thumb|right|Plans e dessenhs arquitecturaus d'un ostau.
L’arquitectura es l'art de concebre d'espacis e de construrre de bastiments en respectant de règlas tecnicas e scientifica e de concèptes estetics regardant la chausida dei materiaus, la forma e l'agençament deis estructuras. De mai, l'arquitectura dèu tanben tenir còmpte de l'usatge sociau de sei construccions e de son integracion dins l'environament. Per aquelei rasons, l'arquitectura es un art qu'es fòrça liada a l'engenhariá.
Foncions de l'arquitectura
Ròtle tecnic
L'arquitècte contemporanèu es un especialista que definís lei plans d'un bastiment e que susvelha sa construccion. Son trabalh compren de pretzfachs variats coma la creacion d'un projècte de construccion ò l'establiment de devís descriptius e dei plans d'execucion detalhats. Es tanben encargat de verificar lo trabalh deis actors d'un chantier (entrepreneires...) e d'assegurar lo respècte dei prescripcions reglementàrias e contractualas. Certaneis arquitèctes son tanben de teoricians qu'estúdian lei metòdes més en òbra au sen de lor activitat. Pòdon ansin definir de principis generaus regardant la definicion d'una estetica, l'usatge d'un bastiment ò lo liame amb d'autreis activitats ò domenis tecnics (politica, sciéncia dei materiaus...).
Leis arquitèctes contemporanèus son donc de professionaus amb una formacion reconeguda per un diplòma. Aquela formacion vèn dei guildas de constructors de l'Edat Mejana qu'èran sovent dirigidas per d'artesans formats ais arts profans coma l'engenhariáDurant l'Antiquitat e l'Edat Mejana, la màger part deis arquitèctes èran en realitat d'engenhaires segon lei critèris dau periòde.. Pauc a pauc, l'arquitècte, en causa de la valor e de la raretat de son trabalh, venguèt un artesan fòrça qualificat. Ansin, dins lo corrent dau sègle XIX, sa formacion s'institucionalizèt amb la creacion d'escòlas d'arquitectura dins lei país desvolopats (1819 a París, 1847 a Londres, 1868 a Boston...).
Liames entre l'arquitectura e la societat
La determinacion d'un environament
Per realizar una construccion, l'arquitectura dèu tenir còmpte de la disponibilitat dei materiaus de construccion, de l'evolucion dei conoissenças tecnicas e deis abituds de la populacion locala. Regardant lo premier ponch, aquò necessita una adaptacion ai ressorsas localas. Per exemple, en Occitània, l'usatge de la pèira es frequent mentre que dins lei regions ruralas de Canadà, la fusta es lo materiau de basa. L'adaptacion dau progrès scientific dins lei metòdes de construccion es generalament lòng car es necessari d'integrar lei proprietats dei materiaus novèus dins lo còrpus teoric deis arquitèctes. Es tanben sovent necessari de convéncer lei populacions localas de la valor estetica dei formas novèlas. Ansin, durant la Revolucion Industriala, l'acier e lo betum armat, coneguts tre leis ans 1850, s'impausèron lentament a la fin dau sègle XIX en despiech de qualitats superioras ai materiaus tradicionaus.
L'expression dau poder politic
Dempuei l'aparicion dei societats estatalas, l'arquitectura es un otís important dau poder politic per afiermar son autoritat e definir l'identitat d'una comunautat. D'efiech, lei monuments de prestigi, coma lo castèu de Versalhas en França, permèton d'afiermar lo poder e la poissança dau sobeiran. Pasmens, existís de liames pus subtils entre l'arquitectura e lo poder en plaça. Per exemple, la chausida d'un estil arquitecturau donat favoriza la definicion d'un quadre ò d'una ambicion. Ansin, l'estil high tech deis ans 1970 permet de donar un sentiment de modernitat a una institucion mentre que l'adopcion d'un estil vièlh permet d'establir un liame amb lo passat. Per exemple, lo neoclassicisme dau Congrès de Washington remanda a la democracia atenenca.
