mini|Utbreiinga av indoariske språk. mini|Mahatma Gandhi snakkar hindi/hindustani, eit indoarisk språk. Dei indoariske språka er ei undergruppe av dei indoiranske språka (og dermed også av dei indoeuropeiske språka) og blir snakka nord i India, og også i Pakistan, Bangladesh, Nepal, Sri Lanka og på Maldivane, i tillegg til i land som har fått innvandrarar frå desse landa. Dei indoariske språka blir snakka av om lag ein milliard menneske. Blant dei viktigaste indoariske språka er hindi, det nærskylde urdu, bengali, andre indiske språk, og det klassiske språket sanskrit.
Dei indoariske språka er ikkje i slekt med dei dravidiske språka, som blir talte i sørlege India, men gjennom langvarig språkkontakt har dei utvikla mange fellestrekk. På grunn av mange folkevandringar og den gjensidige språkkontakta i området, har inndelinga av dei indoariske språka i genetiske undergrupper, og det å setje skilje mellom dei einskilde språka og dialektane, bode på problem.
Dei indoariske språka er i stor grad analytiske. Den grunnleggjande ordrekkefølgja i alle språka er subjekt–objekt–verb. Det mest karakteristiske draget fonologisk sett er det store talet plosivar. Fleire av dagens indoariske språk nyttar ei rekkje ord som er lånt inn direkte frå sanskrit.
Tilhøvet til andre språk
Den indoeuropeiske språkfamilien mini|William Jones bidrog til oppdaginga av den indoariske språkfamilien.
Dei indoariske språka utgjer ei undergrein av dei indoeuropeiske språka, som òg dei fleste språk i Europa høyrer til. Andre greiner er for eksempel gresk, romanske språk, slaviske språk og germanske språk. Dei indoariske språka er dermed òg fjernt i slekt med norsk. Denne slektskapen viser seg òg ved første augnekast hos nokre få ord i dei moderne språka. Ordet for «namn» er på bengali nam, hindiordet for «ny» er naya og «ku» heiter på marathi gau. I andre tilfelle som «hjul» og nepali cakkā kan ein berre vise det felles opphavet ved hjelp av kompliserte etymologiar. For størstedelen av ordforrådet og framfor all grammatikken i dei moderne indoariske språka kan ein likevel knapt finne likskap i dagens europeiske språk. Mellom klassiske språk, som sanskrit og latin eller klassisk gresk, er samsvara derimot større, både når det gjeld ordforrådet og morfologien. Ein kan for eksempel jamføre former som sanskrit dantam og latin dentem «tann» (akkusativ), eller sanskrit abharan og klassisk gresk epheron «dei bar».
Oppdaginga av at sanskrit var i slekt med språk i Europa, var tonegjevande for utviklinga av den komparative lingvistikken. Engelskmannen William Jones hadde lært seg sanskrit i løpet av si tid som dommar i Calcutta, og postulerte i 1786 som første person at sanskrit var i slekt med gresk, latin, gotiske og keltiske språk. På dette grunnlaget grunnla den tyske språkforskaren Franz Bopp (1791–1867) den komparative indoeuropeiske språkforskinga. At dei moderne indoariske språka var i slekt med sanskrit kom ein på først seinare, men ein skaut då òg over mål og sa at òg dei dravidiske språka stamma frå sanskrit.Colin P. Masica: The Indo-Aryan Languages, Cambridge 1991, s. 3 Først i 1856 fastslo Robert Caldwell at dei dravidiske språka utgjer ein sjølvstendig språkfamilie.
Den indoiranske språkgreina
Innan dei indoeuropeiske språka står dei indoariske språka nær dei iranske språka, som blant annan persisk, kurdisk og pashto høyrer til. Sjølv her viser slektskapen seg tydelegast i dei eldste språkformene: i urpersisk, dei akemenidiske språka og sanskrit er ord som daiva og deva «gud», bumi og bhumi «jord» og aspa og asva «hest» nesten like, mens dei moderne språka har skilt seg frå kvarandre. Dei indoariske og iranske språka dannar til saman den indoiranske språkgreina. Som ei sjølvstendig undergrein av desse reknar ein den vesle gruppa nuristanispråk, som blir talt i Afghanistan og Pakistan. Dei dardiske språka, som òg blir talte i den nordvestlege delen av Sør-Asia, har ei usikker stilling innan dei indoiranske språka. Dei blei tidlegare rekna saman med nuristanispråka eller halde for ei sjølvstendig grein, men blir no sett på som ei undergruppe av dei indoariske språka.
