Charles Robert Darwin (12 de febrier de 1809, Shrewbury - 19 d'abriu de 1882, Down House) es un naturalista e biologista anglés dau sègle XIX. Considerat coma una figura centrala de l'istòria dei sciéncias, foguèt a l'origina de la premiera formulacion de la teoria de l'evolucion deis espècias en depintant un mecanisme, la seleccion naturala capable d'explicar la diversificacion dau vivent per un lòng procès d'adaptacion au mitan.
Eissit d'una familha aisada, abandonèt d'estudis de medecina puei de teologia per se consacrar a l'istòria naturala. Entre 1831 e 1836, participèt a l'expedicion dau HMS Beagle, un viatge en America dau Sud, dins lo sud de l'ocean Pacific, en Oceania e en Sud-Africa que li permetèt de collectar d'observacions e d'especimens dins de domenis variats (geologia, paleontologia, airau geografic deis espècias, etc.). L'analisi d'aqueu trabalh foguèt a l'origina de sa teoria après son retorn en Anglatèrra. Pasmens, diferiguèt lòngtemps la publicacion de sa teoria en causa dau caractèr eretic de sei descubèrtas.
Finalament, en 1859, après la recepcion d'un manuscrit d'Alfred Russel Wallace depintant una teoria similara a la sieuna, decidèt de publicar seis ipotèsis e sei pròvas dins De l'Origina deis Espècias. I establiguèt lei règlas de transformacion deis espècias amb lo temps, çò que permetèt de rompre amb lo fixime e amb lei premierei teorias transformistas que postulavan la transmission dei caractèrs aquistats. Sa teoria s'impausèt lentament au sen de la comunautat scientifica en causa de la massa de pròvas presentadas dins de domenis variats. Pasmens, Darwin ignorèt fins a sa mòrt l'existéncia dei gèns. La redescubèrta dei trabalhs de Mendel au començament dau sègle XX permetèt de confiermar sa teoria.
Biografia
Jovença e formacion
Charles Robert Darwin nasquèt lo 12 de febrier de 1809 dins una familha aisada e letruda de la vila de Shrewsbury en Anglatèrra. Son paire Robert Darwin (1766-1848) èra un mètge famós e son grand Erasmus Darwin (1731-1802) èra un naturalista e un poèta conegut aguent emés d'idèas sus lo ròtle de la reproduccion dins la transformacion deis espècias(fr) Thomas Pradeu, « Philosophie de la biologie », dins Anouk Barberousse, Denis Bonnay e Mikaël Cozic (dir.), Précis de philosophie des sciences, París, Vuibert, 2011, p. 380.(fr) Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 693.. Sa maire Susannah Wedgwood (1765-1817) èra la filha d'un terralhier fondator d'una usina de produccion de porcelana e de faiença(fr) Laurence Machet, « De la novation technique à l'invention d'une tradition nationale : le cas de Josiah Wedgwood », dins Jean-René Gaborit, Tradition et innovation en histoire de l’art, 2009, pp. 72-85.(fr) Laurence Machet, Les Wedgwood : de la poterie à l'industrie des arts de la table, CTHS, 2008.. Sei parents aguèron sièis enfants fins a la mòrt de Susannah Darwin en 1817En mai de Charles Darwin, aqueleis enfants foguèron Marianne Darwin (1798-1858), Caroline Sarah Darwin (1800-1888), Susan Elizabeth Darwin (1803-1866), Erasmus Alvey Darwin (1804-1881) e Emily Catherine Darwin (1810-1866)..
