mini|300px|Southern Cross-ekspedisjonen sine leirhytter ved Kapp Adare, midt i ein pingvinkoloni. mini|300px|Kart over Antarktis som viser området der Southern Cross-ekspedisjonen dreiv utforsking (raudt rektangel). Kapp Adare ligg i nedre høgre hjørnet av rektangelet, Rossbarrieren ligg midt i rektangelet. Southern Cross-ekspedisjonen (offisielt British Antarctic Expedition 1898–1900) var den første britiske oppdagingsreisa i den heroiske tidsalderen for antarktiskutforsking og ein forløpar for dei meir kjende ekspedisjonane til Robert Falcon Scott, Ernest Shackleton og Roald Amundsen. Det var den norskfødde, halvt engelske utforskaren og skulemeisteren Carsten Borchgrevink som hadde ideen til ekspedisjonen, som var den første som gjennomførte ei overvintring på det antarktiske fastlandet. Ekspedisjonen var òg den første som segla til Rossbarrieren sidan James Clark Ross oppdaga han i 1839–43, og den første som gjorde ilandstiging på barrieren. Ekspedisjonen var dessutan banebrytande i bruk av hundar og sledar i Antarktis.

Southern Cross-ekspedisjonen var finansiert av den britiske forleggaren George Newnes. Avreisa skjedde i august 1898 med DS «Southern Cross», og Borchgrevinks mannskap heldt seg vinteren 1899 ved Kapp Adare, heilt nordvest i Rosshavet. Her gjennomførte dei eit omfattande vitskapleg program, men høva for nærare utforsking av innlandet var sterkt avgrensa av det fjellrike terrenget med mange isbrear rundt leiren. I januar 1900 forlét dei Kapp Adare i «Southern Cross». Dei utforska så Rosshavet etter same rute som Ross hadde følgt 60 år tidlegare. Etter å ha nådd isbarrieren vart ei gruppe på tre menn dei første til å gjere ei sledeferd på barriereoverflata. Dei nådde 78°50'S, det sørlegaste punktet til då nått av menneske.

Ved tilbakekomsten til England vart ekspedisjonen kjølig motteke av det etablerte geografimiljøet i London, som var fornærma over at han hadde kome deira eigen Discovery-ekspedisjon i forkjøpet. Det vart òg ytra kritikk av leiareigenskapane til Borchgrevink og det avgrensa vitskaplege utbyttet av ekspedisjonen. Trass i den banebrytande verksemda i Antarktis oppnådde aldri Borchgrevink same heltestatus som Scott og Shackleton, og Southern Cross-ekspedisjonen vart snart overskygd av dramatikken som omgav desse og andre polreiser i denne tida. Roald Amundsen anerkjende likevel at Borchgrevinks ekspedisjon hadde forsert dei største hindera for å ta seg fram på det antarktiske kontinentet og opna opp for påfølgjande ekspedisjonar.

Bakgrunn mini|Ekspedisjonsleiaren Carsten Borchgrevink

Carsten Egeberg Borchgrevink var fødd i Oslo av engelsk mor og norsk far. I 1888 emigrerte han til Australia, der han blant anna arbeidde som landmålar i Queensland, før han takka ja til eit tilbod om ei lærarstilling i New South Wales. I 1894 deltok han i ein antarktisekspedisjon finansiert av Svend Foyn. Han hadde som hovudformål å kartleggje høvet for kvalfangst i Sørishavet. Ekspedisjonen vart leia av Henrik Johan Bull i kvalskuta «Antarctic» og nådde Kapp Adare heilt vest i Rosshavet. Ei gruppe beståande av blant andre Bull og Borchgrevink gjekk i land og hevda å vere dei første menneska til å setje føter på det antarktiske kontinentet, uvitande om britiske og amerikanske selfangarar som hevda å ha gått i land på Antarktishalvøya i 1821.

Dei gjekk òg i land på Possession Islands i Rosshavet, der dei la igjen ei melding i ein metallboks på Foynøya som bevis på besøket sitt. Borchgrevink var overtydd om at plasseringa til Kapp Adare, med ein stor pingvinkoloni som gav enkel tilgjenge til ferskt kjøt og spekk, var eigna som base for ein framtidig overvintringsekspedisjon og utgangspunkt for undersøkingar av det indre av Antarktika.

