thumb|right|Fotografia d'una espasa europèa de la premiera mitat dau sègle XVII.
Una espasa (var. espadaLo Congrès Permanent per la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cèrca « Épée », 11 d'octòbre de 2019, ) es una arma blanca compausada au mens d'una lama e d'una ponhada. Permet de picar un adversari amb lo talhant de la lama ò de lo traforar amb la poncha. Apareguda probablament vèrs la fin dau milleni III avC, foguèt tornada inventar mai d'un còp d'un biais independent e venguèt una arma fòrça utilizada fins a la generalizacion d'armas de fuòc eficaças dins lo corrent dau sègle XIX. Pasmens, en despiech de sa disparicion dins leis armadas modèrnas, demorèt utilizada dins la practica de l'escrima esportiva. De mai, es totjorn un objècte de prestigi ò de comandament dins divèrseis institucions coma lei fòrças militaras e certaneis academias scientificas ò literàrias.
Istòria
Lei periòdes preïstoric e antic
Aparicion e Edat dau Bronze
Lei premiereis espasas identificadas per lei recèrcas arqueologicas foguèron fabricadas en Mesopotamia vèrs la fin dau milleni IV avC. Lei pus ancianas datan de 3300 avC e foguèron trobadas dins lei roïnas de Milid en Turquia. Pasmens, semblan puslèu a de dagas lòngas e non a d'espasas vertadieras car lei lamas d'una longor superiora a 60 cm demorèron raras fins a la fin de l'Edat dau Bronze. La rason èra l'utilizacion de coire, un metau fòrça maleable. L'adopcion dau bronze permetèt de renfòrçar lei lamas mai aquel aliatge èra totjorn tròp fragils per autorizar la fabricacion d'armas lòngas.
Après Mesopotamia, l'espasa se difusèt en Africa, en Euròpa e en Asia. Aquò favorizèt l'aparicion de perfeccionaments variats que permetèron l'aparicion dei premiers modèls vertadiers. En particular, foguèt eficaça una concepcion amb una lama triangulara que permetiá de renfòrçar sa basa. Regardant la metallurgia, de progrès importants foguèron realizats amb una demenicion de la concentracion d'estam dins leis aliatges de bronze. Aquò permetèt d'aumentar la resisténcia dei lamas e de concebre d'armas permetent de traforar d'estòc ò de copar un advèrsari dau talhant.
Gràcias a aquelei melhoraments, l'espasa venguèt una arma pus aisada de produrre. Ansin, se demorèt generalament una arma portada per l'elèit guerrier, l'armada egipciana aguèt la capacitat d'equipar d'unitats complètas amb d'espasas.
Edat dau Fèrre
L'utilizacion dau fèrre se desvolopèt a partir dau sègle XIII avC en causa de la demenicion progressiva dei ressorsas necessàrias per produrre de bronze(en) Thoedore A. Wertime, J. D. Muhly, The Coming of the Age of Iron, Yale University Press, 1980.. Lei civilizacions itita, egipiciana e protocèlta de Hallstatt foguèron probablament lei premierei qu'adoptèron l'usatges d'espasas de fèrre. La forma e l'utilizacion d'aqueleis espasas èran similaras a aquelei de la fin de l'Edat dau Bronze. Pasmens, venguèron pus aisadas de forjar en quantitat importanta. Ansin, l'equipament d'unitats de soudats amb d'espasa se desvolopèt en fòra d'Egipte.
Antiquitat Grèga e Romana
Au sègle VI avC, au començament dau periòde de la Grècia Classica, l'utilizacion d'espasas èra venguda frequenta en Euròpa, en Africa e en Asia. Apareguèron de modèls de longors e d'espessors variadas. Entre lei pus famós, se pòu citar lo gladius roman que foguèt l'arma de predileccion dei legionaris. D'una longor situada entre 60 e 90 cm, permetiá de combatre d'un biais eficaç au còrs a còrs e foguèt a l'origina de victòrias romanas majoras coma lei combats de Cinoscèfales e de Pidna còntra la falanja macedoniana equipada de lanças lòngas.
En parallèl, lo primat de l'espasa dins l'armada romana entraïnèt son utilizacion coma arma de prestigi reservada a un elèit. Fenomèn present dins d'autrei regions coma Pèrsia e Índia, aguèt una importància particulara dins l'espaci roman onte l'espasa venguèt l'arma utilizada per leis execucions de membres de l'aristocracia e, pus generalament, un simbòl de poder.
