thumb|right|Resclausas dau canau après lei trabalhs de modernizacion deis ans 2010.
Lo canau de Panamà es un canau maritim que travèrsa l'istme de Panamà e permet un passatge dirècte entre leis oceans Atlantic e Pacific. Considerat coma una òbra majora de l'engenhariá modèrna en causa de la dificultat de sa construccion, aguèt un impacte considerable sus lo comèrci mondiau en prepausant per lo trafec marchand un passatge pus rapid e mens perilhós que la rota dau cap Hòrn e dau passatge de Drake per lei naviris aguent besonh entre lei dos oceans. Per exemple, dins lo cas d'un naviri anant de Nòva York a San Francisco, lo percors es passat de km a km. Uei, amb una capacitat teorica annuala de 510 milions de tonas de fret, lo canau de Panamà es un deis aisses pus importants dau comèrci maritim internacionau.
L'idèa de bastir un canau a travèrs de l'istme foguèt imaginada tre lo sègle XVI, mai lei constrenchas tecnologicas empachèron la realizacion concrèta dei projèctes. La premiera temptativa seriosa se debanèt dins leis ans 1880 amb la creacion de la Companhiá Universala de Panamà per Ferdinand de Lesseps. Aureolat per la capitada dau canau de Suèz, capitèt de trobar lo finançament necessari, mai negligiguèt lei dificultats geograficas e lei malautiás tropicalas (paludisme, fèbre jauna). En 1888, la Companhiá faguèt donc falhida, roïnada per aquelei problemas. Pasmens, lo projècte foguèt pas abandonat e, en 1903, la concession francesa foguèt venduda ais Estats Units. De 1904 a 1914, leis Estatsunidencs acabèron la construccion dau canau après aver reglat lei problemas tecnics en chausissant de realizar plusors seccions de resclausas.
Après sa dubertura, lo canau demorèt una possession estatsunidenca fins a 1999. Vist coma una region estrategica, foguèt l'objècte d'importants trabalhs de fortificacion, en particular durant la Segonda Guèrra Mondiala e la Guèrra Freja. Pasmens, leis autoritats panamencas contestèron pauc a cha pauc lo contraròtle estatsunidenc exclusiu de la zòna dau canau. Pauc a cha pauc, leis Estatsunidencs deguèron acceptar de concessions e, finalament, en 1979, dos tractats organizèron la retrocession progressiva dau canau a Panamà. Dins aquò, Washington garda un drech d'intervencion militara per protegir lo canau en cas de menaça per la navegacion.
Descripcion
thumb|right|200px|Un remoucaire dau canau, se dirigissent vèrs la mar Cariba, espèra un naviri marchand dins la chambra superiora de la resclausa de Gatún.
Lo canau de Panamà connecta lo golf de Panamà dins l'ocean Pacific a la mar Cariba e a l'ocean Atlantic. La forma de l'istme de Panamà, que serpateja, fa que lo canau raja dau sud-èst dempuei lo Pacific vèrs lo nòrd-oèst en direccion de l'Atlantic. Per redurre lei riscs d'errors d'orientacion, leis autoritats dau canau classan los transits en doas categorias generala : « direccion nòrd » indica un passatge dau Pacific vèrs l'Atlantic e « direccion sud » indica un passatge dins la direccion opausada. La durada mejan dau transit es de 9 oras e, en mejana, un quarantenau de naviris travèrsan lo canau cada jorn.
Lo canau pòu aculhir de naviris de talhas divèrsas, anant dei yachts privats fins a de naviris marchands capables d'assegurar de viatges transoceanics. Pasmens, en causa dei constrenchas fisicas dau canau, totei lei naviris pòdon pas i passar. Se parla ansin de naviris de classa Panamax per designar lei naviris susceptibles de passar per lo canau.
