Una armada es un ensembe organizat de fòrças militaras qu'apartènon a un pòble, un Estat ò una entitat estatala (rebellion, guerilha, guilda marchanda... etc.). Probablament aparegudas amb l'agricultura, leis armadas son destinadas a la proteccion d'un grop uman còntra una menaça d'agression ò a la conquista de mejans d'existéncia. Per aquò, son constituïdas d'individús armats qu'obeïsson a una ierarquia somesa a l'autoritat politica. Son fòrça liadas a la nocion de guèrra.
Istòria
De l'Antiquitat a l'aparicion de l'artilhariá
De l'Antiquitat a l'Edat Mejana
thumb|right|Fotografia de l'Estendard d'Ur, escultura que presenta una armada sumeriana.
L'aparicion dei premiereis armadas sembla ben anteriora a l'invencion de l'escritura. Es probablament liada a l'aparicion de la guèrra, consequéncia dau desvolopament de l'agricultura sedentàriaD'efiech, la guèrra sembla inexistenta entre lei grops de caçaires cuelheires nomadas de la Preïstòria, probablament en causa d'una concurréncia tròp febla entre lei diferents grops per l'accès ai ressorsas de manjar. Aquò cambièt probablament après l'aparicion de l'agricultura sedentària car lei societats agricòlas foguèron obligats de defendre son capitau (grans, culturas e trabalh engatjat) còntra tota mena d'agression (autreis umans, insèctes... etc.).. Lei premiereis armadas son sovent vistas coma d'ensembles pauc organizats menats per de caps carismatics. Pasmens, dins lei fachs, l'existéncia d'un nivèu important d'ierarquizacion e d'especializacion es atestada dempuei de periòdes fòrça ancians coma o mòstra l'Estendard d'Ur, una gravadura datada dau sègle XXVII avC que presenta diferenteis unitats de l'armada sumeriana de la vila d'Ur.
Durant aqueu periòde, leis armadas semblan formadas per d'òmes liures. Un liame important existiá entre la posicion sociala e lo reng militar car la crompa e l'entretenença de l'armament èran la responsabilitat e la carga dau combatent. Lo mercenariat èra tanben frequent en causa dau còst de certaneis equipaments e de dificultats per organizar un entraïnament regular de tropas localas generalament compausadas a partir de païsans. Lo desvolopament de l'administracion pareis tanben una condicion necessària a la formacion d'armadas organizadas. Per exemple, dins la Grècia e la Roma Antica, leis armadas èran constituïdas per lei ciutadans qu'èran devesits en foncion de sei revenguts personaus(en) T. J. Cornell, The Beginnings of Rome: Italy and Rome from the Bronze Age to the Punic Wars (c.1000-264 BC), Routledge, 1995.A partir dau sègle I avC, Roma cambièt son sistèma de recrutament e utilizèt pauc a pauc unicament de volontaris engatjats per un periòde relativament lòng (generalament 15 a 20 ans).. Aquò menèt a la formacion d'una sòrta d'aristocracia car una partida dau pòble èra excluch dau servici militarLeis combatents paures podián de còps formar d'unitats leugieras cargadas de missions de secutament dei formacions advèrsas. Pasmens, la valor militara e lo prestigi d'aqueleis unitats èran febles. Una solucion originala foguèt aquela d'Atenas qu'utilizèt sei ciutadans pus paures per compausar leis equipatges dei naviris qu'èran lo còr de sa poissança militara durant lei sègles V e IV avC.. En China, èran formadas per de païsans mobilizats segon un sistèma de conscripcion que necessitava un seguit rigorós de part deis autoritats(en) Patricia Ebrey, Anne Walthall e James Palais, Pre-modern East Asia: To 1800: A Cultural, Social, and Political History, Houghton Mifflin Company, 2006, pp. 29-30..
L'armada feudala
thumb|right|Fotografia de l'equipament d'un chivalier de la fin dau periòde feudau.