Autra evolucion de la fin dau periòde antic, l'aparicion d'artesans especializats dins la fabricacion d'espasas. Pasmens, aquò favorizèt subretot la reproduccion deis armas existentas amb l'introduccion, fòrça lenta, d'imitacions e de melhoraments eissits de modèls en usatge dins de regions vesinas. Per exemple, l'espasa dei cavaliers germans, relativament lònga per son epòca, foguèt adoptada per lei Cèltas e, finalament, introducha dins la cavalariá romana per d'auxiliars cèltas ò germans sota lo nom de spatha.
Antiquitat chinesa
En China, apareguèron d'espasas d'acier a la fin dau periòde dei Zhou Occidentaus (sègles XI-VIII avC). Pasmens, son usatge demorèt rar fins au sègle III avC. Dos tipes principaus existián amb de lamas de talhant simple ò doble. Lo pus conegut foguèt lo zhanmadao, concebut durant l'èra Song, que permetiá de luchar còntra leis unitats de cavalariá enemiga. Lo dao, sabre robust permetent d'atacar de talha e d'estoc, foguèt tanben una arma populara tant au sen de la cavalariá que de l'infantariá. Èra probablament originari de l'estèpa.
Edat Mejana
Euròpa e Orient Mejan
Pendent l'Edat Mejana, la tecnologia de fabricacion deis espasas realizèt de progrès fòrça importants en Euròpa e en Orient Mejan. I venguèt ansin una arma ofensiva comuna. En metallurgia, la qualitat de l'acier se melhorèt gràcias ai perfeccionaments dei fornèus. L'acier de Damasc – en realitat aparegut en Índia au sègle IV avC – es lo pus famós d'aqueleis aciers gràcias a sa resisténcia, a sei motius moerats e l'impossibilita per leis Europèus de lo reprodurreLeis espasas d'acier de Damasc susprenguèron lei Crosats que vantèron sa qualitat. Pasmens, dins lo camp opausat, leis Arabes lausèron d'un biais similar leis espasas francas. Dins lei dos cas, aquò sembla una maniera de glorifiar sei fachs d'armas.. Un autre progrès important foguèt l'aumentacion de la produccion de metau qu'autorizèt la produccion de mai d'armas. Ansin, tre l'èra dei Vikings, lei modèls d'espasas comencèron d'èsser estandardizats.
La forma generala de la spatha demorèt populara e dictèt lòngtemps l'estructura dei modèls. Dins aquò, d'aspècts novèus foguèron pauc a pauc integrats coma lei lamas corbadas permetent d'aumentar la poissança de la tòca (sègle IX), la garda permetent de protegir la man dau combatent (sègle XI) ò l'aparicion deis espasas bastardas autorizant una utilizacion amb una ò doas mans segon lei besonhs (sègle XIV). D'autra part, vèrs la fin dau periòde medievau, lo perfeccionament deis armaduras necessitèt la concepcion d'espasas lòngas e robusta permetent de pertusar lo blindatge portat per lei chivaliers.
Èst d'Asia
En Asia Orientala, l'avançada de la metallurgia de l'acier permetèt tanben de forjar d'espasas novèlas e pus eficaças. Lei modèls s'utilizant d'una man venguèron pus popularas e l'usatge de l'espasa se difusèt en Corèa e en Japon. La premiera region venguèt rapidament reputada per la qualitat de seis armas gràcias a son mestritge de la siderurgia. Ansin, lei soudats coreans foguèron pauc a pauc equipats d'espasas. En Japon, l'arma venguèt un simbòl de la classa dominanta e un nombre fòrça important de modèls diferents i foguèron inventats. Lo pus famós es lo katana, un sabre de mai de 60 cm, qu'èra l'arma caracteristica dei samorais. Se pòu tanben citar lo wakizashi, d'una longor compresa entre 30 e 60 cm, que podiá èsser portat per lei marchands.
Sud e Sud-Èst d'Asia
Dins lo Sud e lo Sud-Èst Asiatic, l'existéncia d'una metallurgia fòrça avançada e l'influéncia dei conquistaires musulmans entraïnèron l'aparicion d'una gròssa varietat d'espasas utilizadas tant que per la guèrra que per lo comèrci. D'efiech, una particularitat de la region foguèt sa produccion de lamas corbadas fòrça decoradas qu'èran vendudas coma articles comerciaus. Au nivèu militar, l'utilizacion d'espasas demorèt concurrenciada per aquela dei dagas e, d'un biais generau, lei modèls indigèns declinèron après l'arribada deis Europèus dins la region au profiech d'imitacions d'armas europèas produchas localament. Per exemple, foguèt lo cas dau firanji, una espasa d'origina portuguesa, que foguèt adoptada per l'Empèri Mogòl.
