thumb|right|Fotografia de la basilica Santa Sofia en 2004.
Santa Sofia ò Hagia Sophia<ref>Dau grèc 'Ἁγία Σοφία / Hagía Sophía.</ref>En turc : Ayasofya. es una anciana glèisa ortodòxa bastida a Constantinòble (uei Istambol) durant lo rèine de l'emperaire bizantin Justinian. L'edifici, glèisa pus importanta de l'Empèri, foguèt dedicada a la saviesa divina. Son arquitectura, marcada per sa copòla giganta, influencièt fòrça l'arquitectura bizantina e, pus generalament, leis arts orientaus. En 1453, après la conquista de Constantinòble per lei Turcs Otomans, la glèisa foguèt convertida en mosqueta. En 1934, Mustafa Kemal Atatürk decidèt de la transformar en musèu, decision que perdurèt fins a una segonda transformacion en mosqueta en 2020. Santa Sofia es ansin venguda lo simbòl de la poissança otomana e de la modernizacion a l'occidentala de Turquia.
En rason d'aqueu ròtle de simbòl, la glèisa foguèt pauc modificada per lei Turcs. En particular, tota l'iconografia ortodòxa foguèt preservada per lei sultans otomans. Après la conversion en musèu, plusors mosaïcas, cubèrtas de cauç per lei protegir durant lo periòde otoman, foguèron destapadas per lei mostrar au public. Gràcias a aquela richessa culturala, Santa Sofia foguèt classada au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 1985. A la fin deis ans 2010, èra un dei luòcs pus visitats de Turquia amb 2,89 milions de visitaires annuaus.
Istòria
Lei premierei basilicas
L'Hagia Sophia se situa a la cima d'una còla que tresplomba la mar de Marmara. En 325, una premiera glèisa i foguèt construcha a l'iniciativa de l'emperaire Constantin, probablament sus lei roïnas d'un temple dedicat a Apollon(en) Lord Kinross, Hagia Sophia : Wonders of Man, Newsweek, 1972, p. 20.. Foguèt consacrada lo 15 de febrier de 360 per Constanç II e èra d'aqueu temps la pus granda glèisa de la vila(en) Nadine Schibille, Hagia Sophia and the Byzantine Aesthetic Experience, Ashgate Publishing, 2014, p. 76.Dins lei tèxtes, èra dicha Μεγάλη Ἐκκλησία (Megálē Ekklēsíā, « la Granda Glèisa »).. Èra probablament un bastiment de pèira amb un teule de fusta. Foguèt destruch per un incendi consecutiu a una esmoguda en 404(en) Lord Kinross, Hagia Sophia : Wonders of Man, Newsweek, 1972, p. 24..
En 415, Teodòsi II decidèt de tornar bastir l'edifici e fisèt la direccion dei trabalhs a l'arquitècte Rufinos. La glèisa novèla aguèt un plan classic de basilica romana. Lo chantier foguèt rapid car l'edifici foguèt consacrat lo 8 d'octòbre de 415. Dins aquò, una autra esmoguda populara o destruguèt lo 13 de genier de 532. De vestigis d'aquel edifici son visibles davant la muralha oèst dau bastiment actuau. Tre lo restabliment de l'òrdre, l'emperaire Justinian ordonèt de construrre una glèisa novèla.
La basilica crestiana
La basilica de Justinian
thumb|right|Manuscrit bizantin dau sègle XIV depintant la construccion de la basilica.
Justinian chausiguèt lo fisician Isidòr de Milet e Antemius de Tralles coma arquitèctes. Dessenhèron un bastiment inspirat per lo Panteon de Roma e de l'art crestian primitiu d'Occident. Après l'acabament de la construccion, aquel estile venguèt la referéncia de l'arquitectura bizantina e, pus tard, marquèt prefondament leis arquitèctes arabis, venecians e otomans. Lei trabalhs mobilizèron fins a obriers e necessitèron lo transpòrt de materiaus en provenància de totei lei províncias de l'Empèri (colonas ellenisticas dau temple d'Artemis d'Efès, porfir d'Egipte, maubre verd de Tessàlia, pèira negra de Bosfòr, etc.). De dons de sobeirans estrangiers, per exemple de maubres negres de Moulis, completèron lei besonhs(fr) Marie-Christine Fayant e Pierre Chuvin, Traduction et commentaire de la Description de Sainte-Sophie de Constantinople de Paul le Silentiaire, 6 janvier 563, París, Éditions A. Die, 1997..
