thumb|right|250px|Lei cans e lei fedas foguèron entre lei premiereis espècias d'èsser adomergidas.
La domesticacion (var. adomergimentLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cèrca « domestication », consultat lo 23 d'abriu de 2023, .) designa l'estat dins lo quau la reproduccion, lei suenhs e l'alimentacion deis animaus, ò lo cicle dei plantas, son mai ò mens contrarotlats per l'èsser uman. Una caracteristica de la domesticacion es la seleccion artificiala per l'òme. Per aquò, leis umans botèron aquelei populacions sota lor contraròtle per mai d'una rason : per produrre de manjar ò de produchs non alimentaris (lana, coton, engrais...), per leis ajudar a divèrsei tipes de trabalhs (transpòrt, proteccion deis òmes ò dau bestiau...), per la companhiá, per lo leser ò per la recèrca scientifica. Lei plantas son domesticadas subretot per la produccion de manjar a escala granda mentre que d'autrei son destinadas a l'ornament ò au plaser de l'estetica.
A l'excepcion dau can que foguèt domesticat durant lo periòde dei caçaires-cuelheires, la domesticacion d'animaus e de plantas es un fenomèn que comencèt amb la sedentarizacion e lo desvolopament de l'agricultura. Lo nombre d'espècias domesticadas aumentèt pauc a pauc dins lo corrent de l'istòria gràcias a la descubèrta de sabers novèus e ai cambis amb d'autrei culturas. En particular, la descubèrta d'America per leis Europèus permetèt un important cambi d'espècias entre totei lei continents.
La domesticacion deis animaus e dei plantas ocupa una plaça centrala dins lei societats umanas car permet d'obtenir de matèrias premieras indispensablas. Pasmens, a desenant d'efiechs negatius marcats sus l'environament, en particular en causant una aumentacion deis emissions dei gas d'efiech de sèrra e en accelerant la destruccion dei mitans naturaus necessaris ais ecosistèmas fèrs.
Istòria
Generalitats
thumb|right|Bovins en Egipte (vèrs 1400 avC).
La domesticacion d'espècias fèras comencèt amb la sedentarizacion durant lo NeoliticEn certanei regions, la sedentarizacion e l'aparicion d'activitats agricòlas, encara limitadas, comencèt a la fin dau Mesolitic. La domesticacion de certaneis espècias, especialament aquela dau moton, a benlèu començat a aquela epòca.. L'excepcion es lo can qu'èra estat domesticat durant lo Paleolitic per de grops de caçaires-cuelheires. Amb lo desvolopament de l'agricultura e dei sabers scientific e tecnics, lo nombre d'espècias domesticadas s'es multiplicat e contunia d'aumentar, especialament dempuei lo sègle XIX.
La determinacion dei dates e dei fogaus dei domesticacions ancianas son estadas estimadas per de metòdes arqueologicas. Existís una branca especializada, l'arqueozoologia, dins aqueu domeni. Sei tecnicas de basa consistisson a compilar lei descubèrtas de rèstas d'animaus realizadas sus un ò plusors sites arqueologics : nombre d'animaus, espècia, preséncia de trachs domestics en l'esquelèta, temps de la mòrt, tecnica d'abatatge, localizacion dei rèstas, etc. D'un biais generau, d'animaus similars, de temps quasi identics ò d'animaus plaçats dins una tomba son d'elements permetent de sostenir l'idèa d'una domesticacionAquò es pas totjorn segur car aqueleis animaus pòdon èsser estats aprivadats. Per exemple, dins lo cas dau gat, una espècia qu'a pauc evoluïda au contacte de l'èsser uman, es pas totjorn possible de destriar lei rèstas d'un gat fèr aprivadat e aquelei d'un gat domestic.. Dempuei l'aparicion dei tecnicas d'analisi geneticas, l'estudi de l'ADN mitoncondriau es egalament un otís fòrça utilizat per determinar la natura domestica ò fèra dei rèstas d'animaus. Permet tanben d'estudiar l'evolucion genetica deis animaus domestics e, de còps, d'identificar l'espècia fèra a l'origina de l'espècia domestica. Dins aquò, lei procès de domesticacion, sovent fòrça lòngs, pòdon s'estendre sus de regions e d'epòcas diferentas, çò que limita lei possibilitats de reconstitucion.