L'expression d'una societat
Lei condicions economicas e socialas an una influéncia importanta sus l'arquitectura. Per exemple, lei banquiers e lei marchands italians dei sègles XV e XVI foguèron de motors dau desvolopament de l'arquitectura de la Renaissença car avián un reng sociau de mostrar e lei mejans financiers per sostenir aquela ambicion. Un autre exemple caracteristic es l'invencion dau gratacèu, simbòl dau capitalisme estatsunidenc, que permet de multiplicar lei burèus a partir d'una parcèla unica. De mai, au sen d'una societat donada, l'arquitectura permet sovent de diferenciar lei classas socialas gràcias a la definicion d'abitats distints (palais, ciutats obrieras...). Enfin, fins a la fin de l'Edat Mejana, l'arquitectura sacrada aguèt un ròtle primordiau dins l'organizacion dei vilas.
Istòria
L'arquitectura anciana
Mesopotamia
Apareguda dins lo vau fluviala d'Eufrates e de Tigre, l'arquitectura mesopotamiana es un dei movements arquitecturaus pus ancians de l'istòria umana amb una existéncia atestada dempuei lo milleni IV avC. Per de rasons geologicas, son materiau de basa es la brica d'argiela crusa que permet d'obtenir de formas estandardizadas. De cordatges e de palhets de cana èran utilizats per renfòrçar lei muralhas. En revènge, l'usatge de la fusta èra rar car leis espècias d'aubres presentas dins la region son pauc utilas per la construccion. Per d'aplicacions precisas coma la construccion dau revestiment d'un monument important (palais, portaus, temples...), èra possible de coire lei bricas dins un forn per renfòrçar sa duretat e sa resisténciaGràcias a aquelei proprietats, lei bricas cuechas constituïsson una partida importanta dei vestigis descubèrts per leis arqueològs sus lei sites mesopotamians. Pasmens, totjorn en causa d'aquelei proprietats, lei monuments visibles foguèron sovent utilizats coma peiriera.. Enfin, dins lei regions septentrionalas, la pèira èra de còps utilizada per la bastida d'edificis importants car l'accès a aquela ressorsa èra pus simple.
Au nivèu tecnic, l'arquitectura mesopotamiana desvolopèt pauc a pauc l'utilizacion de la vòuta sortenta ò de plen cintre tant per de construccions monumentalas (escaliers exteriors) que per d'infrastructuras enterradas (cistèrnas, canaus sosterranhs...). La preséncia de salas ipostilas (una sala sarrada amb de colonas per sostenir lo plafon) èra tanben una caracteristica majora dei bastiments pus importants.
Egipte
Egipte es un autre fogau ancian de civilizacion. Dins lo corrent dau milleni IV avC, veguèt l'emergéncia d'estats centralizats dotats d'una administracion e de l'escritura amb l'instauracion de la I dinastia vèrs 3150 avC. A l'iniciativa dau faraon, dau clergat e de l'aristocracia, la construccion de monuments foguèt un simbòl d'aqueu poder e menèt a la formacion d'una arquitectura fòrça diversificada qu'es uei ben coneguda gràcias ai descubèrtas arqueologicas. Son materiau de basa foguèt inicialament la brica d'argiela segon de tecnicas similaras a aquelei en vigor en Mesopotamia. Pasmens, durant la premiera mitat dau milleni III avC, l'usatge de la pèira apareguèt per de monuments importants coma de tombas ò de temples.
L'usatge dei materiaus pus resistents èra reservat ais edificis pus importants e lei domenis pus coneguts de l'arquitectura egipciana son donc l'art religiós e l'art funerari. Sei monuments pus famós son probablament lei piramidas, lei tombas reialas e lei temples. Mòstran l'utilizacion frequenta de l'escultura e dei salas ipostilas. Pasmens, qu'ornaments variats apareguèron pauc a pauc per ornar lei capitèus de colona (paumier, lòtus, papirús...). De mai, la descubèrta dei roïnas de quauquei vilatges mòstra un liame entre leis esquèmas organizacionaus de l'arquitecturau domestica primitiva e l'organizacion dei monuments pus importants.
