Mao Zedong (26 de decembre dau 1893, Shaoshan - 9 de setembre dau 1976, Pequin) es un òme d'Estat chinés fondator dau Partit Comunista Chinés e de la Republica Populara de China. Es una figura majora de l'istòria de China e de l'istòria dei movements comunistas.
Fiu d'un paisan aisat, Mao posquèt realizar d'estudis e venir bibliotecari a Pequin. Seduch per lo marxisme, participèt a la fondacion dau Partit Comunista Chinés (PCC) en lo 1921. Emb lu autru comunistas chinés, participèt a la politica de modernizacion de China menada per lo govèrn nacionalista dau Guomindang fins a la rompedura entre comunistas e nacionalistas en lo 1927. Venguèt alora lo cap d'una guerilha revolucionària paisana e pilhèt la direccion dau Partit a l'eissida de la Lònga Marcha. Pi, s'alièt tornarmai emb lo Guomindang per combatre lu Japonés durant la Segonda Guèrra Mondiala. Pi, menèt la guèrra còntra aqueu partit dau 1946 au 1949.
Lo 1 d'octòbre dau 1949, après la desfacha dau Guomindang, proclamèt la fondacion de la Republica Populara de China. Fins a la sieua mòrt, ne'n foguèt lo cap en despièch de l'oposicion de mai d'un rival au sen dau Partit. Metèt en plaça un regime inspirat per lo modèle sovietic emb un partit unic, un culte de la personalitat e una repression violenta contra lu elements antirevolucionaris. Totun, a la diferéncia d'Estalin, non posquèt eliminar toi li fraccions rivali. Partisan d'una politica empirista compauada d'experimentacions e de correccions, foguèt a l'origina de la catastròfa economica dau Grand Bond en Avant en lo 1958 (au mens 28 milions de mòrts a causa de faminas). A partir d'aquela data, lo sieu poder foguèt contestat e Mao deguèt luchar contra lu sieus rivals. En lo 1966, aquò menèt a la Revolucion Culturala que li permetèt de purgar lo partit dei elements moderats. Totun, afeblit per la situacion caotica engendrada per lo movement, foguèt obligat de reabilitar lu moderats per gardar lo poder en aprofechant li divisions intèrni au sen dau Partit.
Totun, lo nom dau fondator de la Republica Populara demòra una referéncia populara en China car laissa l'idèa d'una justícia sociala equitabla e d'una volontat de modernizacion dau país. De mai, en fàcia de la corrupcion generalizada au sen de l'elita chinesa, a un imatge d'adversari dau desvolopament dei inegalitats. Enfin, Mao laissèt una importanta òbra ideologica que foguèt fòrça influenta fins a la fin dau sègle XX (maoïsme).
Biografia
Joventut e formacion
Fiu de Mao Yichang (1870-1920), un paisan aisat enquirit gràcias au comèrci dei cerealas, Mao Zedong naissèt dins la vila de Shaoshan lo 26 de decembre dau 1893Clare Hollingworth, Mao and the Men Against Him, Londres, Jonathan Cape, p. 15.. Sa maire, dicha Wen Qimei (1867-1919), èra una bodista fervoroa qu'aguèt sèt enfants que tres subrevisquèronRoss Terrill, Mao: A Biography, Simon & Schuster, 1980, p. 11.. Mao Zedong aviá ensinda dos fraires, Mao Zemin (1896-1943) e Mao Zetan (1905-1935), que jonhèron finda lo Partit Comunista e que foguèron tuats durant la Guèrra Civila ChinesaNora Wang, Mao, enfance et adolescence, París, Autrement, 1999, p. 10.. Durant la sieua joventut, Mao Zedong deguèt si rebellar còntra lu projèctes de son paire, que volia li fidar la gestion dei sieus domenis, per contunhar d'estudisAlain Roux, Le singe et le tigre : Mao, un destin chinois, París, Larousse, 2009, pp. 38-40..
Aquela joventut si debanèt dins un periòde de declin e d'umiliacions regulari per China. D'efècte, afeblit, l'Empèri aviá cedit de privilègis importants ai poténcias occidentali. En mai d'aquò, èra totjorn menaçat per lu apetits voraç dei poissanças occidentali e de Japon, minat per d'insureccions intèrni e blocat per l'oposicion dei mitans conservators ai projèctes de modernizacion. L'institucion imperiala perdèt donc pauc a pauc lo sieu prestigi e foguèt reversada en lo 1911 per una revolucion republicana menat per lo Guomindang de Sun Yat-sen (1866-1925).
