thumb|right|Lei dieus son sovent imaginats coma una fòrça naturala ò coma una entitat que se manifesta gràcias a un fenomèn naturau.
Un dieu (; var. diu; femenin: divessa) es una entitat ò una fòrça suprèma qu'estructura l'Univèrs. S'agís generalament d'individús dotats de poders subrenaturaus ò de concèptes que pòdon èsser filosofics ò religiós.
L'existéncia d'un tal èsser es l'objècte de debats recurrents dempuei l'Antiquitat. Es generalament assegurada per la teologia fondatritz d'una religion que depinta son origina, sei poders e son ròtle. Existís tanben de corrents non religiós que supausan la preséncia d'una divinitat (teïsme). Dins aquò, l'existéncia dei dieus es contestada per leis atèus e mesa en dobte per leis agnostics. Lo progrès scientific a egalament entraïnat la disparicion de divinitats.
Istòria e evolucion dau concèpte
Aparicion
thumb|right|Gravadura preïstorica d'una entitat animala representant probablament una divinitat ò un chaman (Dordonha, Occitània).
Lo concèpte de dieu ò de divinitat es estrechament liat a aqueu de religion que sembla fòrça ancianDins aquò, existís de religions desprovesidas de dieus coma lo bodisme.. D'efiech, lei descubèrtas arqueologicas an mostrat l'existéncia de rites funeraris en Homo sapiens e en Homo neanderthalensisL'Òme de Neanderthal desvolopèt de rites funeraris diferents segon lei regions coma de rites de descarnament (Maria Dolores Garralda e Bernard Vandermeersch, Les Néandertaliens de la grotte de Combe-Grenal (Domme, France), Paléo, 2000, n°12, pp. 213-259), ò d'endocanibalisme (François Savatier, Pour la science, Des Néandertaliens cannibales dans la vallée du Rhône, 8 de març de 2019).. Èran probablament associats amb de divinitats primitivas. Certaneis òbras de l'art rupèstre (figura d'entitats animalasAqueleis entitats animalas son mau compresas. Representavan benlèu de divinitats protectritz dei caçaires ò dei guerriers de la tribü ò de chamans cargats d'assegurar una comunicacion amb lo mond subrenaturau.) ò dins l'escultura preïstorics (estatuetas de Vènus) correspondon benlèu a de representacions d'aqueleis entitats. Foguèron tanben probablament a l'origina dei premierei divinitats clarament identificadas qu'apareguèron, durant lo Neolitic, amb la sedentarizacionL'aparicion d'aquelei divinitats primitivas s'acompanhèt de l'aparicion dei premiers bastiments semblant principalament dedicats a de foncions religiosas..
La formacion dei politeïsmes antics
L'aparicion dei premierei civilizacions veguèt l'aparicion de religions estructuradas amb de divinitats ben identificadas, organizadas en panteon amb de mites e un clergat ierarquizat. Aquela transformacion aguèt luòc tre lo milleni IV avC en Mesopotamia. Sembla de se debanar d'un biais independent dins totei lei regions de sedentarizacion.
Aqueu procès foguèt a l'origina de modificacions importantas dins la forma dei dieus. D'efiech, lei divinitats primitivas èran sovent liadas a d'animaus ò a de principis naturaus (lo cèu, l'ocean...)Per exemple, dins lo tengrisme, religion tradicionala dei nomadas de l'estèpa eurasiatica. Dispausa pas d'un clergat estructurat e lo cèu, la tèrra e un culte dei reires tènon de ròtles primordiaus.. Amb la sedentarizacion e la descubèrta de concèptes sociaus novèus coma la civilizacion, la guèrra ò la justícia, apareguèron de dieus pus « umans » portaires d'aquelei nocions. Un exemple d'aquela evolucion es Egipte onte lei populacions gardèron de dieus animaus arcaïcs que recebèron pauc a pauc d'atributs culturaus e societaus novèus coma la creacion de l'Univèrs (Ra), la proteccion de la monarquia (Òrus) ò la proteccion de la familha (Bastet)(en) Claude Traunecker, The Gods of Egypt, traduccion per David Lorton, Cornell University Press, pp. 25-26.En Egipte, una evolucion similara s'observa dins lo nom dei faraons qu'evolucionèt de noms animaus durant lo periòde predinastic (crocodil, escorpion...) a de noms umans après l'unificacion dau país..
