Abraham Lincoln (12 de febrier de 1809, comtat de Hardin – 15 d'abriu de 1865, Washington) foguèt lo 16 president deis Estats Units d'America dau 4 de març de 1861 au 15 d'abriu de 1865. Succediguèt a James Buchanan (1857-1861) e foguèt remplaçat per son vice-president Andrew Johnson (1865-1869). Premier president republican de l'istòria dau país, Lincoln dirigiguèt leis Estats Units durant la Guèrra de Secession. Organizèt l'esfòrç de guèrra dau Nòrd partisan dau mantenement de l'Union. Après quatre ans de combats, aquò li permetèt de preservar l'unitat deis Estats Units e de reglar la crisi politica entre lo Nòrd e lo Sud en impausant definitivament leis interès dau Nòrd industriau au detriment dei revendicacions dau Sud agricòla. Per aquò, adoptèt de mesuras proteccionistas, encoratjèt la conquista de l'Oèst e aboliguèt l'esclavatge. Foguèt assassinat quauquei jorns après la capitulacion de l'armada sudista dau generau Lee per un simpatizant de la causa confederada. Gràcias a son ròtle dins la guèrra civila e dins la fin de l'esclavatge, es una figura fòrça respectada de l'istòria estatsunidenca.
Jovença e intrada en politica
Abraham Lincoln nasquèt lo 12 de febrier de 1809 dins lo comtat de Hardin en Kentucky, a proximitat de la « Frontiera ». Sei parents, Thomas Lincoln (1778–1851) e Nancy Hanks (1784–1818), èran de rendiers paures. Son paire èra lo descendent d'emigrats anglés arribats en America en 1637(en) David Herbert Donald, Lincoln, Simon & Schuster, 2011, p. 20.. Avián participat a la colonizacion dau país e a la Guèrra d'Independéncia(en) David Hackett Fischer, Albion's Seed: Four British Folkways in America, Oxford University Press paperback, 1991, pp. 836-837.(en) Don Davenport, In Lincoln's Footsteps: A Historical Guide to the Lincoln Sites in Illinois, Indiana, and Kentucky, Trails Books, 2002, p. 4.. La familha de sa maire es mens ben coneguda per leis istorians, mai Nancy Hanks s'ocupèt d'inculcar lo cristianisme a seis enfants.
En 1816, après de problemas juridics causats per la pèrda dei títols de proprietat de la familha en Kentucky, Thomas Lincoln decidèt de desmainatjar en Indiana. Lo periòde foguèt malaisat per lei Lincoln e Nancy Hanks moriguèt en 1818 en causa de la « malautiá dau lach »Aquela malautiá es un sindròme toxic engendrat per la consumacion de lach eissit de vacas aguent manjat la planta Ageratina altissima, una planta erbacèa que contèn de derivats benzodiidrofuranics fòrça toxics per leis umans e leis animaus.. Thomas Lincoln esposèt lèu Sarah Bush Lincoln (1788–1869), una veusa amiga de la familha qu'aviá tres enfants(en) William E. Bartelt, There I Grew Up: Remembering Abraham Lincoln's Indiana Youth, Indiana Historical Society Press, 2008, pp. 23 e 83.. Sarah Bush encoratjèt fòrça Abraham Lincoln a aprendre a legir e lei relacions entre lei dos foguèron bònas(en) David Herbert Donald, Lincoln, Simon & Schuster, 2011, pp. 26-27.. L'interès de l'enfant per la lectura èra viu, mai son educacion foguèt limitada per leis obligacions dau trabalh agricòla(en) David Herbert Donald, Lincoln, Simon & Schuster, 2011, p. 29..
A 17 ans, Abraham Lincoln quitèt l'ostau familhau per trabalhar dins lo comèrci(en) Stephen B. Oates, « Abraham Lincoln 1861–1865 », dins Comer Vann Woordwar (dir.), Responses of the Presidents to Charges of Misconduct, Dell Publishing, 1974, pp. 15-17.. Comencèt alora un periòde d'alternància entre participacions ai trabalhs dau tenement dei Lincoln (que s'installèron en Illinois en 1830(en) David Herbert Donald, Lincoln, Simon & Schuster, 2011, p. 36.) e emplecs alhors. En particular, foguèt matalòt sus divèrsei naviris marchands navegant dins la vau de Mississipí(en) David Herbert Donald, Lincoln, Simon & Schuster, 2011, p. 38.. Durant aquelei viatges, foguèt tanben magasinier, postier e susvelhant. En 1831, s'installèt dins lo vilatge de New Salem, lòng dau riu Sangamon en Illinois. Un an pus tard, durant la guèrra de Black Hawk, intrèt dins la milícia locala e foguèt elegit capitani(en) Kenneth J. Winkle, The Young Eagle: The Rise of Abraham Lincoln, Taylor Trade Publishing, 2001, pp. 86-95.. A partir d'aqueu moment, decidèt de s'engatjar en politica amb lo partit whig. Après una premiera desfacha, foguèt totjorn elegit coma representant a l'assemblada de l'Estat(en) Paul Simon, Lincoln's Preparation for Greatness: The Legislative Years, University of Illinois Press, 1990, p. 283.. Menèt tanben d'estudis de drech e venguèt avocat en 1836(en) David Herbert Donald, Lincoln, Simon & Schuster, 2011, p. 64..