Partisan d'aqueli transformacions, Mao s'engatjèt sièis mes dins l'armada revolucionàriaPhilip Short (trad. Colette Lahary-Gautié), Mao Tsé-toung, París, Fayard, 2005, p. 51.Nora Wang, Mao, enfance et adolescence, París, Autrement, 1999, p. 84.. Pi, s'entornèt a Changsha, capitala de la província de Hunan, per perseguir lu sieus estudis superiorsPhilip Short (trad. Colette Lahary-Gautié), Mao Tsé-toung, París, Fayard, 2005, p. 54.. Aqueu periòde estudiant durèt dau 1913 au 1918. Li reçaupèt una educacion mesclant lu classics chinés e la cultura occidentala. S'interessèt pauc a pauc a la liberacion dei trabalhaires en organizant de cors d'alfabetizacion. Si radicalizèt ensinda lentament e, en lo 1917, èra lo cap de la Societat d'Estudi dau Pòble Noveu de Hunan. Estudièt finda de pensaires favorables a la Revolucion Russa dau 1917. La sieua orientacion vèrs lo marxisme comencèt probablament aquela annada e s'acabèt en lo 1920. Lu escrichs de Chen Duxiu (1879-1942) aguèron un ròtle central dins aquela evolucion.
De l'adesion au comunisme a la fondacion de la Republica Populara de China
La participacion a la fondacion dau comunisme chinés
Après la revolucion dau 1911, China foguèt dirigida per Yuan Shikai dau 1912 au 1916. Autoritari, ensajèt de restaurar l'empèri au sieu profiech, mas deguèt luchar còntra d'insureccions e de rebellions nombroï a partir dau 1915. Dins li províncias, lu generals aprofechèron lo càos per venir independents mentre que, dins li regions centrali, Sun Yat-sen pilhèt la direccion d'un govèrn republican installat a Canton. Aquò foguèt lo començament d'un lòng periòde de conflictes intèrnes entre senhors de guèrra, govèrn central e movements politics dissidents.
Pendent aqueu periòde, après lu sieus estudis, Mao venguèt director d'escòla pi gerent d'una libraria. Lo sieu ròtle au sen dau movement comunista chinés, encara embrionari, venguèt mai e mai important. En julhet dau 1921, fèt ensinda partida dei dotze delegats que fondèron oficialament lo Partit Comunista Chinés a Shanghai. Chen Duxiu ne'n venguèt lo primier secretari general.
L'aliança e la rompedura emb lo Guomindang
thumb|Mao en lo 1927.
Nomenat cap dau secretariat dau trabalh dau PCC en Hunan, Mao li organizèt de sindicats obriers e aprovèt l'aliança emb lo Guomindang de Sun Yat-sen. En lo 1923, venguèt responsable de l'organizacion dau PCC, mas egalament membre dau Guomindang en Shanghai. Aquela estrategia permetèt au PCC d'alargar la sieua influéncia. Pendent aqueu periòde, Mao observèt l'insureccion dei paisans dau sieu vilatge natal après la repression violenta de manifestacions organizadi a Shanghai e a Canton. Aquò li permetèt de capir lo potencial revolucionari de la paisanaria. Tre lo 1927, escrivèt un rapòrt sus aquelu movement dont descrivia lo ròtle dei paisans dins la lucha revolucionària.
Aqueli evolucions foguèron importanti per lu comunistas chinés. D'efècte, après la mòrt de Sun Yat-sen en març dau 1925, l'ala drecha dau Guomindang, menada per Chiang Kai-shek, pilhèt lo poder e decidèt de rompre l'aliança emb lo PCC en abriu dau 1927. Menaçat per la repression, lo Partit decidèt de si retirar dins li zònas rurali e Mao reçaupèt la mission de fondar una basa en Hunan.
La guerilha en Jiangxi e la mesa a l'escart
En setembre dau 1927, Mao menèt li sieui tropas dins li montanhas de Hunan. Pi, passèt en Jiangxi. A partir d'abriu dau 1928, reçaupèt l'ajuda dei armadas d'autru responsables dau PCC (Zhu De, Peng Dehuai). Aquò permetèt de fondar la Republica Sovietica de Jiangxi qu'administrèt la region. En novembre dau 1931, Mao ne'n venguèt president e enoncièt lo principi de l'encerclament dei vilas per li campanhas. Per aquò, dispausava d'una armada fòrça politizada qu'èra en mesura de menar d'operacions de propaganda, d'organizacion dei massas e de produccion industriala.