Mesoamerica e Andes
L'arquitectura precolombiana es l'arquitectura dei civilizacions principalas d'America avans l'arribada deis Europèus au sègle XVI. Sei fogaus principaus se situan dins leis estats modèrnes de Mexic, d'Eqüator e de Peró. Se de trachs comuns son ben presents, es tanben caracterizada per l'existéncia de plusors estils pròpris a cada pòble. Lei pus coneguts son aquelei deis Olmècs, dei Maias, de la civilizacion de Teotihuacan, dei Toltècs, deis Astècs e deis Incas. De mai, en causa dei destruccions liadas a la conquista espanhòla e a un clima relativament umid, lei construccions pus fragilas son desenant perdudas.
Pasmens, lei rèstas de l'arquitectura monumentalas mòstran lo mestritge de plusors tecnicas e materiaus (pèira, pèira talhada e tàpia). De mai, existiá una importanta diversitat d'edificis importants coma de piramidas, de palais, de temples, de terrenhs de jòc ò d'observatòris astronomic. L'usatge de la vòuta, deis escaliers e deis espacis (plataformas, corts, esplanada...) èra frequent. L'ornamentacion interiora èra realizada per d'esculturas e de gravaduras.
L'Antiquitat Classica
L'arquitectura grèga antica
Inspirada per l'arquitectura minoïca, l'arquitectura grèga aguèt un ròtle major dins l'istòria de l'arquitectura en causa de son influéncia sus lo desvolopament de l'arquitectura europèa dei periòdes seguents. En particular, lei Grècs inventèron un vocabulari per descriure leis elements de l'arquitectura, compres lei detalhs, qu'es totjorn en vigor au començament dau sègle XXI dins l'arquitectura occidentala. Au nivèu tecnic, après un periòde arcaïc durant l'epòca micenenca marcada per la construccion de muralhas ciclopèas, es caracterizada per l'usatge fòrça important de l'estructura « colona-entaulament » qu'es benlèu un modèl eissit deis ostaus tradicionaus (esquèma « biga-fusta »).
Lei Grècs desvolopèron fòrça la teoria de l'arquitectura amb la definicion d'òrdres diferents (doric, ionic e corintian) e l'introduccion de règlas de proporcion geometrica. Lo temmle rectangular amb una teulissa triangulara es l'edifici emblematic d'aquelei recèrcas. De mai, per mantenir l'armonia, la mesclada d'òrdres diferents dins un meteis monument èra enebida e lei matematicas dictavan tanben lei dimensions generalas dei bastiments (longor, largor, autor) e lo decòr. Au nivèu dei materiaus, la pèira èra lo pus frequent per la construccion dei monuments. Lo maubre èra utilizat per lei monuments pus importants coma l'Acropòli d'Atenas.
L'arquitectura romana
Mèstres de la màger part dau bacin mediterranèu a partir dau sègle II avC, lei Romans assilimèron mai d'una cultura durant son existéncia mai foguèron fòrça influenciats per lei Grècs que venguèron un modèl per son elèit. Gardèron ansin l'esquèma « colona-entaulament » coma basa de son arquitectura. Pasmens, lei vilas romanas avián de besonhs pus complèxs que lei ciutats-estats grègas e lo poder foguèt obligat de construrre d'infrastructuras novèlas coma de basilicas, d'aqüaductes, d'arcs de trionf ò d'anfiteatres. Ansin, lei Romans desvolopèron l'usatge de materiaus novèus (tèrra cuecha, ciment, betum...) e melhorèron certaneis estructuras imaginadas per leis Etruscs coma l'arc, la vòuta ò lo dòma. Creèron tanben dos òrdres arquitecturaus suplementaris (toscan e composit) e esitèron pas de mesclar plusors òrdres dins un meteis bastiment. Lo Panteon de Roma es un exemple d'aquelei novetats.
L'arquitectura medievala
L'arquitectura bizantina