Austràlia (en anglés: Australia), oficialament la Mancomunautat d'Austràlia (en anglés: Commonwealth of Australia), es lo seisen país dau mond per superfícia ( km²) e lo pus grand d'Oceania. Es una monarquia parlamentària que teniá 25,5 milions d'abitants en 2019. Fondat a la fin dau sègle XVIII per lei Britanics, es un estat eissit de la colonizacion de l'illa per lo Reiaume Unit. Aquò entraïnèt lo declin dei populacions indigènas (Aborigèns australians) que foguèron victimas de chaples, de discriminacion e d'una politica de marginalizacion fins a la segonda mitat dau sègle XX. En parallèl, la descubèrta de ressorsas naturalas importantas, especialament d'aur, favorizèt l'arribada de colons nombrós que s'installèron principalament dins lo quart sud-èst dau país onte fondèron plusors vilas importantas (Sydney, Melbourne, Brisbane, Perth e Adelaïda).
Vèrs la fin dau sègle XIX, la colonia obtenguèt pauc a pauc mai d'autonòmia. Venguèt oficialament independenta en 1901 mai demorèt lòngtemps un dominion britanic que sa politica èra alinhada sus aquela de Londres. Austràlia participèt ansin ai dos conflictes mondiaus dins lo camp deis Aliats. Pasmens, l'afebliment britanic a l'eissida de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) permetèt ais Australians de venir veritablament independents. Chausiguèron alora de se raprochar de Washington e de venir lo principau aliat deis Estats Units d'America dins lo Sud-Èst Asiatic.
En causa de son istòria, lo país a desvolopat una cultura originala basada sus la cultura occidentala mai presentant de trachs fòrça especifics coma lo sentiment d'exili sus una tèrra isolada, la fiertat de construrre une societat novèla e de trachs eissits de la cultura aborigèna. Dempuei la segonda mitat dau sègle XX, se fau egalament nòtar d'influéncias importantas en provenància d'Asia e deis Estats Units. Aquò a favorizat l'emergéncia d'artistas largament reconeguts dins de domenis variats coma la musica, lo cinèma ò la literatura.
La capitala es Canberra e lo gentilici es australian -a.
Geografia
Geografia fisica
thumb|Topografia simplificada d'Austràlia
Austràlia a una superficia de km². Sa partida principala es l'illa australiana ela meteissa que representa 99% de son territòri. Lei relèus i son pauc importants amb una altitud mejana de 210 m e una cima pus auta, lo Mont Kosciuszko, de solament mLo Mont Kosciuszko es la cima pus auta de l'illa australiana mai es pas la montanha pus auta dau territòri australian. D'efiech, lo Pic Mawson, situada sus l'illa Heard dins lo sud de l'Ocean Indian.. Lei pus importants se situan dins lei regions centralas (Monts Mc Donnell e Musgrave) e lòng dau litorau pacific (Aups Australianas, Montanhas Blavas e Cordilhèra Australiana). Lo rèsta dei regions centralas es ocupat per una importanta depression, centrada sus lo Lac Eyre, qu'es lo ponch pus bas dau país (-14 m).
La màger part de l'illa es cubèrta per de desèrts cauds. L'idrografia australiana es donc marcada per l'endoreïsme e l'areïsme dins lei regions centralas e per la preséncia d'oeds dins lei zònas maritimas. Lei rius permanents se situan principalament dins lo quart sud-èst, onte se tròba lo fluvi Murray qu'es lo pus lòng e pus important dau país, e dins leis endrechs umids de clima tropicau ò temperat.
Clima
thumb|Carta simplificada dau clima australian
Situada entre lei latituds 10°S e 40°S, Austràlia presenta un clima variat amb l'existéncia de tres zònas climaticas principalas. Au nòrd, se tròba una faissa litorala somesa a un clima tropicau. La sason umida i dura generalament de decembre a març e la sason eissucha de mai a setembre. Lei precipitacions i son relativament importantas amb una pluviometria superiora a mm dins certaneis endrechs.