Dei dieus locaus ai dieus universaus
thumb|right|Estatua de Jupitèr, adaptacion romana de Zèus, exemple de dieu que se difusèt vèrs d'autrei pòbles sota l'influéncia culturala de Grècia e de Roma.
Lei dieus dei panteons antics demoravan generalament associadas amb un grop uman donat (vila, pòble... etc.D'exemples fòrça variats d'aquelei divinitats « nacionalas » existisson coma Amaterasu en Japon, Òrus en Egipte, Assur en Assiria, Huitzilopochtli per Tenochtitlan ò encara Marduk per lei Babilonians.). Lei fenomèns de difusion d'una divinitat d'un panteon a un autre èran possibles mai relativament rars. L'adopcion d'un dieu estrangier aviá luòc dins de contèxtes de dominacion politica ò culturala fòrta. Per exemple, durant son expansion a l'entorn de la Mar Mediterranèa, lei Romans impausèron pas sei dieus ai pòbles vencuts. Dins aquò, son panteon se difusèt pauc a pauc e, en retorn, Roma adoptèt lei divinitats mediterranèas pus importantas coma Isis que foguèt raprochada de Vènus. Pus tard, lei nomadas eurasiatics aguent conquistat de regions sedentàrias abandonèron generalament rapidament sei dieus tradicionaus au profiech dei divinitats veneradas per de pòbles aguent una cultura ben establida coma lei Chinés ò lei Bizantins(en) Peter B. Golden, An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 1992..
Aquelei transferimens permetèron l'aparicion de dieus universaus, comuns a de pòbles diferents. Lo culte divin acordat a certanei sobeirans (emperaires romans, emperaires chinés...) tenguèt un ròtle dins lo desvolopament d'aquelei divinitats car èra impausat a de populacions diferentas afin d'assegurar l'unitat de l'Estat. Dins d'autrei cas, lei pòbles venceires impausèron lo culte de son dieu nacionau sensa entravar leis autrei cultes ja en plaçaPer exemple, aquò èra una practica deis Incas..
L'aparicion de Dieu
Divinitat principala dau mond, Dieu (ò Yahweh) es la divinitat unica dei religions monoteïstas abrahamicas (judaïsme, cristianisme, islam... etc.) e la pus venerada dins lo mond modèrne (3,6 a 3,9 miliards de fidèus estimats en 2017). Dotada de trachs fòrça particulars, conoguèt un lòng procès de formacion avans de se difusar sus totei lei continents gràcias au cristianisme e a l'islam.
L'aparicion dau concèpte de dieu unic
Durant l'Antiquitat, lo monoteïsme foguèt fòrça rar que s'observèt subretot en leis Ebrieus e lei pòbles iranians adèptes dau zoroastrisme. Dins aquò, i aguèt una temptativa en Egipte durant lo rèine d'Akhenaton (vèrs 1350-1330 avC) qu'assaièt sensa succès de promòure lo culte d'Aton. L'objectiu èra probablament de redurre l'influéncia dau clergat e s'acabèt per una revirada amb una restauracion dei divinitats tradicionalas a la mòrt dau faraonCertaneis istorians contestan la natura monoteïsta dei reformas religiosas d'Akhenaton. D'efiech, segon elei, l'existéncia deis autrei dieus èra pas contestada per lo faraon e lo culte d'Aton seriá puslèu una monolatria.. Dins d'autrei regions, coma Babilònia amb Marduk, se veguèt de cas de monolatria, es a dire un culte quasi exclusiu d'un dieu sensa negar l'existéncia d'autrei divinitats.
Judaïsme e zoroastrisme
La formacion de Dieu comencèt au començament dau milleni I avC amb l'aparicion dau zoroastrisme e dau judaïsmeDonada per l'estèla de Mesha, la mencion pus anciana de Yahweh data dau sègle IX avC.. Lo premier, fondat en Pèrsia per Zoroastre, foguèt probablament a l'origina de l'idèa de « salut etèrn » e de « reiaume de Dieu ». Pasmens, gardèt de trachs politeïstas dins sei rites ò dins sa vision dualista de l'Univèrs.