Lei fogaus de domesticacion deis espècias se situan dins de regions d'aparicion d'agricultura ò de desvolopament de civilizacions avançadas. Lo Creissent Fertil (Mesopotamia, Egipte) es ansin lo centre de domesticacion pus vièlh. La Mar Mediterranèa, l'Extrèm Orient e l'America Andina son lei tres autrei centres majors de domesticacion anciana. Au sègle XVI, lo cambi colombian, important movement de cambi d'espècias entre Euròpa e America, permetèt d'aumentar rapidament lo nombre d'espècias domesticadas disponiblas en lei dos continents e, a tèrme pus lòng, sus l'ensemble de la planeta.
Cronologia
Aicí dessota una lista parciala de domesticacions classas per data, espècia e fogau de domesticacion :
Data Espècia Fogau de domesticacion Entre e avC Domesticacion progressiva dau can. En causa de son ancianetat, aqueu procès es mau conegut. La divergéncia entre lo can domestic e lo lop gris sembla datar de avC. Lei rèstas pus ancians d'un can, atestats per analisi genetic, datan de ans mai son encara l'objècte de debats quant a sa natura precisa(en) G. Larson, E. K. Karlsson, A. Perri et M. T. Webster, « Rethinking dog domestication by integrating genetics, archeology, and biogeography », Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 109, n° 23, 2012, pp. 8878–8883.(en) O. Thalmann, B. Shapiro, P. Cui et V. J. Schuenemann, « Complete Mitochondrial Genomes of Ancient Canids Suggest a European Origin of Domestic Dogs », Science, vol. 342, n° 6160, 2013, pp. 871–874.. Eurasia Entre e avC Domesticacion dau moton(en) M. E. Ensminger e R. O. Parker, Sheep and Goat Science, The Interstate Printers and Publishers, 5 edicion, 1986, p. 4.. Pèrsia v. avC Domesticacion dau pòrc. Sembla aver luòc d'un biais quasi simultanèu dins plusors regions eurasiaticas après l'aparicion dei premierei societats sedentàrias(en) Greger Larson et al. « Ancient DNA, pig domestication, and the spread of the Neolithic into Europe », Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, vol. 104, n° 39, 25 de setembre de 2007.. China,Orient Mejan v. avC Domesticacion dau buòu a partir de l'auròcs(fr) Valérie Chansigaud, Histoire de la domestication animale, Delachaux et Niestlé, 2020.. Anatolia,ÍndiaLa domesticacion aguèt luòc dins lei doas regions vèrs lo meteis periòde d'un biais independent. v. avC Domesticacion de la cabra(en) Kevin G. Daly, Valeria Mattiangeli et al., « Herded and hunted goat genomes from the dawn of domestication in the Zagros Mountains », Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 118, n° 25, 7 de junh de 2021.. Pèrsia,Anatolia Orientala v. - avC Domesticacion dau gat. Pasmens, a aquela epòca, lei rèstas descubèrts correspòndon pus probablament a de gats aprivadats. La domesticacion vertadiera dau gat, au sens scientific dau tèrme, es probablament pus recenta(fr) CNRS, Un chat apprivoisé à Chypre, plus de 7000 ans avant J.C, communiqué de presse, 9 d'abriu de 2004.En mai d'aquò, Felis silvestris catus foguèt pas l'unica espècia de felin aprivadada per l'òme per protegir sei resèrvas de grans.. Mediterranèa Orientala v. avC Domesticacion de la galina dins plusors regions asiaticas, probablament d'un biais independent(en) B. West e B-X. Zhou, « Did chickens go north? New evidence for domestication », World’s Poultry Science Journal, n° 45, 1989, pp. 205-218.. Pasmens, l'estudi de la domesticacion de la galina es l'objècte de debats importants car la conservacion dei rèstas es marrida en causa de sa fragilitat. Lor interpretacion es donc complèxa. Asia dau Sud-Èst v. avC Domesticacion de l'ase(fr) Jean-Pierre Digard, L'Homme et les animaux domestiques : Anthropologie d'une passion, Fayard, 2009.. Vau de Nil v. - avC Domesticacion dau cavau(en) David W. Anthony, The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton University Press, 2007.. Asia Centrala v. avC Domesticacion dau bufle. China v. avC Domesticacion deis abelhas. Plusors regions v. avC