Lòng dau litorau orientau e dins lo quart sud-èst, lo clima es temperat de tipe subtropicau umid, mediterranèu ò oceanic. Lo premier clima s'observa subretot dins lei regins maritimas orientalas. Lei pluejas i son regularas (75-125 mm/mes) e la temperatura cauda (22°C a Sydney). Dins lei regions sud-èst, aqueu clima se transforma en clima oceanic amb d'ivèrns doç e d'estius fregs. Lei pluejas i son egalament regularas. Enfin, la poncha sud-oèst de l'illa e quauquei regions meridionalas an un clima mediterranèu caud ò freg amb de precipitacions ivernencas importantas en junh e en julhet.
Lo clima dei regions interioras es marcat per l'ariditat. Lo territòri australian es ansin cubèrt per plusors desèrts cauds. Sa pluviometria varia entre 150 e 400 mm amb de variacions anualas fòrça importantas. Son ansin pas totalament eissuchs e una vegetacion adaptada i es sovent ben presenta.
Demografia
La demografia presenta lei caracteristicas d'un país desvolopat e fòrça urbanizat que comença de s'envielhir. L'esperança de vida i es ansin fòrça importanta (82,15 ans en 2016), lo temps mejan deis abitants es relativament aut (38 ans) e lo taus de feconditat es pas sufisenta per permetre lo remplaçament dei generacions (1,77 enfants/frema en 2018). L'imigracion, principalament d'origina asiatica, es donc lo factor principau que permet a la populacion d'aumentar regularament (19,2 milions d'abitants en 2001, 25,2 milions en 2018).
Lei regions pus pobladas se tròban dins lei regions litoralas dau sud-èst e e de l'èst onte lo clima, temperat, es pus favorable a l'agricultura que dins lo rèsta dau territòri australian. Assostan donc lei vilas pus importantas coma Sydney (5,2 milions d'abitants en 2014), Melbourne (4,4 milions), Brisbane (2,3 milions) e Adelaïda (1,1 milions). Un centre demografic segondari existís au sud-oèst dau país a l'entorn de l'aglomeracion de Perth (2,0 milions d'abitants).
Lengas
Austràlia a ges de lenga oficiala mai dins lei fachs, es un país anglofòn. D'efiech, l'anglés australian èra la lenga mairala de 77% de la populacion en 2011 e èra largament mestrejat per lo rèsta de la populacion. Es un dialècte de l'anglés que se destria per sa prononciacion e per son vocabulari. Aparegut tre lo començament dau sègle XIX a partir dei parlars dei presoniers mandats dins la colonia per leis autoritats britanicas, a una basa d'anglés britanic amb d'influéncias fòrtas eissits deis autrei dialèctes deis Illas Britanicas e de mots eissits dei lengas indigènas.
Lei lengas aborigènas èran fòrça nombrosas avans la colonizacion de l'illa amb d'estimacions variant entre 250 e 750. Minadas per leis atacas còntra leis Aborigèns, an fòrtament declinat e son uei disparegudas ò menaçadas de disparicion. La causa principala d'aqueu fenomèn es la fragmentacion dei comunautats indigènas e la rompedura de la transmission entre generacions. Ansin, au començament dau sègle XXI, solament 8 lengas aborigènas tenián mai de locutors. Quauquei pòbles an creat de programas per assaiar de protegir sa lenga mai mancan de mejans.
Leis autrei lengas parladas en Austràlia son eissidas de l'imigracion dei sègles XIX e XX. Lei pus importantas son lo mandarin, lo cantonés, lo vietnamian, l'arab, l'italian e lo grèc que son la lenga mairala d'au mens 1% de la populacion.
Religions
Austràlia es un país de tradicion religiosa crestiana en causa de son poblament d'origina coloniau britanic. La constitucion de 1901 i assegura la libertat religiosa e i enebís l'establiment d'una religion d'Estat. Pasmens, lo cristianisme, se demòra la premiera religion dau país (52,2% en 2016Census of Population and Housing: Reflecting Australia - Stories from the Census, 2016, Religion in Australia, Australian Bureau of Statistics, 28 de junh de 2017. Totei lei donadas dau paragraf vènon dau recensament de 2016.), conoís un declin important liat a l'aparicion d'una importanta minoritat d'abitants sensa religion (30,1%). De mai, es devesit entre catolics (22,6% de la populacion), anglicans (13,3%) e divèrsei glèisas protestantas (16,6%).
Leis autrei religions son fòrça minoritàrias e gropan mens de 10% deis estatjants : 2,6% per l'islam, 2,4% per lo bodisme, 1,9% per l'indoïsme, 0,5% per lo sikhisme e 0,4% per lo judaïsme.