Sørasiatisk språkbunt
Dei indoariske språka deler det indiske subkontinentet med tre andre språkfamiliar: dei dravidiske språka (dersom viktigaste medlemmer er tamilsk, malayalam, telugu og kannada), som hovudsakleg er utbreidde i det sørlege India; den mindre gruppa mundaspråk (ei grein av dei austroasiatiske språka) i midtre India og dei tibetoburmanske språka (ei grein av dei sinotibetanske språka) ved den nordlege og austlege grensa til subkontinentet. Dei indoariske språka er ikkje genetisk skylde med desse språkfamiliane, men dei har gjennom tusenårlang språkkontakt hatt stor gjensidig påverknad på kvarandre i ordforråd, morfologi og fonetikk (spesielt karakteristisk er kanskje dei retroflekse konsonantane). På grunn av dei talrike fellestrekka kan ein samanføre desse språka i ein sørasiatisk språkbunt. Framfor alt har det vore ein sterk vekselverknad av lånord mellom dei indoariske og dravidiske språka. Dei dravidiske språka har teke over mange ord frå sanskrit, mens dei sjølv har hatt ein sterk strukturell innverknad på fonetikken og syntaksen til dei indoariske språka.
Historikk
Dei indoariske språka har ei historie på nesten fire tusen år. Ein deler den inn i tre historiske stadium: Urindoarisk (vedisk, klassisk sanskrit), mellomindoarisk (prakritspråk, pali, apabhramsha) og nyindoarisk (dei indoariske språka som blir snakka frå cirka år 1000 til i dag).
Språkgeografi
mini|Dei ulike gruppene av indoariske språk.
Det hovudsaklege utbreiingsområdet for dagens indoariske språk omfattar den nordlege delen av den indiske halvøya omtrent frå Indus i vest til Assam i aust, og frå Himalaya i nord til omtrent 18. breiddegrad i sør. Dei indoariske språka er den største språkgruppa i Sør-Asia. 15 av 22 offisielle språk i India er indoariske, og tre av fire indarar har eit indoarisk språk som morsmål. Også i Pakistan, Bangladesh, Nepal, Sri Lanka og på Maldivane er eit indoarisk språk statsspråk. Utbreiingsområdet omfattar altså òg store område utanfor India, men på den andre sida omfattar dei ikkje dei områda i sørlege India der det i staden blir snakka dravidiske språk.
Klassifisering
Følgjande strukturdiagram attgjev nyindoariskens hovudgreiner med dei viktigaste språka. For ei nærare drøfting av klassifiseringa, sjå hovudartikkelen.
Nyindoarisk Dardisk: Kasjmiri, pashai, khowar, Indus-kohistani, shina Nordindisk: Garhwali, kumauni, nepali Nordvestindisk: dogri-kangri, hindko, lahnda (vestpanjabi), panjabi, sindi Vestindisk: Marwari, malvi, nimadi, gujari, bagri, lambardi, gujarati, vasavi, bhili, khandeshi Sentralindisk: Hindi, urdu, braj-kanauji, haryanvi, bundeli, awadhi, chhatisgarhi Austindisk: Bhojpuri, maithili, magahi, sadri, oriya, assamesisk, bengali, chittagong, sylhetti, rajbangsi Sørindisk: Marathi, konkani Singalesisk-dhivehi: Singalesisk, dhivehi Romani-domari: Romani, domari
Lydlære
Fonembestanden til dei indoariske språka har halde seg ganske stabil i løpet av dei forskjellige språkstadia. Karakteristiske lydar, som dei retroflekse og aspirerte konsonantane, finst både i ur- og mellomindoarisk, såvel som i nesten alle nyindoariske språk. Derimot har det vore store endringar i fordelinga av lydane i orda gjennom dei ulike språkstadia.
Morfologi
Morfologien i indoariske språk har gått gjennom grunnleggjande endringar i løpet av utviklinga si. Det urindoariske sanskrit var eit i høg grad syntetisk og flekterande språk med ei komplisert formlære, ikkje ulik latin og klassisk gresk. I løpet av utviklinga av dei mellomindoariske språka skjedde ei tydeleg forenkling av formdanninga. Dei nyindoariske språka har gått over til ein vidtgåande analytisk språkstruktur med agglutinerande innslag. Språktypologisk er dei indoariske språka sterkt påverka av dei dravidiske nabospråka sine.