De l'Illinois au Congrès
De 1836 a 1860, Lincoln venguèt pauc a cha pauc un òme politic nacionau reputat brilhant, eloquent e onèst. D'efiech, après un desmainatjament a Springfield, capitala d'Illinois, se destrièt coma avocat dins mai d'un afaire famós. Per exemple, en 1858, dins l'afaire Duff Armstrong, un òme accusat de murtre, foguèt opausat a un testimòni a carga que pretendiá aver vist Armstrong tirar sus la victima gràcias au lume de la Luna. Demostrèt la messòrga d'aqueu testimoniatge en utilizant un armanac. Sus la basa dei fasas lunaras indicadas dins l'obratge, Lincoln sostenguèt que l'esclat de la Luna èra pas sufisent per permetre au testimòni de veire corrèctament la scena. Obtenguèt lèu l'aquitament(en) David Herbert Donald, Lincoln, Simon & Schuster, 2011, pp. 150-151..
En politica, Lincoln foguèt representatn a la Chambra dei Representants d'Illinois de 1834 a 1842 e a la Chambra dei Representants de 1847 a 1849. En mai de luchar per leis interès de son Estat, s'opausèt a la Guèrra Americanomexicana(en) David Stephen Heidler e Jeanne T. Heidler, The Mexican War, Greenwood Publishing Group, 2006, pp. 181-183.(en) Norman Graebner, « Abraham Lincoln: Conservative Statesman », dins Roy Prentice Basler, The enduring Lincoln: Lincoln sesquicentennial lectures at the University of Illinois, University of Illinois Press, 1959, pp. 199-202., mai acceptèt de votar en favor dau mandadís de tropas suplementàrias. S'engatjèt tanben en favor de la promoccion dei concepcions politicas e economicas de l'elèit dau Nòrd. En particular, sostenguèt lei demandas dei companhiás ferroviàrias. Aquò lo menèt a s'opausar a l'esclavatge. En revènge, èra ostil a l'idèa d'una egalitat entre lei blancs e lei negres, compres au nivèu politic.
Son refús de sostenir totalament la guèrra còntra Mexic entraïnèt d'accusacions d'antipatriotisme còntra eu. En 1849, atacat per un adversari favorable au conflicte, assaièt pas de se representar a la Chambra dei Representants. Se concentrèt sus sa carriera d'avocat, mai demorèt una figura politica importanta en Illinois. En 1854, jonhèt lo partit republican que remplacèt un partit whig en plen declin. Puei, en 1858, se presentèt au Senat. Foguèt batut de pauc per Stephen A. Douglas dau partit democrata. Pasmens, lei debats menats durant aquela campanha, sovent menats davant de publics de mai de personas(en) David Herbert Donald, Lincoln, Simon & Schuster, 2011, pp. 214-218., li permetèron de venir una figura nacionala, capabla de se presentar a l'eleccion presidenciala de 1860(fr) Ronald C. White, A. Lincoln: A Biography, Random House, 2009, pp. 291-293 e 307-308..
Durant aqueu periòde, Lincoln se maridèt amb Mary Todd (1818-1882) en 1842. Sa femna sostenguèt e encoratjèt sa carriera politica, mai foguèt pauc populara durant la guèrra civila en causa de seis originas sudistas. De mai, nascuda dins una familha richa qu'aviá d'esclaus per la servir, Mary Todd aguèt de dificultats per s'adaptar a la pauretat relativa de la vida d'avocat. Pasmens, lo pareu aguèt de relacions bònas e quatre enfants. Pasmens, l'ainat solament subrevisquèt. Dich Robert Todd Lincoln (1843-1926), foguèt un òme politic important de la scena politica estatsunidenca de la fin dau sègle XIX (en) Jason Emerson, Giant in the Shadows: The Life of Robert T. Lincoln, Southern Illinois University Press, 2012..