Istòria
De la Preïstòria a l'arribada deis Europèus
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Austràlia datan de ans (Mungo). Aqueleis abitants desvolopèron una cultura marcada per de pinturas rupèstras e per l'usatge d'otís de pèira pauc sofisticats. Lei tecnicas de fabricacion litica se melhorèron au millenari VIII av. JC e entraïnèron finalament l'aparicion d'otís ambé de talhents liscs que son desconeguts dins lo rèsta d'Oceania. Vèrs lo millenari I av. JC, l'agricultura apareguèt dins lei regions drudas permetent l'aparicion de societats semisedentarizadas. En revènge, dins lei regions mens favorablas, lei comunautats de caçaires cuelheires contunièron de dominar.
Lo periòde coloniau
La descubèrta de l'illa per leis Europèus
Leis Europèus descurbiguèron Austràlia en 1605 (Willem Janszoon) dins l'encastre de seis expedicions de reconóissença dei rotas maritimas d'Asia dau Sud-Èst. Pasmens, la region semblava palunosa e leis indigèns fòrça ostils. En 1642, l'explorator olandés Abel Tasman reconoguèt una partida dau litorau sud e donèt son nom a l'illa que pòrta uei son nom. Dos ans pus tard, lo Francés Melchisédech Thévenot cartografièt la còsta occidentala de l'illa. En revènge, la partida orientala de l'illa foguèt pas explorada avans lo viatge de James Cook en 1770. L'insularitat de Tasmania foguèt demostrada en 1798.
L' afiermacion de la preséncia britanica
James Cook prenguèt oficialament possession de l'illa en 1770. Après la pèrda dei Tretze Colonias d'America dau Nòrd, Anglatèrra i veguèt un relèu novèu de son influéncia e una solucion practica per alunchar certanei presoniers deis illas Britanicas. Ansin, en 1788, una colonia penitenciària foguèt fondada per lo capitani Arthur Phillip a Port Jackson (uei Sydney). La penetracion vèrs l'interior foguèt lenta e fins a 1827, Londres crenguèt que França poguèsse desbarcar de colons e revendicar una partida de l'illa.
L'exterminacion dei populacions indigènas
Au començament dau sègle XIX, lei premiers motons foguèron importats dins l'illa. Venguèron rapidament lo còr d'una activitat importanta que causèt de conflictes ambé lei cultivators e leis indigèns a prepaus dau partiment dei tèrras agricòlas. De mai, a partir de 1851, de jaciments d'aur foguèron descubèrts entraïnant l'arribada de miliers d'aventuriers e de minaires. Ansin, se multipliquèron lei tusts ambé lei populacions aborigènas que foguèron rebutadas per lei colons vèrs lei regions deserticas entraïnant un grand nombre de victimas. En Tasmania, foguèron dirèctament exterminadas. Ansin, la populacion aborigèna passèt d'aperaquí individús en 1788 a en 1920.
L'acabament de l'exploracion
En parallèl dei combats còntra leis aborigèns, l'exploracion de l'illa contunièt. En 1830, l'estudi dau riu Murray per Charles Sturt permetèt de comprendre lo foncionament dau ret idrografic australian. Puei, lei viatges d'Edward John Eyre e de Ludwig Leichhardt permetèron de melhorar la conóissença dei regions maritimas. En 1860-1862, leis expedicions Burke-Wills e Stuart permetèron de traversar l'illa per lo premier còp e de descubrir lei regions interioras. La construccion d'un ret telegrafic permetèt de contuniar aquel estudi e de facilitar lei comunicacions entre lei diferentei vilas.
Lo desvolopament dei colonias e la formacion dau Commonwealth
A partir deis annadas 1820, leis implantacions britanicas se multipliquèron en Austràlia. Formèron de colonias distintas : Austràlia Occidentala organizada a partir de grands domenis en 1829, Austràlia Meridionala en 1837 que decidèt de seguir lei principis de la Societat de colonizacion d'Edward Gibbon Wakefield (familha, morala, liberalisme), Victòria en 1851 e Queensland en 1859. En 1840, s'arrestèron lei desportacions de presoniers mai l'imigracion, encoratjada per la descubèrta d'aur, sostenguèt la creissença de la populacion. En 1880, Austràlia teniá 2,3 milions d'abitants.