Istòria
L'istme de Panamà avans lo canau
Lei pòbles amerindians installats dins l'istme de Panamà son relativament mau coneguts. Lei pus famós son probable lei Guaymí que menèron un lòng combat defensiu còntra leis Espanhòus durant lo sègle XVI. Èran connectats ai rets marchandas precolombianas e de vestigis de rotas ancianas pòdon s'observar dins la region. Leis informacions sus la region vènon pus nombrosas après l'arribada deis Europèus. Tre novembre de 1515, Antonio Tello de Guzmán descurbiguèt un camin indigèn permetent de passar dau golf de Panamà a Portobelo. Melhorat e caladat per leis Espanhòus, foguèt utilizat per transportar l'aur e l'argent d'America dau Sud fins a Portobelo ont èra expedit en Euròpa. La dificultat de passar lo cap Hòrn, ben demostrada per l'expedicion Magellan, suscitèt donc d'interès per la construccion d'un canau. Pasmens, lei mejans financiers e tecnologics de l'epòca permetián pas de realizar un tau projècte. En plaça, leis Espanhòus construguèrron una rota vertadiera e la fortifiquèron. Aquò empachèt pas d'atacas de flibustiers, mai permetèt generalament d'expedir sensa dificultats particularas lei marchandisas colonialas en direccion d'EspanhaEn particular, en 1671, una expedicion menada per Henry Morgan prenguèt la ciutat de Panamà e pilhèt una quantitat considerabla de richessas..
Au sègle XIX, la rota interoceanica èra insufisenta per assegurar un transpòrt eficaç dei marchandisasL'annexion de Califòrnia per leis Estats Units foguèt un dei motors de la creissença dau comèrci interoceanic a partir deis ans 1840. D'efiech, la descubèrta d'aur dins la region entraïnèt l'emigracion rapida de desenaus de miliers d'abitants.. L'idèa d'un canau, jamai totalament abandonada amb divèrsei projèctes mai ò mens seriós imaginats entre lei sègles XVI e XVIII, venguèt tornarmai un sujècte de reflexion. Pasmens, lo còst èra encara tròp important e la solucion dau camin de fèrre foguèt donc privilegiada(fr) Christian Brun, « Pas de canal sans le train », Connaissance du Rail, n° 328~329, setembre-octòbre de 2008.. De 1850 a 1855, foguèt ansin bastit lo camin de fèrre de Panamà, una linha ferroviària considerada coma un dei caps d'òbra de l'engenhariá de la Revolucion Industriala. Pasmens, lei malautiás (colerà, fèbre jauna, paludisme...) tuèron personas durant lo chantier.
Lo projècte de la Companhiá Universala de Panamà
Lei premiers projèctes francés
thumb|right|Plan de 1890 mostrant lei traçats possibles en Panamà e en Nicaragua.
Tre lo començament dau sègle XIX, a l'iniciativa d'Alexander von Humboldt (1769-1859), divèrsei responsables politics e òmes d'afaires francés s'interessèron a la possibilitat de construrre un canau interoceanic en America CentralaHumboldt èra un geograf e explorator prussian, mai realizèt una partida importanta de sa carriera en França.. Per exemple, l'idèa suscitèt l'interès de personalitats coma Guizot (1787-1874), mai leis estudis menats dins la region ne'n mostrèron l'impossibilitat amb lei mejans tecnics de l'epòca. Pasmens, lo projècte foguèt jamai totalament abandonat. Entre 1850 e 1875, plusors estudis suplementaris identifiquèron ansin tres passatges possibles. En 1876, una premiera concession foguèt acordada per Colómbia a István Türr e Antoine de Gorgonza per construrre un canau dins l'istme de Darién. Doas expedicions dirigidas per Lucien Napoléon Bonaparte-Wyse (1844-1909) explorèron la region per precisar lo trajècte. Una « Societat Civila Internacionala dau Canau Internacionau per l'Istme de Darién » foguèt creada per enquadrar l'entrepresa. En 1878, lo contracte de concession foguèt precisat amb lo govèrn colombian.
L'arribada de Ferdinand de Lesseps
thumb|right|Accion de la Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà emesa en 1880.