Tre son enfança, Darwin mostrèt un interès marcat per la collècta (cauquilhatges, insèctes, mineraus, etc.) e per l'observacion de la natura(en) Diane Cook, Charles Darwin. British Naturalist, Simon & Schuster, 2014, p. 5.. En 1825, son paire lo mandèt a l'universitat d'Edimborg per i aprendre la medecina, mai Darwin foguèt desgotat per la brutalitat de la cirurgia e negligiguèt seis estudis medicausD'aqueu temps, la cirurgia èra practicada sensa anestesia. La cirurgia consistissiá donc a mestrejar de mòdes operatòris rapides per operar un pacient avans de passar sei capacitats de resisténcia a la dolor.. Pasmens, s'interessèt a l'istòria naturala e jonhèt un grop d'estudiants menats per lo zoologista Robert Edmond Grant (1793-1874), un partisan de la teoria de l'evolucion de Jean-Baptiste de Lamarck (1744-1829)(en) E. Janet Browne, Charles Darwin: vol. 1 Voyaging, Jonathan Cape, Londres, 1995, p. 72.. Durant dos ans, Darwin participèt ai recèrcas de GrantPasmens, en 1827, Darwin se destorbèt de Grant après l'apropriacion d'una de sei descubèrtas per son professor (James T. Costa, Darwin's backyard : how small experiments led to a big theory, Nòva York, W. W. Norton & Company 2017). e seguiguèt tanben lei cors de geologia de Robert Jameson (1774-1854)(en) Adrian Desmond e James Moore, Darwin, Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 42-43..
En 1827, maucontent de la revirada deis estudis medicaus de son fiu, Robert Darwin l'inscriguèt en teologia a l'universitat de Cambridge per i venir pastor(en) Adrian Desmond e James Moore, Darwin, Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 47-48.. Darwin i obtenguèt son diplòma en 1831, mai contunièt de s'interessar a la geologia e a l'istòria naturala. En particular, legiguèt lei rapòrts d'exploracion Alexander von Humboldt (1769-1859) e organizèt un viatge d'observacion a Tenerife a la fin de seis estudis. De mai, durant aqueu periòde, rescontrèt lo botanista John Stevens Henslow (1795-1861)(en) Adrian Desmond e James Moore, Darwin, Michael Joseph, Penguin Group, Londres, 1991, pp. 80-81.. Lei dos òmes venguèron amics e Henslow foguèt un sostèn decisiu dins la carriera scientifica de Darwin en li permetent de participar a l'expedicion dau Beagle e en li explicant, pus tard, coma esplechar seis observacions e difusar seis idèas au sen de la comunautat sabenta.
Lo viatge dau Beagle
thumb|right|Pintura de l'expedicion dau Beagle realizat per Conrad Martens.
En 1831, gràcias a una recomandacion de Henslow, Darwin embarquèt a bòrd dau HMS Beagle, un naviri de la marina britanica encargat d'una mission de cartografia dei còstas d'America dau Sud sota lo comandament dau capitani Robert FitzRoy (1805-1865)(fr) Roland Platel e Éric Mathivet, « Les Sciences de la Vie », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 719.. L'estatut de Darwin durant l'expedicion èra particular. Èra pas lo naturalista oficiau de la mission, mai lo « companhon de taula » dau capitaniAquela foncion èra una consequéncia dei reglaments militars britanics qu'enebissián la fraternizacion entre lo comandant d'un naviri e son equipatge. Aquela règla permetiá d'assegurar un comandament eficaç, mai la solitud foguèt a l'origina de cas de suicidi au sen deis oficiers superiors de la Royal Navy. Lei capitanis obtenguèron donc de còps lo drech d'engatjar de « companhons » que fasián pas formalament partida de l'equipatge per discutir durant lo viatge.. Aqueu ròtle li laissava una libertat importanta per menar sei recèrcas, mai deviá pagar eu meteis son viatge. Pasmens, FitzRoy partejava l'interès de Darwin per lei sciéncias, en particular per la geologia(en) E. Janet Browne, Charles Darwin: vol. 1 Voyaging, Londres, Jonathan Cape, 1995, pp. 186 e 414..