De la fin de l'Edat Mejana a la Renaissença
Lo desvolopament dei raspièras e dei sabres
A partir dau sègle XVI, l'aparicion deis armas de fuòc entraïnèt d'evolucions dins leis espasas que venguèron pus especializadas amb l'aparicion de la raspièra e de sei derivats e amb la multiplicacion dei sabres. La premiera apareguèt au sègle XV e demorèt fòrça utilizada fins a la fin dau sègle XVII. Èra una espasa lònga e fina amb una garda elaborada. Aviá una manobrabilitat importanta que permetèt lo desvolopament d'una escrima complèxa sota la direccion de mèstres d'arma. Evolucionèt vèrs de modèls pus leugiers principalament destinats au duèl e a la vida a la Cort.
Sus lei prats batalhiers onte la resisténcia es una qualitat indispensabla, se generalizèt pauc a pauc l'utilizacion de sabres. Dotats d'un talhant unic, aqueleis armas son generalament corbadas, çò que permet una tòca poderosa coma lo dusack dei guèrras ussitas. Foguèron fòrça frequents dins la marina, onte lo sabre d'abordatge èra tanben un otís dau marin, e dins la cavalariá. Un exemple famós d'aqueu tipe d'arma es lo iatagan, largament difusat dins l'Empèri Otoman e lei Balcans. Sa forma inspirèt lei baionetas dau sègle XIX.
Leis espasas mesoamericanas
Au sègle XVI, la conquista deis empèris mesoamericans per lei conquistadors espanhòus permetèron de descubrir lei modèls d'espasas presents dins aquelei regions. La pus coneguda es aquela utilizada per leis Astècs qu'es dicha macuahuitl. Èra una arma, reservada a l'elèit dei combatents, d'una longor d'aperaquí 70 cm compausada de lamas d'obsidiana assembladas sus un baston. Avián un talhant redobtable que laissava d'esclats dins lei bleçaduras. En revènge, èran fòrça fragilas e poguèron gaire rivalizar amb leis espasas europèas. Après destruccion dei lamas d'obsidiana, lo baston centrau podiá totjorn servir de barròt.
Lo Periòde Modèrne e lo declin de l'espasa
L'abandon de l'espasa sus lei prats batalhiers
A partir dau sègle XVIII, lei fusius e la baïoneta venguèron leis armas principalas de l'infantariá. La cavalariá resistiguèt mai a aquela evolucion car leis espasas e sabres i èran encara utils durant lei cargas. Pasmens, l'usatge d'armas de fuòc cortas (pistolet, mosqueton...) s'impausèt pauc a pauc e, sus lo prat batalhier, l'espasa se transformèt en arma segondària destinada a la defensa raprochada. En revènge, durant lei guèrras colonialas, se generalizèt l'adopcion de machetas que permetián ai tropas de progressar dins de vegetacions densas e de dispausar d'una arma blanca.
La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) marquèt la fin d'aqueu periòde dins leis armadas pus modèrnas. D'efiech, pas adaptada a la guèrra de trencadas, l'espasa foguèt definitivament abandonada per lei fantassins au profiech de la baioneta ò dau cotèu de combat. Dins la cavalariá, la revolucion foguèt encara pus importanta amb l'aparicion dau carri de combat que son equipatge a pas besonh d'espasa. Leis autrei fòrças armadas imitèron aquela evolucion durant l'entre doas guèrras ò au començament de la Segonda Guèrra Mondiala quand suprimiguèron a son torn seis unitats de cavalariá montada.
Dins aquò, l'espasa demorèt un objècte de prestigi que venguèt pauc a pauc lo simbòl deis oficiers. Ansin, dins lei duèls dei sègles XIX e XX, lo pistolet remplacèt pas totalament l'espasa. De mai, l'espasa foguèt integrada a l'unifòrm de certaneis institucions culturala ò scientifica de premiera importància coma l'Acadèmia Francesa. Enfin, plusors unitats militaras an gardat d'unifòrms de parada que comprènon una espasa ò un sabre.
Lo desvolopament de l'escrima esportiva