Se lei dinastias chinesas pus poderosas de l'Edat Mejana capitèron de mantenir de sistèmas militars basats sus la conscripcion ò sus lo volontariat, la màger part deis autreis estats dau periòde medievau adoptèron de modèls d'armadas formadas de senhors feudaus ò de mercenaris. Lo modèl feudau aguèt donc una gròssa importància dins l'emergéncia de l'armada modèrna. Son principi de basa èra una division dau poder politic per assegurar un contraròtle territòriau eficaç. Ansin, un elèit militar relativament reduch èra engargat de la proteccion e de l'administracion deis abitants d'un endrech donat en cambi dau poder politic locau. Lei membres de l'elèit (chivaliers europèus, samorais japonés, emirs arabs... etc.) èran liats entre elei per de juraments de fidelitat mai ò mens complèxs que permetián a un cap militar de cedir un territòri, dich fèu, a un cap subaltèrn, dich vassaus. Aqueu darrier podiá generalament administrar liurament son fèu mai deviá assegurar divèrsei servicis, generalament d'òrdre militar, per son superiorUn dei pus coneguts es lo servici d'ost, un servici militar anuau de 40 jorns, qu'èra frequent en Euròpa.. Lo fèu li permetiá de trobar lei ressorsas necessàrias a l'equipament de sei fòrças. Dins lei fachs, lei senhors a la tèsta d'un fèu important alunchat dei tèrras de son senhor dirècte èran sovent fòrça independents e lo poder politic centrau èra febleUn exemple caracteristic de division feudala e de feblessa dau poder centrau es Occitània avans la Crosada deis Albigés. Lo Comtat de Tolosa èra alora de facto independent mai son senhor deviá eu meteis tenir còmpte de l'autonòmia fòrta de sei vassaus dirèctes..
En causa de son caractèr elitista e de consequéncias de la fragmentacion dau poder politic, leis armadas feudalas èran sovent pauc nombrosasPer exemple, lo rèi de França podiá gaire mobilizar mai de quauquei miliers d'òmes dins un reiaume de mai de 10 milions d'abitants.. L'usatge de mercenaris demorèt donc frequent durant lo periòde medievau, especialament au sen de l'Empèri Bizantin e deis estats musulmans. Dins certanei cas, podián formar lo nuclèu d'una armada permanenta e lei mercenaris èran presats dins leis estats onte lei complòts còntra l'autoritat èran frequents. Un exemple famós d'una tala unitat èra la Garda varega bizantina que foguèt la garda personala de l'emperaire entre lei sègles X e XII(en) Edward Maggio, Private Security in the 21st Century: Concepts and Applications, Jones and Bartlett Publishers, 1997, pp. 4-5..
Una evolucion importanta de la fin de l'Edat Mejana foguèt lo desvolopament dei vilas que metèron pauc a pauc en plaça dei milícias urbanas (subretot en Euròpa). Destinadas a la seguretat intèrna de la ciutat ò a sa proteccion còntra una fòrça assetjanta, lei milícias europèas èran organizadas segon un modèl similar a aqueu deis armadas anticas : lo recrutament i èra operat au sen dei borgésDurant l'Edat Mejana, un borgés èra un abitant d'una vila dotat dau drech de vòte e dau drech de se presentar ais eleccions localas. Èra generalament pas miserós mai aviá pas lo nivèu de richessas qu'es estacat au sens modèrne dau mot. de la vila qu'èran enquadrats per lei caps locaus. Pauc entraïnadas, aquelei fòrças podián pasmens participar a de combats onte son nombre èra susceptible de menaçar una tropa feudalaPer exemple, a la batalha de Bouvines (1214), divèrsei milícias participèron ai combats e resistiguèron ais assauts menats per de senhors feudaus ò de mercenaris.. Lo desvolopament d'aquelei milícias foguèt donc sovent sostenguts per lei rèis car permetiá de redurre lo poder dei senhors feudaus.
L'aparicion de l'artilhariá
thumb|right|Fotografia d'un canon de 1457.
L'artilhariá apareguèt a la fin de l'Edat Mejana e demostrèt rapidament son interès sus lo prat batalhier (batalha de Castilhon en 1453) ò durant un sètge (sètge de Constantinòble egalament en 1453). Pasmens, son còst fòrça important limitèt son usatge ai senhors pus poderós, es a dire lei rèisPlusors vilas foguèron tanben capablas de crompar un nombre significatiu de pèças d'artilhariá. Pasmens, la formacion d'arsenaus importants èra somesa a una autorizacion reiala e necessitava donc una fidelitat auta au poder centrau.. Aquò li permetèt de rompre lo poder dei senhors locaus e, gràcias a aqueu renfòrçament de son autoritat, poguèron desvolopar mai son administracion per reünir mai de ressorsas e tornar crear d'armadas permanentas.
