet son ("han/ho"):
sg.du.pl.Nominativ son soai siiGenitiv su sudno sinLokativ sus sudnos sisIllativ sutnje sudnuide sidjiideKomitativ suinna sudnuin singuinEssiv sunin sudnon sinin
Verb
Som substantiva skil også verba mellom likestava, ulikestava og kontrakte stammar. Verba blir bøygde i tempus, numerus, person.
Tempussystemet er som det norske, med leat "å vere" som hjelpeverb der norsk bruker å ha. Likestava verb, som boahtit, har infinitiv på -it, -ut, -at. Dei har stadieveksling (her: sterkt stadium -ht- og svakt stadum -đ-) og diftongforenkling foran suffiks på -ii-.
presenspreteritumperfektumpluskvamperfektum1. pers. sg. boađán bohten lean boahtán ledjen boahtán 2. pers. sg. boađát bohtet leat boahtán ledjet boahtán 3. pers. sg. boahtá bođii lea boahtán lei boahtán 1. pers. du. bohte bođiime letne boahtán leimme boahtán 2. pers. du. boahtibeahtti bođiide leahppi boahtán leidde boahtán 3. pers. du. boahtiba bođiiga leaba boahtán leigga boahtán 1. pers. pl. boahtit bođiimet leat boahtán leimmet boahtán 2. pers. pl. boahtibehtet bođiidet lehpet boahtán leiddet boahtán 3. pers. pl. bohtet bohte leat boahtán ledje boahtán
Ulikestava verb er ofte avleidde av andre verb. Dei har tre stavingar i infinitiv, og sluttar alltid på -it. Dei har verken stadieveksling eller diftongforenkling. Jf. viežžalit.
presenspreteritumperfektumpluskvamperfektum1. pers. sg. viežžalan viežžalin lean viežžalan ledjen viežžalan 2. pers. sg. viezzalat viežžalit leat viežžalan ledjet viežžalan 3. pers. sg. viežžala viežžalii lea viežžalan lei viežžalan 1. pers. du. viežžaletne viežžaleimme letne viežžalan leimme viežžalan 2. pers. du. viežžabeahtti viežžaleidde leahppi viežžalan leidde viežžalan 3. pers. du. viežžaba viežžaleigga leaba viežžalan leigga viežžalan 1. pers. pl. viežžalit viežžaleimmet leat viežžalan leimmet viežžalan 2. pers. pl. viežžalehpet viežžaleiddet lehpet viežžalan leiddet viežžalan 3. pers. pl. viežžalit viežžaledje leat viežžalan ledje viežžalan
Kontrakte verb har tostava infinitiv, men sluttar på -et, -ot, -át. Dei har ikkje stadieveksling, og har lange former i presens 3.pl. Nye lånord får infinitiv på -et og hamnar i denne klassen. Her dømet čilget "forklare" i indikativ. presenspreteritumperfektumpluskvamperfektum 1. pers. sg. čilgen čilgejin lean čilgen ledjen čilgen 2. pers. sg. čilget čilgejit leat čilgen ledjet čilgen 3. pers. sg. čilge čilgii lea čilgen lei čilgen 1. pers. du. čilgejetne čilgiime letne čilgen leimme čilgen 2. pers. du. čilgebeahtti čilgiide leahppi čilgen leidde čilgen 3. pers. du. čilgeba čilgiiga leaba čilgen leigga čilgen1. pers. du. čilget čilgiimet leat čilgen lemmet čilgen 2. pers. pl. čilgebehtet čilgiidet lehpet čilgen leiddet čilgen 3. pers. pl. čilgejit čilgejedje leat čilgen ledje čilgen
Nektingsverbet
Som i andre samiske og austersjøfinske språk blir negasjon i nordsamisk uttrykt ved eit verb, ii "ikkje". Verbet blir bøygt i modus (indikativ, imperativ, optativ), grammatisk person (1., 2., 3.) og numerus (singularis, dualis, pluralis):
Ind. pres. ImperativOptativSupinum? sg. du.pl. sg. du.pl. sg. du.pl. sg. du.pl.1:a p. in ean eat - - - allom allu allot aman amame amamet 2:a p. it eahppi ehpet ale alli allet ale alli allet amat amade amadet3:e p ii eaba eai - - - allos alloska alloset amas amaska amaset
Til skilnad frå lule- og sørsamisk blir negasjonsverbet i nordsamisk ikkje bøygt i tempus.
Litteratur
Kategori:Nordsamisk språk Kategori:Morfologi for einskildspråk Kategori:Samisk grammatikk