La durada prevista de l'expedicion èra de dos ans, mai lo viatge durèt en realitat de decembre de 1831 a octòbre de 1836. Durant aqueu periòde, Darwin participèt fòrça a l'exploracion dei litoraus sud-americans (Brasil, Patagònia, Tèrra dau Fuòc, Andes, illas dau Pacific, etc.), oceanians e sud-africans. Aquò li permetèt de collectar fòrça especimens que foguèron regularament expedits en Anglatèrra onte Henslow assegurava lor recepcion. Aquò foguèt tanben l'ocasion de realizar d'observacions determinantas. En geologia, la lectura dei Principis de geologia de Charles Lyell (1797-1875) convencèt Darwin de la lenta transformacion dei païsatges terrèstres. Aquela concepcion d'un temps lòng venguèt una dei basas de la futura teoria de l'evolucion deis espècias. Foguèt confiermada per l'observacion dau soslevament d'una partida dau litorau durant un tèrratrem en Chile en 1835 ò de fossils dins lei montanhas andinasLei concepcions geologicas de Darwin èra largament erronèas car la màger part dei nocions de basa de la disciplina èran encara pas estadas identificadas. Per exemple, supausèt que la formacion dei montanhas èra la consequéncia d'un soslevament regular dau sòu engendrat per leis efiechs dei tèrratrems. Pasmens, aviá ben comprés la durada lònga dei mecanismes geologics e descurbiguèt quauquei mecanismes verais coma aqueu de la formacion d'escuelhs de coralh a l'entorn d'illas volcanicas.. En paleontologia, la descubèrta de fossils de mamifèrs sud-americans dispareguts, amb una anatomia similara a d'espècias encara existentas, marquèt l'expedicion. Pasmens, l'observacion pus coneguda de Darwin durant lo viatge foguèt l'observacion d'espècias vesinas de quinçons deis illas GalápagosDins aquò, l'importància d'aquela observacion foguèt pas compresa per Darwin durant l'expedicion. Sa comprenença aguèt luòc après lo viatge quand l'ornitològ John Gould li expliquèt que cada tipe diferent de quinçon èra en realitat una espècia diferenta..
A son retorn en Euròpa, Darwin èra vengut una celebritat au sen dei mitans scientifics britanics. En 1839, la publicacion dau Viatge dau Beagle renforcèt mai aquela notorietat.
Lo periòde de madurason e de publicacion
thumb|right|Retrach de Charles Darwin en 1854.
Après son retorn en Anglatèrra, Darwin s'installèt a Londres onte comencèt l'esplecha dei materiaus collectats durant son viatge. En parallèl, foguèt elegit au Conseu de la Royal Geographical Society e rescontrèt de figuras importantas dei mitans scientifics britanics coma Charles Lyell (1797-1875), Charles Babbage (1791-1871), John Gould (1804-1881) e Harriet Martineau (1802-1876). Lei discussions amb Gould e Martineau aguèron un ròtle decisiu dins l'elaboracion de la teoria de la seleccion naturala. Lo premier expliquèt a Darwin que lei diferents quinçons collectats dins leis illas Galápagos fasián en realitat partida d'espècias diferentas. La segonda li presentèt leis idèas de Thomas Malthus (1766-1834) avançadas dins l’Assai sus lo principi de populacion. Dins aquel obratge, Malthus sosteniá l'existéncia d'una lucha per lei ressorsas au sen de la populacion car lo nombre d'abitants aumentava pus rapidament que la quantitat de manjar disponible. Aquela tèsi provesiguèt a Darwin lei basas dau mecanisme de la seleccion deis individús dins la natura (conservacion dei situacions favorablas, eliminacion dei situacions defavorablas) a l'origina de l'aparicion progressiva d'espècias novèlas. Aquò permetèt a Darwin d'acceptar l'idèa d'una adaptacion de la fauna locala ai condicions deis illas Galápagos(en) Adrian Desmond e James Moore, Darwin, LOndres, Michael Joseph, Penguin Group, 1991, pp. 240-249.Lo racònte tradicionau de la descubèrta de la seleccion naturala se concentra sus la descubèrta dei diferenteis espècias de quinçon. Pasmens, lei trabalhs menats amb lo zoologista Thomas Bell (1792-1880) sus lei tartugas dei Galápagos foguèron tanben important. D'efiech, Bell mostrèt lo caractèr indigèn dei tartugas, çò que convencèt de Darwin de l'adaptacion d'una segonda espècia animalas ai condicions environamentalas de l'archipèu..