Aquela evolucion durèt dau sègle XV au sègle XVIII e foguèt fòrça marcada dins lei poissanças majoras dau periòde (Empèri Otoman, Espanha, França, Anglatèrra, certaneis estats indians... etc.). Foguèt renfòrçada per lei consequéncias dei Grandei Descubèrtas que permetèron d'aumentar lei revenguts dei estats europèas e necessitèron la creacion de flòtas permanentas qu'èran d'investiments impossibles de realizar per de particularsD'efiech, lo mantenenement d'una flòta necessitava l'entretenença de seuvas importantas per trobar la fusta necessària a la construccion dei naviris, la fabricacion de centenaus de canons (entre 30 e 120 per vaissèu) e lo recrutament de miliers de marins per formar leis equipatges.. Ansin, la generalizacion progressiva de l'artilhariá permetèt pauc a pauc de sometre lei senhors feudaus pus poderós, de crear de modèls pus estandardizats d'unitats militarasLo desvolopament de l'estandardizacion dei materiaus militars foguèt tanben iniciat per l'aparicion de marinas militaras permanentas car aquò facilitava lei reparacions. e de limitar l'usatge de la fòrça armada au poder centrau.
Vèrs leis armadas modèrnas
thumb|right|Representacion d'una armada reiala dau sègle XVIII. thumb|right|Fotografia d'una casèrna britanica deis ans 1750.
Leis armadas modèrnas son eissidas deis armadas reialas europèas dau sègle XVIII. D'efiech, vengudas permanentas, leis armadas terrèstras èran estadas clarament devesidas entre infantariá, cavalariá e artilhariá e l'organizacion de la logistica, de l'engèni, de la medecina militara e d'autrei servicis supòrts (recèrca, fabricacion...) èra l'objècte de reflexions. De progrès similars èran estats realizats dins lei marinas militaras. Foguèron sostenguts per d'evolucions importants dins la condicion militara : la generalizacion de l'unifòrme. la multiplicacion dei casèrnas e deis arsenaus que permetèron de melhorar l'entraïnament e de reglar la question dau lòtjament dei tropasAperavans, lei casèrnas èran limitadas ais estats pus poderós (Empèri Roman, Empèri Bizantin, China... etc.). Lo lòtjament dei tropas èra assegurat dirèctament au sen de la populacion, çò que suscitava de problemas de disciplina.. lo melhorament de la formacion dei quadres, especialament aquela deis oficiers e deis engenhaires, gràcias a la creacion d'escòlas especializadas e d'administracions cargadas de gerir l'organizacion deis armadas. En revènge, lo mantenement dau monopòli politic de la noblesa sus lo comandament deis armadas limitèt la reflexion sus l'estructura dau comandament e deis estats-majors.
Un autre problema recurrent èra aqueu dau recrutament car lo melhorament de la logistica e de l'organizacion permetèt de mobilizar d'efectius importants, de l'òrdre de plusors desenaus de miliers d'òmes. L'utilizacion de mercenaris demorèt donc frequenta gràcias a l'existéncia de regiments de vendre dins mai d'una region. Per exemple, Anglatèrra, que sa demografia limitada empedissiá de formar d'armadas nombrosas, utilizèt mai d'un còp de tropas alemandas per formar seis armadas terrèstras. Pasmens, aquela solucion mau contentèt pauc a pauc leis elèits intellectuaus dau Sègle dei Lutz que demandèron la mesa en plaça d'armadas nacionalasUn exemple d'aquelei criticas es formulat dins l'article « Servici militar » de l'Enciclopèdia de Diderot..
Leis armadas modèrnas
L'aparicion dei guèrras ideologicas e nacionalas
thumb|right|Pintura de la batalha dei Piramidas mostrant lo ròtle novèu deis oficiers e deis estats-majors.