La construccion durèt 5 ans e 10 mes e l'Hagia Sophia foguèt oficialament inaugurada lo 27 de decembre de 537 per Justinian e per lo patriarca Mennas. Pasmens, lei decòrs interiors foguèron pas acabats avans lo rèine de Justin II (565-578). Tre la fin dei trabalhs, la glèisa apareguèt coma una òbra majora de l'arquitectura. Pasmens, foguèt victima de plusors tèrratrems qu'entraïnèron de degalhs importants e de transformacions de l'edifici durant lei sègles seguents.
Tre lo rèine de Justinian, tres tèrratrems, de 553 a 558, entraïnèron l'afondrament dau dòma. Sota la direccion d'Isidòr lo Jove, la reconstruccion foguèt rapida. En privilegiant de materiaus pus leugiers, permetèt d'aumentar l'autor de l'edifici de 6,25 m e d'augmentar sa resisténcia ai gangassadas. En parallèl, Hagia Sophia venguèt lo sèti dau Patriarcat de Constantinòble e la glèisa pus importanta de l'Empèri. Aguèt tanben lo ròtle de luòc d'asile per lei maufactors. L'endrech foguèt ansin un dei centres de la crisi de l'iconoclasme. Pasmens, coma la region es regularament tocada per de tèrratrems violents, la copòla s'afondrèt tornarmai en 740, en 869 e en 989(en) Lynn Jones, Between Islam and Byzantium, Agh'tamar and the visual construction of medieval Armenian Rulership, Ashgate Publishing Limited, 2007, p. 98.. En 859, un incendi destruguèt tanben una partida dau bastiment. Mai cada còp, la restauracion de l'edifici foguèt rapida.
Lo periòde latin
En 1204, lei crosats pilhèron la glèisa e, segon lo cronicaire Nicetas Coniates, destruguèron l'autar per recuperar sei metaus preciós. Durant lo periòde de l'Empèri Latin, Hagia Sophia venguèt lo sèti dau Patriarcat Latin de Constantinòble. En 1231 e en 1237, la basilica foguèt tocada per dos tèrratrems importants(en) D. Jacoby, « The Urban Evolution of Latin Constantinople (1204–1261) », dins N. Necipoglu, Byzantine Constantinople: Monuments, Topography and Everyday Life, Leiden, 2001, pp. 285-286.. Doas ancolas foguèron benlèu construchas tre aqueu periòde per renforçar la partida occidentala de l'edifici. Per restaurar l'ornamentacion interiora, lo premiera patriarca latin, Tommaso Morosini, prelevèt de decoracions dins d'autrei glèisas(fr) R. Janin, « Les sanctuaires de Byzance sous la domination latine (1204-1261) », Études byzantines, t. 2, 1944, p. 151..
Lo segond periòde bizantin
Après la represa de Constantinòble per lei Bizantins en 1261, d'ancolas suplementàrias foguèron bastidas au nòrd e a l'èstLeis ancolas oèst, se foguèron pas construchs per lei crosats, datan tanben d'aquela epòca.. En octòbre de 1344, un tèrratrem causèt de degalhs novèus au dòma. Puei, lo 19 de mai de 1346, d'autrei partidas de l'edifici s'afondrèron. La restauracion durèt fins a 1354.
La mosqueta otomana
En 1453, a l'eissida dau sètge de Constantinòble, Mehmet II (1451-1481) ordonèt de protegir lo luòc còntra lei pilhatges e lei destruccions. La basilica gardèt son nom mai, simbòl de la victòria turca, foguèt convertida en mosqueta(fr) Steven Runciman, La Chute de Constantinople, 1453, París, Éditions Tallandier, 2007.. Lo sultan ordonèt donc de restaurar l'edifici, qu'èra dins un estat marrit en causa dau declin bizantin, sensa destrurre lei decoracions interioras. Ansin, la màger part dei mosaïcas foguèron cubèrtas de cauç e regularament restauradas(en) Franz Babinger, Ralph Manheim e William C. Hickman (trad.), Mehmed the Conqueror and His Time, Princeton, Princeton University Press, 1992, p. 106.. Un minaret foguèt tanben bastit. Puei, la mosqueta foguèt regularament embelida per lei sultans seguents, especialament durant lo sègle XVI.
