Katarina av Alexandria (fødd ca. 282, død ca. 302) var ei egyptisk jomfru, martyr, ei av fire virgine capitales og helgen med festdag den 25. november.

Den reine Den heilage Katarina (bokstaveleg «den reine») er også kjend som Sankt Katarina av Alexandria, Katarina av hjulet, og den heilage stormartyren Katarina (gresk ἡ Ἃγια Ἃικατειρίνα ἡ Μεγαλομάρτυς). Det blir sagt at ho var ei lærd kvinne som levde på slutten av 200-talet. Ifølgje Eusebius var ho ei ung, uvanleg vakker kvinne av høg byrd i Alexandria i Egypt. Ho stod imot forfølgingane til keisar Maxentius, og fekk all eigedommen sin inndregen og driven i utleg. 18 år gammal oppsøkte ho keisar Maximianus II (andre seier Maxentius) i eit forsøk på å overtyda han om at det var gale å forfølgja kristne. Fordi ho hadde greidd å konvertera andre blei ho dømd til å døden. I fengselet blir det sagt at ho omvende kona til keisaren, feltherren hans Porfyrios og fleire soldatar.

Knusing på hjulet Soga om Katarina fortel at ho blei dømd til å døy av radbrekking (ei straff der lemmene blei knuste på eit hjul), men då ho rørte ved torturinstrumentet gjekk det sund. Ho blei i staden halshoggen. Feiringa hennar skjer den 24. november i den russisk-ortodokse kyrkja, ettersom keisarinne Katarina den store ikkje ønskte å dela sin eigen fest med helgenen. Helgensymbolet hennar er spikarhjulet, også kjent som «Katarinahjulet». Sverd og hjul er attributtane hennar, iblant også ein sigerspalme. I kristen kunsthistorie speler legenda om Katarina ei stor rolle.

Katarina-klosteret Ei utviding av legenda fortel at englar frakta kroppen hennar til Sinaifjellet. På 700-talet blei det funne restar av nokre bein der som blei erklærte for å vera hennar. Det blei grunnlagt eit kloster til hennar ære, Katarina-klosteret, som er det eldste klosteret innan kristendomen. Kyrkja er bygd mellom 548 og 565. Klosteret har overlevt og er ein berømt stad for tidleg kristen kunst, arkitektur og illustrerte manuskript.

I ei annan utvikling av legenda blir det fortalt at ho hadde avvist mange tilbod om ekteskap og blei frakta til himmelen og trulova med Jesus Kristus av jomfru Maria. Denne legenda samsvarer med eit forhistorisk tema om det heilage bryllaupet som er kjent innanfor ekstatiske kultar i Midtausten, men det finst òg trekk i heidenske religionar som den norrøne.

Ein kristen variant av Hypatia Historikarar tviler på at Katarina nokon gong har eksistert og meiner at ho heller var ein ideell og eksemplarisk figur enn historisk og faktisk. I 1961 fjerna Den katolske kyrkja festdagen hennar frå kalenderen ved å referera til manglande historiske bevis for eksistensen hennar. Katarina dannar uansett eit eksemplarisk kristendomsmotstykke til den heidenske filosofen Hypatia av Alexandria i mellomaldersk medvit. Som Hypatia blei ho sagt å vera ei høgt utdanna kvinne som var svært vakker og seksuelt rein (som jomfru) og blei brutalt myrda for at ho offentleg uttrykte trua si 105 år før Hypatia sin valdelege død, sjølv om dei første skriftene som nemner Katarina, eller ein variant av Katarina-myten, er av langt seinare dato.

Tilbaka i kyrkja venstre|mini|Katarina av Alexandria, av Carlo Crivelli. mini|portrett|Denne statuen i alabast stod i Ibestad gammal kyrkje før 1881. Han er frå 1400-talet og av engelsk utforming. No er han i Tromsø museum. I 2002 blei Katarina teken inn igjen i den katolske helgenkalenderen som vart gitt ut av «Congregation for Divine Worship and the Discipline of the Sacraments». I fleire år har Katarina blitt feira på Malta av to landsbyar, Zurrieq og Zejtun. Mellom 1961 og 2002, då Katarina ikkje var inkludert i den offisielle katolske helgenkalenderen, blei det gjeven ei innrømming frå Vatikanet om at maltesarane kunne feira henne likevel.

Tyding Katarina blir sett på som ein vernar av unge kvinner og kvinnelege studentar, og ved å bli sett på som den heilagaste og mest strålande av Kristi jomfruar var det naturleg at ho, av alle helgenar, skulle verna både nonner og alle kvinner i verda.

Katarina er rekna som ein av dei fjorten naudhjelparane, og blei dikta om av poetar og i aukande grad beden til. Det blei reist ei rekkje kapell til henne, og det var statuer av henne i nær sagt alle kyrkjer. Særleg i Frankrike etter krosstoga oppstod det ein Katarina-kult, og på byrjinga av 1400-talet gjekk ryktet om at ho tala til Jeanne d'Arc. Saman med den heilage Margaret var ho guddommeleg utnemnd som rådgjevar til Jeanne. Ho var den høge vernaren for Fakultetet for filosofi ved Universitetet i Paris.

Domkyrkja i Goa er vigd til Katarina, ettersom Goa blei erobra av portugisarane på festdagen til Katarina, den 25. november 1510.

Minnedagen til Katarina den 25. november stod i den romerske kalenderen frå 1000-talet, og namnet hennar står i Martyrologium Romanum. Dagen er òg avmerka på den norske primstaven.

Namnet hennar blei utbreidd som jentenamn, i Noreg med former som Katrine, Trine, Kari, Karin og Karen.

Ho opptrer òg i folkeviser. I balladen om «lita Kari» blir det ikkje sagt noko om Katarina si lære eller rolla hennar som forsvarar av truen.Stephan Tschudi-Madsen m.fl.: Norges kulturhistorie: Kaupang og katedral (s. 195), Aschehoug, Oslo 1984, ISBN 82-03-11208-0 Her er ho berre jomfrua som blir kurtisert av ein keisar som deretter fører til døden hennar:

Hør, du lislan Kari, vil du ei vera mi, so legge eg deg i spikertunna og ruller den omkring. Oppskrift fra 1874 av Sophus Bugge etter Ingebjørg Sveinsdotter Kivle og Tone Olsdotter Kivle, Seljord.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Katarina av Alexandria» frå , den 23. november 2025. oppgav desse kjeldene:  

«Katarina martyren» i Nordisk familjebok (2. oppl., 1910) Middle English Legends of Women Saints, Kalamazoo, Michigan: Medieval Institute Publications, 2003 Tylenda, Joseph N., The Pilgrim's Guide to Rome's Principal Churches. Collegeville, Minnesota: The Liturgical Press 1993. ISBN 0-8146-5016-3

Kategori:Folk frå Alexandria Kategori:Egyptiske helgenar