Gràcias au sostèn dei paisans, li fòrças de Mao pilhèron lo contraròtle d'un territòri important. En lo 1930, la direccion dau PCC, dirigit per Li Lisan despí lo 1929, li ordonèt de sortir dei montanhas per organizar una ofensiva d'amplor còntra li vilas tengudi per lu nacionalistas. Lu combats s'acabèron per una desfacha dei comunistas. Li Lisan foguèt reversat e lo partit passèt sota lo contraròtle de Wang Ming e dei « 28 bolchevics », un ensèms de militants aguent estudiat en URSS. Partisans d'una estrategia militara pus activa, decidèron de privilegiar li batalhas dubèrti, cen qu'entraïnèt la marginalizacion de Mao e dei sieui ideas de guerilha. Totun, li armadas comunisti foguèron capabli de repossar quatre ofensivas dau Guomindang entre lo 1930 e lo 1934.
La Lònga Marcha e la presa de contraròtle dau PCC
thumb|right|Esquèma de la premiera partida de la guèrra e de la Segonda Guèrra Sinojaponesa.
En octòbre dau 1934, una cinquena ataca dei tropas nacionalisti rompèt li defensas de Jiangxi. Li tropas de Mao posquèron s'escapar d'una temptativa d'encerclament mas, deguèron quitar la region. Comencèt ensinda la Lònga Marcha, una retirada de km que menèt sobrevivents en Shanxi. Lòng dau camin, l'armada de Mao recuperèt lu rèstas d'autri unitats dau PCC en desbranda. Transformada en episòdi gloriós e fondator per la propaganda chinesa, la Lònga Marcha permetèt a Mao de pilhar la direccion dau PartitPatrice Touchard, Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel e Maxime Lefevre, Le siècle des excès. Le XXème siècle de 1870 à nos jours, París, Presses Universitaires de France, 2001, p. 608.. D'efècte, en genier dau 1935, a l'eissida d'un rescòntre emb lu autru responsables militars e politics organizada a Zunyi en Guizhu, obtenguèt la condamnacion de la politica menada per li direccions precedenti e posquèt impauar la sieua politica.
La Segonda Guèrra Mondiala
En octòbre dau 1935, Mao installèt la sieua capitala a Yan'an en Shaanxi. A partir d'aquela region, comencèt de secutar li tropas japonesi, proclamadi enemic principal de China. En setembre dau 1937, dos mes après la represa de la guèrra generala entre China e Japon, Mao signèt una aligança complicada emb lo Guomindang e de senhors de guèrra per formar una coalicion chinesa unica còntra l'invasion japonesaPatrice Touchard, Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel e Maxime Lefevre, Le siècle des excès. Le XXème siècle de 1870 à nos jours, París, Presses Universitaires de France, 2001, p. 609..
Lu comunistas menèron mai d'una batalha importanta pendent la Segonda Guèrra Sinojaponesa, coma l'ofensiva dei Cent Regiments en lo 1940, mas aguèron totun un ròtle segondari per rapòrt a l'armada de la China Nacionalista de Chiang Kai-shek. Pasmens, renforcèron pauc a pauc li sieui posicions dins lo nòrd e lo centre dau país. Pi, en lo 1945, li fòrças de Mao profechèron l'invasion URSS de Manchoria per pilhar lo contraròtle d'arsenals japonés abandonats ò laissats per l'Armada Roja.
La represa de la guèrra civila còntra lo Guomindang
thumb|right|Evolucion de la Guèrra Civila Chinesa dau 1946 au 1949.
De combats importants si debanèron entre nacionalistas e comunistas tre lo 10 de setembre dau 1945, mas lu combats seriós comencèron en aost dau 1946. En teoria, lo govèrn de Chiang Kai-shek aviá largament l'avantatge car la sieua armada èra pus nombroa, mièlhs equipada e sostenguda per una ajuda financiera americana. Totun, multipliquèt li errors en privilegiant la defensa dei centres urbans e en integrant de tropas dau govèrn collaborator chinés dins l'Armada Nacionala Revolucionària. Deguèt finda luchar còntra l'iperinflacion laissada per la guèrra e la corrupcion endemica de la sieua administracion. Perdèt ensinda rapidament lo sostèn de la populacion, en particular dins li zònas agricòli dont la guerilha comunista podia facilament obtenir lo sostèn dei paisans. Enfin, lu comunistas foguèron prudents en refudant lo combat dirècte e en atacant en prioritat li rotas logistiqui.