Syntaks
Den normale grunnleggjande ordrekkefølgja i alle språkstadium av indoarisk er SOV-språk|subjekt–objekt–verb (SOV). I sanskrit kan denne rekkjefølgja variere ganske fritt, men i dei nyindoariske språka er ordrekkefølgja fastare bestemt. Berre ved spesiell betoning kan eit setningsledd stillast bak verbet. Dei indoariske språka deler òg dei andre lingvistisk typologiske kjenneteikna som er karakteristiske for SOV-språk: Dei bruker postposisjonar i staden for preposisjonar (for eksempel sanskrit ramena saha «med Rama») og set det bestemmande elementet framføre det bestemte. Det inneber at attributt kjem framfor hovudorda sine, og leddsetningar kjem framfor hovudsetningar. Eksempel på SOV-rekkjefølgja med interlinear omsetjing:Eksempelet er frå Bloch: Indo-Aryan, s. 307
maĩtum koyekitabdeta hug~Egdegdennebokgjevande er
Hindi: «Eg gjev deg denne boka.»
āmieiamgulanutanbazarthekeenechiEgdessemangoarnymarknadfråtok med
Bengali: «Eg tok med desse mangoane frå den nye marknaden.»
guru-varayāmaṭaiskoledisiṃhalaakuruigennuvaLærer>+honorificummegmens-på-skolensingalesiskskriftlærte
Singalesisk: «Læraren lærte meg singalesisk skrift då eg gjekk på skolen.»
Allereie i klassisk sanskrit føretrekte ein å uttrykkje ein sats i fortid gjennom ein passivkonstruksjon med perfektum partisipp passivum, der den handlande personen står i instrumentalis (for eksempel bālena kanyā dr̥ṣṭā ordrett «jenta (er) sedd av guten» i staden for bālaḥ kanyām apaśyat «guten såg jenta»). Denne konstruksjonen blir utvida til intrasitive verb (for eksempel maya suptam ordrett «det blei av meg sove» for «eg sov»). I dei nyindoariske språka har det blitt utvikla ein ergativliknande konstruksjon frå dette. Karakteristisk for denne er at i transitive satsar i fortid tek subjektet ei spesiell form, som blir kalla som agentiv, mens det vide intransitive verbet og i notidssatsar står i grunnforma. Jamfør følgjande eksempelsatsar frå hindi:
laṛkakitabkharidta haigutboklessande er
«Guten les boka.»
laṛke nekitabkharidigut (agentiv)boklest>
«Guten las boka.»
Ordforråd
Den indre grammatikken deler inn ordforråd til dei moderne indoariske språka i fire kategoriar, som blir omtala med sanskritnamn: tadbhava («[det vil seie frå eit sanskritord] oppstått»): arveord frå urindoarisk tatsama («det same som det [det vil seie eit sanskritord]»): direkte lån frå sanskrit desya («lokal»): ord utan tilsvar i sanskrit videsi («framande»): lånord frå ikkje-indiske språk
Arveord
Kjernen i det nyindoariske ordforrådet blir utgjord av tadbhava-orda, som har blitt henta på naturleg måte frå urindoarisk over mellomstadiet, dei mellomindoariske prakritspråka, og dermed har endar form gjennom ei rekkje lydendringar. Slik går hindiordet khet («åker») via prakrit khetta tilbake til sanskrit kṣetra. Visse ord som deva ('gud') eller nama ('namn') hadde allereie i urindoarisk ei så enkel form at dei ikkje gjennomgjekk vidare endring. Tadbhava-ord kan opphavleg ha eit ikkje-indoeuropeisk opphav, då det allereie i sanskrit fanst lånord frå dravidiske språk og mundaspråk.
Samanlikning av nokre indoariske ordEksempla er frå Masica: The Indo-Aryan languages, s. 85
SpråkHandTannØyreGjereDrikkeHøyreSanskrithastadantakarṇakar-pib-śṛn-Hindihathdå~tkankar-pi-sun-Bengalihatdå~tkankɔr-pi-ʃon-Panjabihatthdandkannkar-pi-suṇ-Marathihatdatkankar-pi-aik-Gujaratihathdå~tkankar-pi-sā̃bhaḷ-Oriyahātɔdāntɔkānɔkɔr-pi-suṇ-Sindhihathuɗandukanukar-pi-suṇ-Assamesiskhatdå~tkankɔr-pi-xun-Nepalihatdå~tkangar-piu-sun-Kasjmiriathɨdadkankar-Co.-buzSingalesiskatadatakaṇakara-bu-, bi-ähe-Romanivassadandkanker-pi-sun-
Sanskritismar