En mai de 1879, Ferdinand de Lesseps (1805-1894), aureolat dau succès de la construccion dau canau de Suèz, decidèt de reprendre lo projècte de Bonaparte-Wyse de construccion d'un canau sensa resclausa. Se turtèt a l'oposicion d'Adolphe Godin de Lépinay (1821-1898), un engenhaire qu'aviá realizat d'estudis sus lo traçat e ja trabalhat dins de regions tropicalas. Se prononcièt en favor de la construccion de resclausas per simplificar lei trabalhs. De mai, critiquèt lei previsions optimistas de Lesseps que negligissiá l'impacte dei malautiás sus leis obriers e sus lo calendier. Pasmens, lo projècte de Lesseps foguèt adoptat e lo Francés crompèt la concession signada per Bonaparte-Wyse. Creèt tanben la Companhiá Universala dau Canau Interoceanic de Panamà per bastir e esplechar lo canau.
Lo còst dei trabalhs èra inicialament estimat a 1,2 miliard de francs. Aquò inquietèt leis investisseires e una premiera emission d'obligacions per finançar lo projècte s'acabèt per una revirada. Lesseps anèt donc en Panamà per començar simbolicament lei trabalhs en genier de 1880. A Nòva York, recebèt un acuelh cortés deis autoritats estatsunidencas, mai Washington decidèt de s'opausar a un projècte francocolombian vist coma una menaça per sa dominacion dins la region(fr) Hernando Calvo Ospina, « Panamá, un canal à tout prix », Le Monde diplomatique, novembre de 2003.. A son retorn en França, Lesseps demeniguèt l'estimacion dau còst de la construccion a 600 milions de francs, çò que li permetèt d'obtenir lei sòus necessaris. Per facilitar son emission d'obligacions, associèt de bancas a l'afaire e cerquèt lo sostèn d'òmes politics, elements a l'origina dau futur escàndol.
Dins aquò, divèrsei dificultats geinèron rapidament lo chantier. La premiera foguèt la chausida iniciala dau traçat qu'èra mau adaptat a la realitat de la topografia. En 1886, Lesseps decidèt de modificar son plan per integrar de resclausas. Lo segond problema foguèron lei malautiás tropicalas (fèbre jauna, paludisme, colerà, etc.) que decimèron leis obriers. Per prevenir aquela constrencha, Lesseps aviá emplegat mai de obriers negresUna partida dei subrevivents demorèt en Panamà. Sei descendents constituïsson una part importanta de la populacion panamenca actuala., supausats pus resistents, e reduch au minimom lo nombre d'Europèus (670)(fr) Philippe Bunau-Varilla, Panama, la création, la destruction, la résurrection, París, Librairie Plon, 1913.. Pasmens, s'aquela idèa èra confòrma ais idèas racistas dau periòde, agravèt en realitat la situacion car lei condicions sanitàrias foguèron largament negligidas dins l'organizacion. De 1881 a 1889, la Companhiá reconoguèt ansin lo decès de trabalhaires e d'estudis estiman lo nombre vertadier de victimas a mai de mòrts(fr) C. Chastel, Histoire des virus, de la variole au sida, París, Boubée, 1992, p. 222.. Enfin, en mai dei malautiás, leis obriers negres, pauc qualificats, avián una productivitat febla.
L'escàndol de Panamà
thumb|right|Fotografia d'una excavatritz en 1886.
A partir de 1886, l'adopcion dau projècte basat sus de resclausas permetèt de redurre lei despensas. Pasmens, la Companhiá aviá ja perdut de milions de francs. En França, Lesseps deguèt afrontar fòrça criticas e lei levadas de fons venguèron pus malaisadas. En 1888, faguèt falhida e lei trabalhs deguèron s'arrestar. De miliers de Francés avián perdut de sòus e l'estudi dei còmptes de la companhiá identifiquèt la corrupcion utilizada per Lesseps per obtenir lo sostèn dei mitans bancaris e politics. La premsa revelèt l'afaire en 1892. Aquò marquèt lo començament de l'escàndol de Panamà, un deis escàndols pus grèus de l'istòria politica francesa(fr) Jean Bouvier, Les deux scandales de Panama, París, Gallimard-Julliard, coll. « Archives », 1964.(fr) Jean Garrigues, Les Scandales de la République : de Panama à l'affaire Elf, París, Robert Laffont, 2004..