De son caire, lo judaïsme èra, inicialament, la religion deis Ebrieus, pòbles d'Orient Mejan, que fondèt au sègle IX avC lei reiaumes d'Israèl e de Juda. Per de rasons desconegudas, aqueu pòble abandonèt una religion politeïsta, probablament similara au culte de Baal, per adoptar un dieu unic dich Yahweh. Aqueu procès foguèt lòng car Yahweh gardèt lòngtemps de trachs politeïstas. Per exemple, dins la vila de Betel, èra venerat sota la forma d'un dieu de la chavana (representat per una estatua de vedèu d'aur) mai èra puslèu considerat coma una divinitat solara a Jerusalèm. L'unificacion definitiva sembla de datar dau sègle VII avC ò dau sègle VI avC, durant la desportacion deis Ebrieus a Babilònia, probablament sota l'influéncia dau zoroastrisme.
Aquela transformacion entraïnèt l'aparicion d'un dieu d'un tipe novèu. Transcendent, es lo creator de l'Univèrs, dotat de l'omnipoténcia e de l'omnisciéncia, inaccessible ais òmes ordinaris. Pasmens, pòu de còps revelar sa preséncia gràcias a de manifestacions subrenaturalas ò chausir certaneis individús, dichs profètas, per desliurar sei paraulas a l'ensems deis Ebrieus. A respèct de son pòble, exigís una somission totala a sei lèis, especialament lo refús d'acceptar l'existéncia d'autrei divinitats, en cambi d'un salut etèrn après la mòrt.
Vèrs lo dieu unic e universau
thumb|right|Calligrafia dau tèrme « Allah », adaptacion musulmana de Yahweh.
Lo judaïsme e lo zoroastrisme se difusèron lentament car lo proselitisme de sei cresents èra feble. D'efiech, leis Ebrieus refusèron de propagar sa religion car èra la basa de son identitat culturala. Per lei zoroastrians, leis autoritats de Pèrsia respectavan lei costumas dei pòbles de l'Empèri e assaièron donc pas d'obtenir de conversions. Aquò cambièt amb la formacion de l'Empèri Roman car l'universalisme roman influencièt lei pensaires judieus. Ansin, certanei caps religiós comencèron de defendre l'idèa d'un messatge religiós monoteïsta universau.
Lo pus famós es Jèsus de Nazaret (vèrs 5 avC - 30 apC) que fondèt lo cristianisme durant la premiera mitat dau sègle I apC. Prepausèt una evolucion de Yahweh qu'adreiçèt desenant sa prepausicion de salut etèrn a totei leis òmes sensa destriament de son origina etnica ò sociala. Se l'exigéncia de somission totala a sei lèis èra mantenguda, aqueu messatge rescontrèt un succès fòrça important dins un empèri multietnic e fòrça inegalitari.
Autra evolucion majora, lo proselitisme es d'ara endavant encoratjat car lo messatge divin deviá èsser portat a totei lei pòbles. Ansin, en despiech de persecucions, lo cristianisme se difusèt dins la societat romana avans de'n venir, au sègle IV apC, la religion oficiala. Au sègle VII, l'islam – que se considera coma una continuacion dau judaïsme e dau cristianisme – adoptèt una vision similara. Conoguèt tanben un succès de remarca e se difusèt largament en Africa e en Asia.
Lo desvolopament de la contestacion de l'existéncia dei divinitats
L'existéncia de divinitats foguèt contestada tre l'Antiquitat. Per exemple, en Grècia, certaneis atomistas depintèron d'Univèrs sensa dieu onte l'evolucion dau mond èra unicament dependenta dau movement deis atòmsEn revènge, foguèt pas lo cas de Democrit (vèrs 460-370 avC) qu'admeteguèt l'existéncia de dieus fachs d'atòms e somés ai lèis de l'Univèrs.. En Índia, un filosòf dich Charvaka (sègle VII ò VI avC) desvolopèt una pensada materialista e atèa. Totjorn dins la peninsula indiana, lo bodisme imaginèt, a partir dau sègle VI avC, una teologia desprovesida de dieus.