Iraq (en arabi: العراق ; en curd: عێراق), oficialament la Republica d'Iraq, es un país d'Orient Mejan situat entre Iran, Turquia, Siria, Jordania, Arabia Saudita, Kowait e lo Golf Persic. Centrat sus Mesopotamia, a un clima desertic e una superficia d'aperaquí km². Sa capitala es Bagdad. En 2014, aviá una populacion estimada a 36 milions d'abitants. Leis Arabis ne'n forman la màger part mai son devesits entre chiistas majoritaris e sunitas minoritaris. Lei Curds installats au nòrd constituisson la premiera minoritat dau país.
Iraq foguèt lo brèç de plusors civilizacions ancianas tre lo periòde mesopotamian. Demorèt un centre politic, culturau e economic major fins a l'afondrament de la dinastia abbassida e la destruccion de Bagdad per lei Mongòls en 1258. Aqueu desastre entraïnèt lo declin de la region que venguèt un enjòc dins l'encastre dei luchas territòrialas implicant leis estats vesins, especialament l'Empèri Otoman e Pèrsia. Vengut una region periferica de l'Empèri Otoman, Iraq foguèt formada a l'iniciativa dei poissanças colonialas a l'eissida de la Premiera Guèrra Mondiala. Plaçada sota dominacion britanica, venguèt oficialament independenta en 1932 mai demorèt dins l'orbita de Londres fins a 1958. A partir d'aquela annada, una tiera de revòutas d'inspiracion nacionalista menèron lo partit Baas e Saddam Hussein au poder. Marcat per plusors guèrras e un embargò economic internacionau, lo periòde Saddam Hussein s'acabèt en 2003 amb una invasion estatsunidenca qu'entraïnèt l'afondrament deis institucions iraquianas. Dempuei aquela data, lo país es fòrça instable e devesit per de conflictes intèrnes saunós.
Lo gentilici n'es iraquian -a.
Geografia
Geografia fisica
thumb|right|Topografia d'Iraq.
Iraq es un estat d'aperaquí km² de superficia eissit de l'afondrament de l'Empèri Otoman. Cuerb la màger de Mesopotamia e es organizat a l'entorn dau bacin alluviau d'Eufrates e de Tigre. Aqueu bacin es una cònca formada de sediments quaternaris que son afectats per de movements tectonics liats a la formacion dei montanhas turcas e iranians. Son altitud mejana es fòrça bassa. Per exemple, Bagdad, situada a mai de 300 km de la mar, a una altitud mejana de 34 m. Pasmens, son relèu presenta d'accidents topografics que son a l'origina de la formacion de zònas palunencas importantas, especialament dins la region pus bassa dau plan. Lei limits d'aquela cònca son ben definidas au nòrd e a l'èst per lei montanhas de Taurus e de Zagros e, au sud-èst, per lo Golf Persic. En revènge, a l'oèst e au sud-oèst, lo limit geografic es mens clar e es format de platèus que se dreiçan lentament au dessüs dau plan mesopotamian. Se destria donc tradicionalament quatre regions principalas que son lo desèrt (a l'oèst d'Eufrates), Curdistan (dins lei montanhas dau nòrd), la Mesopotamia Auta (entre lei vaus superiors dei dos fluvis) e la Mesopotamia Bassa (lo plan alluviau eu meme).
L'idrografia d'Iraq es dominada per Eufrates e Tigre. Lei fònts d'aquelei rius son situats dins lo sud-èst anatolian e son traçat passa per Siria avans d'intrar sus lo territòri iraquian per lo nòrd. Rajan en direccion dau sud-èst onte forman un deltà comun dins la region pus bassa de Mesopotamia. Lo canau principau d'aquelei bòcas es lòng d'aperaquí 200 km e es dich Chatt el-Arab. Es un axe de comunicacion fluviau important. La quantitat d'aiga drenada per aquelei fluvis es fòrça variabla dins lo corrent de l'annada. Es maximala en abriu-mai (mai de m3/s dins la Vau Bassa de Mesopotamia) e minimala entre aost e novembre (mens de 500 m3/s). Aquò es a l'origina de vengudas deis aigas que pòdon èsser importantas e de còps entraïnar de modificacions dau traçat dei rius, especialament dins lei regions bassas.