Domesticacion dau lama(en) Miranda Kadwell, Matilde Fernandez, Helen F. Stanley, Ricardo Baldi, Jane C. Wheeler, Raul Rosadio e Michael W. Bruford, « Genetic analysis reveals the wild ancestors of the llama and the alpaca », Proceedings of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences, vol. 268, n° 1485, 2001, pp. 2575-2584.. Peró v. avC Domesticacion dau manhan(fr) Nicolas Constans, Les Dossiers de la Recherche, Hors Série n° 44, aost de 2011, p. 30.. China v. avC Domesticacion dau colomb. Mediterranèa v. avC Domesticacion dau camèu de Bactriana. Asia Centrala v. avC Domesticacion dau dromadari(fr) B. Faye, Guide de l’élevage du dromadaire, Sanofi, 1997.. Peninsula Aràbia v. avC Domesticacion dau iac. Tibet v. avC Domesticacion de l'elefant d'Asia(en) Murray E. Fowler e Susan K. Mikota, Biology, medicine, and surgery of elephants, Wiley-Blackwell, 2006.. Vau d'Indus. v. avC Domesticacion de l'auca Anser anser.Domesticacion de l'auca Anser cygnoides. EuròpaChina v. avC Domesticacion de l'alpaca. Peró v. avC Domesticacion dau canard. China v. avC Domesticacion dau dam. China v. avC Domesticacion dau rèn. Siberia v. 500 avC Domesticacion dau cobai. Peró v. 500 avC Domesticacion dau pavon. Índia v. 500 avC Domesticacion dau furet. Euròpa v. 500 avC Domesticacion de la tortora. Africa dau Nòrd v. 500 avC Domesticacion de la dinda. Mexic v. Domesticacion dau cigne Euròpa v. Domesticacion de la calha de Japon(en) R. Hubrecht, J. Kirkwood, The UFAW Handbook on the Care and Management of Laboratory and Other Research Animals, John Wiley & Sons, 2010, pp. 655–674. Japon v. Domesticacion dau coniu(fr) Dirk Van Damme e Anton Ervynck, Furets et lapins médiévaux au château de Laarne (Flandres orientales, Belgique). Contribution à l’histoire d’un prédateur et de sa proie, Université de Liège, 1991.. Euròpa v. Domesticacion dau senilh Canàrias
La domesticacion deis animaus
Lei scenarios de domesticacion
La domestinacion implica una seleccion d'animaus duran plusors generacions per seleccionar de trachs particulars considerats coma utils per l'èsser uman. Per aquò, diferents scenarios principaus de domesticacion existisson : lo mutualisme es un fenomèn de raprochament entre doas espècias en vista d'obtenir un interès evolutiu (proteccion, dispersion, apòrts nutritius, pollinizacion...). Aqueu procès es benlèu a l'origina de la domestinacion dau can ò dau pòrc. lei tradicions de caça pòdon evolucionar vèrs un contraròtle dei populacions fèras (seleccion, eliminacion deis individús malauts...) susceptible de se transformar en norrigatge extensiu e, finalament, en norrigatge intensiu. Au començament dau sègle XXI, aquelei tres fasas s'obsèrvan, dins diferentei regions, per lo rèn. Un tau procès explica probablament la domesticacion dau moton, de la cabra ò dau lama. lo norrigatge d'individús capturats. Aqueu metòde es sovent estada utilizat per lei domesticacions recentas. Permet un contraròtle e una seleccion pus fòrts, çò qu'accelèra la transformacion deis espècias. Per una espècia donada, una combinason de scenarios es possibla. De mai, leis accions dei norriguiers son pas totjorn dirigidas vèrs la meteissa direccion. Aquò entraïna de variacions dins la seleccion dei trachs e, dins certanei cas, pòu traire de còntra-evolucions qu'alentisson la domesticacion.
Leis espècias animalas domesticadas
La lista deis espècias domesticas es pas clarament definida car varia segon lei critèris chausits per leis autors. De mai, l'estatut domestic ò fèr de certaneis animaus es pas identic dins totei lei país. Per exemple, lo furet es considerat coma un animau fèr en Soïssa ò en Califòrnia. En generau, se destria un premier grop d'espècias domesticadas que son estadas modificadas per la seleccion umana : alpaca ase auca banteng bufle buòu cabra camèu de Bactriana can canard carpa cavau cobai colomb coniu dinda dromadari furet galina gat gaur iac lama manhan moton pintarda pòrc rèn