La Guèrra de Secession
L'eleccion de Lincoln a la presidéncia
A la fin deis ans 1850, leis Estats Units traversavan una crisi politica prefonda en causa de la divergéncia mai e mai importanta entre leis interès deis Estats industrializats dau Nòrd e aquelei deis Estats agricòlas dau Sud. D'efiech, lo Nòrd èra partisan d'una politica proteccionista per s'aparar còntra leis exportacions europèas e protegir sa basa industriala en cors de formacion. Au contrari, lo Sud èra partisan dau liure cambi que li permetiá de vendre sei produccions, especialament lo coton, ai centres industriaus d'Anglatèrra e de França. Pauc a cha pauc, la question de l'esclavatge, vist coma una necessitat per lo Sud e coma un fren au Nòrd, cristallizèt lei tensions.
L'eleccion presidenciala estatsunidenca de 1860 aguèt luòc dins aqueu contèxte. Lo partit republican designèt Lincoln coma candidat lo 16 de mai. Aqueu succès foguèt relativament facil car leis autrei candidats suscitavan d'oposicions fòrtas dins lo partit. En revènge, lo partit democrata se devesiguèt entre delegats dau Nòrd e dau Sud sus la question de l'esclavatge. Foguèt impossible de trobar un compromés. Lo 26 de junh, lei delegats dau Nòrd designèron Stephen A. Douglas coma candidat e lo 28 de junh, John Cabell Breckinridge venguèt lo candidat dei delegats dau Sud. Per complicar mai la situacion, lo partit de l'Union Constitucionala, lo successor dau partit whig, presentèt John Bell.
Lo vòte se debanèt lo 6 de novembre. Lincoln arribèt en tèsta amb votz (39,8% dei sufragis exprimits) gràcias au sostèn deis Estats dau Nòrd(en) Ronald C. White, A. Lincoln: A Biography, Random House, 2009, p. 350.. Breckinridge ganhèt dins totei leis Estats dau Sud amb votz (18,1%) e Bell s'impausèt dins leis Estats situats entre lei dos blòts amb votz (12,6%). Douglas obtenguèt un nombre important de sufragis ( votz siá 29,5%) mai sei partisans èran tròp dispersats per li permetre de ganhar d'Estats. Gràcias a sei succès dins lo Nòrd, Lincoln obtenguèt la majoritat dins lo collègi electorau amb 180 electors (sus 303(en) Allan Nevins, The War for the Union and Ordeal of the Union, and the Emergence of Lincoln, Scribner, 1947, p. 4:312.). Pasmens, aquela victòria entraïnèt tanben la desintegracion de l'Union entre leis Estats.
La secession deis Estats dau Sud
thumb|right|Formacion de la Confederacion en 1860-1861.
L'eleccion de Lincoln amb una majoritat febla agravèt la crisi entre lo Nòrd e lo Sud. Dins leis Estats dau Sud, lo president elegit èra percebut coma una menaça mortala en causa de sei declaracions ancianas còntra l'esclavatge. Aquela impression èra renfòrçada per lo ròtle important tengut dins sa campanha per lo camp abolicionista qu'esperava aprofichar son eleccion per obtenir un vòte definitiu còntra « l'institucion particulara ». De mai, Lincoln voliá impausar de tarifas doanieras proteccionistas. Sei proposicions de compromés sus la question de l'esclavatge foguèron donc pas escotadasEn particular, lei republicans e leis aliats politics de Lincoln prepausèron l'emendament Corwin, un emendament qu'auriá permés de protegir l'esclavatge (Daniel W. Crofts, Lincoln and the Politics of Slavery: The Other Thirteenth Amendment and the Struggle to Save the Union, UNC Press Books, 2016, p. 7).. Leis Estats dau Sud aprofichèron lo relambi de tres mes entre l'eleccion e la presa de foncion dau president per proclamar sa volontat de quitar l'Union. Lo premier foguèt la Carolina dau Sud que votèt la secession tre lo 20 de decembre de 1860(en) David Herbert Donald, Lincoln, Simon & Schuster, 2011, p. 267.. Foguèt imitada, en genier e en febrier de 1861, per sièis autreis Estats dau Sud qu'èran tanben dependents deis exportacions de coton(en) David Herbert Donald, Lincoln, Simon & Schuster, 2011, p. 267..
La defensa de l'Union