Vårmarihand (Orchis mascula) er ei plante i vårmarihandslekta Orchis i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.
Utsjånad Vårmarihand kan bli kring 30 centimeter høg og har eit aks med purpurraude blomar, som har ei stor tredelt leppe med store «venger». Den indre delen av leppa er gjerne lys, ofte nesten kvit. Arten blømer i mai og er ein av våre tidlegaste orkidear.
Systematikk I Baltikum, Tyskland og Polen er det omtalt ein underart ved sidan av nominatunderarten (ssp. mascula): O. mascula ssp. speciosa (òg kalla ssp. signifera)
I Plants of the World Online og WFO – The World Flora Online reknar ein med desse underartane:
Orchis mascula subsp. ichnusae Corrias: Korsika og Sardinia Orchis mascula subsp. lapalmensis Rivas Goday & B.Rodr.: Kanariøyane Orchis mascula subsp. laxifloriformis Rivas Goday & B.Rodr.: sørvestlege Europa og Marokko Orchis mascula subsp. mascula Orchis mascula subsp. scopulorum (Summerh.) H.Sund. ex H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.: Madeira Orchis mascula subsp. speciosa (Mutel) Hegi Orchis mascula subsp. tenera (Landwehr) Del Pret: Spania
Utbreiing Vårmarihand toler meir tørke enn dei fleste orkideer, men treng kalkrik jord. I Noreg veks han i hovudsak i kystnære område nord til Troms. Vårmarihand er i raudlistevurderinga (2021) rekna som livskraftig (LC).
Arten finst òg i Sverige (LC) (svensk namn: Sankt Pers nycklar), i Danmark (LC) (dansk namn: tyndakset gøgeurt), i Finland (NT) (finsk namn: miehenkämmekkä) og på Færøyane (CR) (færøysk namn: kalmansbørkubóndi).
Vårmarihand (engelsk namn: early purple orchid) er vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC), på same måte som lokalt i England og Wales, og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.
I Estland (estisk namn jumalakäpp) veks vårmarihand mest på øyane og vest på fastlandet. Han er rekna som nær truga (NT). I Latvia (latvisk namn vīru dzegužpuķe) veks arten spreidd på fukteng og er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – samazinās). I Litauen (litauisk namn vyriškoji gegužraibė) veks arten spreidd, mest i nordvest. Han er rekna som sårbar (VU).
I Benelux veks arten (nederlandsk namn mannetjesorchis, fransk namn orchis mâle) vilt i Nederland berre i Limburg. I Belgia er han svært sjeldan i Flandern, noko vanlegare i Vallonia. I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, bedreigd). I Belgia er han rekna som sterkt truga (EN, bedreigd) i Flandern og er i 2026 nedgradert frå nær truga til livskraftig (LC, considération mineure) i Vallonia. I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).
I Tyskland er nominatunderarten O. mascula ssp. mascula (tysk namn Stattliches Knabenkraut) rekna som nær truga (NT, Vorwarnliste). I Polen (polsk namn storczyk męski) blir nominatunderarten rekna som kritisk truga (CR, krytycznie zagrożony).
Hybridar Hybriden mellom vårmarihand og alpenøklar (Orchis mascula × spitzelii eller Orchis ×petterssonii) er registrert med nokre få funn i Sverige. I England er det påvist at vårmarihand kan danne hybridar med purpurnøklar (Orchis mascula × purpurea), registrert i Kent.
Vårmarihand kan òg danne ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med narrmarihand (Anacamptis morio × Orchis mascula eller ×Anacamptorchis moriorides). Hybriden er observert sporadisk i England og Wales, medan det er uvisst om ei registrering i Småland i Sverige er reell.
Kommuneblome Det er framlegg om at vårmarihand skal vere kommuneblome for Austevoll kommune.
Referansar
Bakgrunnsstoff
Kategori:Orkidear i Noreg Kategori:Orkidear i Sverige Kategori:Orkidear i Danmark Kategori:Orkidear i Finland Kategori:Orkidear på Færøyane Kategori:Orkidear i Storbritannia Kategori:Orkidear i Irland Kategori:Orkidear i Estland Kategori:Orkidear i Latvia Kategori:Orkidear i Litauen Kategori:Orkidear i Nederland Kategori:Orkidear i Belgia Kategori:Orkidear i Luxembourg Kategori:Orkidear i Tyskland Kategori:Orkidear i Polen Kategori:Vårmarihandslekta Kategori:Austevoll kommune