Fast bestemt på at han ville leie ein slik ekspedisjon sjølv, brukte Borchgrevink dei neste tre åra til å freiste å skaffe økonomisk støtte i Australia og England. Norsk støtte var umogleg fordi «Fram»-ekspedisjonane hadde stukke av med det som var mogleg å skaffe. Trass i noko oppmuntring frå Royal Geographical Society (RGS), som han talte for på den internasjonale kongressen deira i 1895, var innsatsen i byrjinga resultatlaus. RGS jobba i det skjulte med eigne planar om ein stor nasjonal antarktisekspedisjon og var sjølv på finansieringsjakt, og Borchgrevink vart av presidenten i RGS, Clements Markham, sett på som ein påtrengande utlending og konkurrent. Borchgrevink klarte likevel omsider å overtale forleggaren George Newnes til å dekke heile kostnaden ved ekspedisjonen, om lag pund ( pund i 2010-verdi). Denne donasjonen gjorde Markham og RGS rasande, då beløpet ville vore nok til å få deira eige prosjekt på beina. Newnes sin forretningsrival Alfred Harmsworth støtta elles ekspedisjonen til Markham. Newnes sette følgjande vilkår: Borchgrevinks ekspedisjon måtte segle under britisk flagg og under namnet The British Antarctic Expedition. Borchgrevink hadde ingen problem med å akseptere dette, sjølv om berre to av medlemmane i ekspedisjonen var britiske. Dette forsterka Markham sin fiendskap og forakt, som refsa RGS sin bibliotekar Hugh Robert Mill for å ha vore til stades ved lanseringa av Southern Cross-ekspedisjonen. Der hadde Mill i gripande ordelag utbrakt ein skål for suksessen til ekspedisjonen og kalla det «ein skam for menneskeleg verksemd» at det var delar av jordkloden mennesket enno ikkje hadde freista å nå. Han håpte at denne skamma ville bli gjort slutt på gjennom «gjevmilda til Sir George Newnes og motet til Hr. Borchgrevink».

Organisering

Føremålet med ekspedisjonen Borchgrevinks ekspedisjon hadde både kommersielle, vitskaplege og geografiske mål. Han vurderte å etablere eit selskap for å utvinne dei store guanoførekomstane han hadde observert på ferda si i 1894–95, men dette vart det ikkje noko av. I ei rekkje talar i vitskaplege selskap poengterte han kor mykje arbeid som kunne bli utført av ein overvintrande ekspedisjon, inkludert høvet til å fastleggje posisjonen til den magnetiske sørpolen. Vitskapsmennene som Borchgrevink plukka ut til ekspedisjonen, var relativt uerfarne, men dei dekte eit breitt spekter av vitskaplege fagfelt: magnetisme, meteorologi, biologi, zoologi, taksidermi og kartografi. Borchgrevink håpte òg at dei vitskaplege føretaka til ekspedisjonen kunne forsterkast av sledereiser og geografiske oppdagingar, og kanskje eit forsøk på å nå den geografiske sørpolen. Utan kjennskap til geografien i Antarktika var han uvitande om at plasseringa til leiren ved Kapp Adare ville sjå bort frå omfattande undersøkingar av det indre av kontinentet.

Fartøy mini|right|Ekspedisjonsskipet DS «Southern Cross»

Borchgrevink kjøpte inn den dampdrivne ishavsskuta «Pollux», bygd ved Colin Archer-verftet, som ekspedisjonsskip. Archer hadde konstruert og bygd skipet til Nansen, «Fram», som i 1896 hadde vendt tilbake uskadd frå drifta si i isen under Nansen sitt forsøk på å nå Nordpolen. «Pollux», som Borchgrevink like etter døypte om til «Southern Cross», var barkrigga, 146 fot (44,5 meter) lang og med ein tonnasje på 521 bruttotonn. Motorane vart konstruert etter Borchgrevinks spesifikasjonar og installert før fartøyet forlét Noreg. Markham sådde tvil om skuta var sjødyktig (kanskje for å hindre Borchgrevink si reise), men «Southern Cross» viste seg å innfri alt som vart kravd av henne i det antarktiske farvatnet. I likskap med mange av dei historiske polarskutene hadde ho eit kort liv etter ekspedisjonen; ho vart seld til Newfoundland Sealing Company, og i april 1914 forliste ho med heile mannskapet på 173 under ein storm utanfor Newfoundland.