Durant lo rèine de Bazajet II (1481-1512), un segond minaret foguèt construch. Soliman lo Magnific (1520-1566) placèt dos candeliers gigants eissits dau butin pilhat durant una campanha en Ongria de cada costat dau mihrab. A la fin dau sègle, Selim II (1566-1577) ordonèt una restauracion generala dau bastiment. L'arquitècte Sinan (vèrs 1490-1588) dirigiguèt lo chantier que s'acabèt per la construccion dei dos darriers minarets, d'ancolas extèrnas massisas e dau mausolèu de Selim II. Una autra restauracion importanta se debanèt en 1739-1740. A aquela ocasion, una madrassa, una bibliotèca e una sopa populara venguèron completar lo complèx.
Pasmens, la restauracion pus famosa es aquela menada per lei fraires Gaspare e Giuseppe Fossati de 1847 a 1849. Consolidèron la copòla e lei vòutas, netetjèron lei mosaïcas, remplacèron lei lustres ancians per un sistèma pus recent, apondiguèron lei premiers panèus calligrafiats (remplaçats per lei panèus actuaus tre 1859), bastiguèron una madrassa novèla e egalizèron l'autor dei quatre minarets(en) Jonathan Bloom e Sheila Blair, « Istanbul », Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture, Oxford University Press USA, 2009, p. 324.. Aquelei trabalhs son a l'origina de l'aspècte actuau de l'edifici.
Lo periòde turc
La conversion en musèu
Après l'afondrament de l'Empèri Otoman e la proclamacion de la Republica de Turquia, Santa Sòfia foguèt l'objècte d'un programa de restauracion iniciat per Mustafa Kemal Atatürk. En 1934, decidèt de transformar l'edifici en musèu. L'endrech venguèt ansin lo simbòl de la modernizacion e de la laïcizacion a l'occidentala de Turquia(fr) Guillaume Perrier, « Sainte-Sophie fait de la politique », Le Monde, 14 de decembre de 2013.. En 2018, amb 2,89 milions de visitaires, èra un dei tres musèus pus importants dau país amb lo palais de Topkapi e lo musèu Mevlana.
En 1999, la basilica foguèt tornarmai damatjada per un tèrratrem, çò que pausèt tornarmai la question de la mesa en òbra d'un ensemble de mesuras de restauracion. D'efiech, en mai dei problemas « classics » (vetustat dau cubèrt, infiltracions d'aiga, etc.), l'edifici es desenant atacat per la pollucion modèrna que causa l'ennegriment d'una partida dei pèiras e qu'accelèra la desagregacion dei materiaus sensibles a l'aciditat.
La reconversion en mosqueta
En 2020, a la demanda de plusors movements islamistas turcs, Santa Sofia venguèt tornarmai una mosqueta. Lo musèu demòra dubèrt en defòra dei periòdes d'ofici, mai l'intrada venguèt paganta. Aquela decision suscitèt lei protestacions de la màger part dei país europèus e de l'UNESCO. L'organizacion internacionala s'inquietèt en particular de la conservacion dau bastiment. En julhet de 2021, emetèt un rapòrt fòrça negatiu a prepaus d'aqueu problema e pausèt la question dau mantenement de la basilica au sen dau Patrimòni Mondiau de l'Umanitat.
L'arquitectura
Santa Sofia es lo monument pus important de l'arquitectura bizantina. Son autor e sei copòlas permèton de desgatjar un important volum interior que permet de donar una impression de suspension dins l'aire de decòrs fachs de mosaïcas e d'ornaments d'aur e de ròcas preciosas. Un ensemble de fenèstras permet de leis esclairar per renforçar aquel efiech. Pasmens, aquela arquitectura foguèt modificada per la conversion en mosqueta e, mai que mai, per lei diferentei restauracions que decidèron d'escondre ò de revelar de decòrs ancians.
Lo plan generau
Lo bastiment principau de la basilica es un espaci rectangular de 77 mètres de longor per 71 mètres de largor(de) Volker Hoffmann, Der geometrische Entwurf der Hagia Sophia in Istanbul: Bilder einer Ausstellung, Peter Lang, 2005, p. 16.. Lo plan generau e l'estructura intèrna son lo resultat de la sintèsi de dos plans tradicionaus de l'arquitectura bizantina : lo plan basilicau qu'es organizat a l'entorn d'una nau en longor, bordada de colonas e esclairadas lateralament per de fenèstras autas, que mena a una absida. lo plan centrat qu'es dominat per una copòla situada au mitan de l'edifici e enviroutada d'absidas e d'absidiòlas.