Clima
Lo clima iraquian es principalament desertic e caud. Leis excepcions se troban dins lei regions meridionalas onte l'influéncia dei montanhas modera l'efèct de l'ariditat. Ansin, en direccion dau nòrd, lo clima vèn pauc a pauc plus clement e evoluciona vèrs la semi-ariditat e lo freg dins lei zònas pus autas dau Curdistan Iraquian. Lei temperaturas presentan de variacions fòrça importantas ambé de valors sovent superioras a 40°C durant la sason pus cauda (junh-aost) e inferioras a 0°C pendent lei mes pus fregs (decembre-març). La topografia plana e bassa dau país geina lei movements atmosferics e l'èr caud pòu estacionar lòngtemps dins lo plan alluviau pendent lei mes cauds, çò que renfòrça l'importància dei temperaturas pus autas (lo maximom es estat observat en 2011 e es egau a 52°C). Lei precipitacions son generalament feblas e compresas entre 100 e 180 mm sus la màger part dau territòri. An luòc entre novembre e abriu, magerament entre decembre e març. Lo nivèu aumenta dins certanei còlas dau sud e dins l'estèpa onte pòu agantar de valors situadas entre 320 e 570 mm, çò que permet la transicion dau clima desertic vèrs un clima semi-desertic. Enfin, dins lei montanhas, l'altitud favoriza mai lei precipitacions que pòdon de còps agantar mm anuaus.
Demografia
En causa de la situacion caotica dau país dempuei 2003, l'estructura de la populacion iraquiana es mau coneguda. En 2014, la populacion serà estada de 32,58 milions d'abitants. Aperaquí 75% deis abitants èran installadas dins lei regions bassas de Mesopotamia. Pasmens, fau tenir còmpte de l'existéncia d'un nombre important de refugiats (au mens 1,3 milions de personas en 2011) qu'an quitat Iraq. Estimada a 2 milions en 1878 e a 4,8 milions en 1947, aquela populacion a aumentat d'un biais important dempuei la Segonda Guèrra Mondiala e agantèt 12 milions d'abitants en 1977 e 22 milions en 1997 amb un taus de creissença anuau superior a 3%. En 2014, consequéncia dau nombre aut de naissenças qu'a sostengut aquela tendància, lo temps mejan èra relativament feble (21,5 ans) e 92,8% deis abitants avián mens de 55 ans.
Lei vilas pus importantas son lei ciutats istoricas dau nòrd e leis aglomeracions majoras dau plan alluviau. La capitala Bagdad (9,5 milions d'abitants en 2009) es la pus gròssa e gropava dos tèrç de la populacion. En 2009, cinc autre vilas passavan un milion d'abitants : Mossul (3 milions), Basra (2,3 milions), Arbil (2 milions), As Sulaymaniyah (1,6 milions) e Kirkuk (1 milion). Lo taus d'urbanizacion èra aut (66,5% en 2014) e lo país tèn plusors autrei vilas gropant de desenaus ò de centenaus d'abitants.
Lengas
En causa de la situacion dau país e dei revendicacions politicas dei comunautats principalas, lo recensament lingüistic d'Iraq es l'objècte d'estimacions variablas. L'arabi e lo curd èran oficiaus sus tot lo territòri e l'aramèu (tanben dich assirian) e l'azèri (localament dich turcmèn) avián un estatut cooficiau dins certanei regions. Divèrsei lengas èran tanben parladas per de minoritats pichonas e avián ges d'estatut.
L'arabi es la lenga iraquiana principala. Es parlada dins lei regions centralas e meridionalas e èra en 2014 la lenga mairala de 80 a 85% de la populacion dau país. Quatre dialèctes arabis i èran parlats : l'iraquian en Mesopotamia, lo nòrd-mesopotamian en Mesopotamia Auta, lo dialècte dau Golf dins lo sud e l'arabi de Nejd dins lo sud-oèst. Lo curd èra la lenga mairala de la màger part dei Curds iraquians, çò que representava 10 a 15% de la populacion. Es parlat dins lo Curdistan Iraquian au nòrd d'Iraq.
Lo nombre de locutors dei doas lengas cooficialas serà inferior a 5%. En 2014, èran installats dins lo nòrd. L'aramèu es eissida dei minoritats crestianas de la region. Un recensament de 1994 li donava locutors dins tot lo sud-èst anatolian (Turquia, Iran, Iraq e Siria). Es una lenga que presenta un gròs nombre de dialèctes mai una fòrma comuna s'es desvolopada, especialament dins lei zònas urbanas (Bagdad, Kirkuk, Basra e Habbaniya). L'azèri parlat en Iraq es eissit dau dialècte meridionau d'aquela lenga. Es subretot parlat dins la zòna situada au limit entre lei regions arabofona e curdofona, especialament dins la vila de Kirkuk.