Personell mini|upright|Karikatur av Sir George Newnes Landgruppa på ti som skulle overvintre ved Kapp Adare, bestod av Borchgrevink, fem forskarar, ein ekspedisjonslege, ein kokk som òg verkte som assistent, og to hundekøyrarar. Borchgrevink valde først ut berre nordmenn, men dette kunne ikkje Newnes akseptere. Difor vart to engelskmenn og ein australiar med som medlemmar av den vitskaplege staben. Tasmaniaren Louis Bernacchi, som hadde studert magnetisme og meteorologi ved Melbourne Observatory, hadde eigenleg vorte utvald til å delta på den belgiske antarktisekspedisjonen 1897–99 (Belgica-ekspedisjonen). Han hadde likevel vorte etterlate i Australia, sidan ekspedisjonsskipet «Belgica» ikkje gjekk til kai i Melbourne på reisa sørover. Bernacchi reiste då til London og sikra seg ein plass i den vitskaplege gruppa til Borchgrevink. Hans skildringar frå Southern Cross-ekspedisjonen vart utgjeve i 1901. Dei teikna eit kritisk bilete av delar av leiarskapen til Borchgrevink, men forsvarte det vitskaplege utbyttet av ekspedisjonen. I 1901 returnerte Bernacchi til Antarktis som fysikar på Discovery-ekspedisjonen under leiing av Robert F. Scott. Ein annan av mannskapet kom òg til å delta på Discovery-ekspedisjonen, som kaptein på avløysingsskipet «Morning». Det var engelskmannen William Colbeck, ein erfaren sjømann som var løytnant i Royal Naval Reserve. Som førebuing til Southern Cross-ekspedisjonen tok Colbeck eit kurs i magnetisme ved Kew Observatory i London.

Sjefszoolog Nicolai Hanson hadde eit kort studieopphald ved Universitetet i Kristiania bak seg, medan assisterande zoolog Hugh Blackwell Evans var ein presteson frå Bristol som hadde vore tre år på ein kvegfarm i Canada, og som òg hadde delteke på ein selfangstekspedisjon til Kerguelen. Ekspedisjonslegen , Herluf Kløvstad, kom frå ei stilling ved eit sinnssjukeasyl i Bergen. Dei andre medlemmane i overvintringsgruppa var Anton Fougner, forskingsassistent og altmoglegmann; Kolbein Ellefsen, kokk og assistent; og dei to samane Per Savio og Ole Must, som var hundekøyrarar. Savio og Must, høvesvis 21 og 20 år gamle, var dei yngste deltakarane i gruppa. Borchgrevink skildra seinare Savio som «anerkjent for den lojale naturen sin, djervskap og intelligens».

Fartøymannskapet under kaptein Bernhard Jensen bestod av 19 norske sjøfolk og ein svensk stuert. Jensen var ein erfaren ishavsskippar og hadde delteke saman med Borchgrevink på «Antarctic» i 1894–95.

Utvalet av ekspedisjonsmedlemmar kan tyde på at Borchgrevink ikkje fullt ut forstod kor avgjerande dette kunne vere for resultatet av ein ekspedisjon av denne typen. Han la meir vekt på å plukke ut menn som hadde godt humør og som han meinte ville vere i stand til å samle inn pålitelege data, framfor erfarne vitskapsfolk som kunne gjennomført meir inngåande feltstudiar og publisert omfattande vitskaplege arbeid.

Ekspedisjonen

Reisa sørover «Southern Cross» seglte frå London den 23. august 1898 etter å ha fått overlevert Union Jack av HKH Hertugen av York, den framtidige kong George V. I tillegg til besetninga på ekspedisjonen, utstyr og proviant hadde skipet med sibirske sledehundar. Det var første gongen hundar skulle bli nytta på ein antarktisk ekspedisjon. Etter ei siste proviantering i Hobart på Tasmania seglte «Southern Cross» mot Antarktis den 19. desember.

Kapp Adare ligg på 170 grader aust. William Colbeck meinte – etter å ha studert tidlegare ekspedisjonar – at det truleg ville bli enklare å trenge gjennom pakkisen ved 180 grader. Borchgrevink var likevel av ein anna oppfatning. Han var redd for at vestavinden ville drive dei endå lenger austover i tilhøve til avgjerslestaden. Han avgjorde difor å krysse Sørishavet langs 150. lengdegrad.Vogt, s. 70–71