Religion
Iras es un país musulman e l'islam èra la religion d'aperaquí 99% de la populacion en 2014. Pasmens, lei musulmans iraquians èran devesits entre chiitas (entre 60 e 65% de la populacion) que se troban principalament dins lo sud-èst e sunitas (entre 30 e 35%) que se troban subretot dins lo nòrd. Lei regions centralas èran partejadas entre lei doas tendàncias. Coma Mesopotamia es l'endrech d'origina dau chiisme, plusors luòcs sacrats chiistas majors (sanctuaris de Natjaf, Karbala, Samarra e d'Al Khadimiya) se troban sus son territòri e son l'objècte de romavatges e de celebracions importantas. En causa de la lònga dominacion politica dei sunitas qu'an generalament tengut lo poder centrau, lei relacions entre lei doas comunautats èran marridas e d'afrontaments recurrents e murtriers leis opausan dempuei la creacion dau país.
En fòra de l'islam, la religion pus importanta èra lo cristianisme. Gropava en majoritat de nestorians e d'ortodòxs. Lei crestians iraquianas son dichs assirians qu'es un tèrme que designava a l'origina unicament lei nestorians d'Orient mai que s'aplica d'ara endavant a totei lei glèisas d'Orient Mejan. Aquela comunautat es principalament installada dins lo plan de Niniva (onte demandan l'establiment d'una region autonòma) e dins lei vilas principalas dau centre e dau nòrd. Son importància demografica a pauc a pauc declinat dins lo corrent dau sègle XX de 10% de la populacion en 1950 a 6% en 2003 en despiech d'una politica favorabla au desvolopament de la lenga aramèa e de la proteccion dau cristianisme per lo regime baasista. Dempuei l'invasion estatsunidenca de 2003, la disparicion d'aquela politica e l'acomençament de persecucions an accelerat lo declin dau cristianisme iraquian en causa de la fugida d'un nombre important de crestians a l'estrangier. Ansin, en mens de cinc annadas, lo nombre de fidèus dau cristianisme es passat de 6% a mens de 1% (0,8% en 2010).
L'autra religion minoritària importanta en Iraq èra l'iazidisme qu'es una religion monoteista liada au zoroastrisme. Pasmens, son origina sembla pus anciana car presenta tanben de trachs eissits dei religions ancianas de Mesopotamia. Dempuei l'islamizacion d'Orient Mejan, a tanben adoptat certanei rites musulmans. En 2014, reunissiá aperaquí 0,2% deis abitants, principalament installats dins l'oèst dau Curdistan Iraquian. Son l'objècte de persecucions imortantas organizadas per lei movements jihadistas presents dins la regionAmnestia Internacionala denóncia de torturas de femnas e de dròllas en mans de l’Estat Islamic, Lo Jornalet, 27 de decembre de 2014, . .
Istòria
Preïstòria
Lei recèrcas arqueologicas dins la region an mostrat una preséncia umama datant d'au mens ans per Homo erectus, ans per Homo neanderthalensis e per Homo sapiens. Lei premierei traças d'agricultura e de terralha apareguèron vèrs av. JC. A partir de av. JC, lo melhorament dei tecnicas agricòlas e de domesticacion favorizèt la produccion de viures e lo regropament deis abitants au sen d'aglomeracions. Lo periòde veguèt tanben lo desvolopament de l'utilizacion dau coire, de la pintura (muralha, terralha...) e de la brica.
Au començament dau milleni VI av. JC, la difusion d'aquelei progrès favorizèt l'emergéncia de practicas comunas que formèron lei premierei culturas de l'Istòria umana : Periòde de Hassuna ( - av. JC), Periòde de Samarra ( - av. JC) e Periòde de Halaf ( - av. JC). Puei, a l'acomençament dau milleni V av. JC, lei procès de complexificacion de la ierarquia sociala s'accelerèron fins a la formacion dei premiers estats vertadiers dins lo corrent dei Periòdes d'Obeïd ( - av. JC) e Uruk ( - av. JC).
La Mesopotamia Antica
La Mesopotamia Antica a una istòria lònga que se pòu devesir entre plusors periòdes diferents :