Lo montpelhierenc, o mai rarament montpelhieirenc, es lo sosdialècte de l'occitan lengadocian caracteristic de la vila de Montpelhièr e de sa region pròcha, çò es mai o mens l'èst del departament d'Erau, fins a Seta. Amb lo cevenòl e lo bas-vivarés, es una varietat del lengadocian oriental. Aquesta varietat èra una de las mai emplegadas dempuèi la fin del sègle XIX fins a la debuta del sègle XX amb d'autors importants coma L'Escotaire, Alexandre Langlada de Lansargues, Renat Tulet de Poçan o Gustau Terond de Sant Martin de Londras. Aquela vitalitat se manifestèt per la creacion de la Revue des Langues Romanes e un jornal umoristic de granda difusion La Campana de Magalona.

Entre los autres autors importants d'aqueste airal cal citar Joan Baptista Fabre, Max Roqueta o Joan Frederic Brun. Coneguèt tanben una granda profusion de lingüistas coma Alfons de Ròca-Ferrièr e Carles de Tortolon.

Los estudis sul montpelhierenc

Aquesta varietat es estada pro estudiada e mai siá parcialament. Demest los trabalhs de dialectologia publicats cal citar d'en primièr l'òbra de Léon Lamouche que comparèt lo parlar de Lodeva amb lo montpelhierenc central e tanben amb lo parlar de Marsilhargues. Un autre estudi dialectal interessant es lo que faguèt l'alemand Otto Zaun suls parlars d'Aniana e de son environa (editat en 1914). Puèi, se publiquèron qualques gramaticas coma la d'Emili Masuc en 1899 sul parlar de Pesenàs a la termenera del besierenc (sosdialècte) o mai tard, en 1913, la de Loís Pastre sul parlar de Clarmont d'Erau.

En 1964 lo lingüista Louis Michel forniguèt tanben una sintèsi dels traches mai caracteristics del montpelhierenc dins son libre La langue des pêcheurs du Golfe du Lion.

Finalament en 2002, Gaston Basalgas publiquèt la gramatica inedita del regent Gustau Terond sul parlar de Seta, lo setòri (sosdialècte).

Elements de dialectologia

Lo montpelhierenc es un dels sosdialèctes mai particulars de l'ensems lengadocian. Preserva d'un costat de traches mai ancians e a l'encòp una continuitat o transicion amb lo dialècte provençal:

Division dialectala

Lo montpelhierenc se devesís a la gròssa en tres varietats:

-Lo montpelhierenc oriental (País de Lunèl e de Vidorle) que marca la transicion cap al nimesenc amb una part orientala que presenta d'elements provençalizants (pèrdia de la marca de plural e article plural unic lei).

-Lo montpelhierenc central (Montpelhièr e sas environas fins a Nòstra Dòna de Londras al nòrd, amb Seta coma ponch mai occidental)

-Lo montpelhierenc occidental (a partir de Mesa/Vilamanda fins aperaquí Agde e Beçan) que presenta d'afinitats claras amb los parlars septentrionals coma lo roergàs.

Fonetica Vocalisme - Conservacion del son [a] (amb de variacions) de la -a atòna finala (trach que s'espandís gaireben fins a Ròse a l'èst) amb un son pro semblant a [ə] dins qualques endreches, en particular vèrs la còsta, Montpelhièr inclús, coma la vocala dicha neutra del catalan. Aquesta [a] es ben clara dins lo ròdol de Lodeva. Ex: vaca ['baka] per ['bako̞] en occitan generalament e dins los parlars occidentals.

- Conservacion de la O brèva latina en diftong -uò- (prononciat [jɔ]) (trach partejat tanben per una partida del roergàs e de l'albigés) Ex: nuòch per nuèch/nuèit o luònh [jòn] per luènh dins las autras varietats lengadocianas. L'occitan d'Agde a repartit las doas formas foneticassegon lo THESOC pluèja ['plòt͡ʃò], uèlh [jòl] e fuèlha ['fèjo], cuèissas ['kèjsos].

- Conservacion de la o pretonica dins certans mots : tantossada, orjolet, rajolet, tronada, luonchon. A Lançargues e dins qualques vilatges dels environs, aquela repugnància per l'alteracion de la vocala o es ben plus marcada encara: longàs, encordat, grossi, crocut...

- ò es preservada al contacte d'una nasala. Ex: bòn, fònt, lòng etc... coma en provençal rodanenc, mentre que lo digraf: -oa- s'i pronóncia -ò-: doas [dɔs], coa [kɔ], proa [pRɔ], broa [bRɔ], mas aquel fenomèn es plan espandit en lengadocian.

- La u i es articulada [ø] coma dins la màger part del litoral lengadocian. De notar una alternança dins la prononciacion de cèrts mots e son extension a de cases non-etimologics : premièr e prumièr (o permièrhttps://archive.org/stream/revuedeslangues31montgoog/revuedeslangues31montgoog_djvu.txt), medicin e mudicin, lendeman e lundeman, etc. Als environs d'Aspiran, lo mot tèrra deven 'turra'https://archive.org/stream/RevueDesLanguesRomanes22/Revue_des_langues_romanes_22_djvu.txt.

- Lo sufix -cion es prononciat [siw] a l’oèst del domeni dit país dau tambornet (seguint la linha de partiment que passa(va) dins Montpelhièr per Figairòlas, los Arceus), e [siun] a l’èst del domeni, dit país dau buòu (que sa linha passa(va) dins Montpelhièr pel Pont Trencat, Las Aubas, Merdanson) amb ja de traches del provençal: ex. nacion [nasiw] e [nasiun], television [telebiziw] e [telebiziun]http://www.twirpx.com/file/2089408/ Lo balès dialectic, Joan Frederic Brun.

- E tampada dins lo mot vielh(a) a Lodeva (?).

- Un trach menor e esporadic a Lodeva, sens dobte pres dels parlars pus septentrionals : lo passatge a > o en posicion pretonica dins certanas fòrmas verbalas monosillabicas : fa caud [fo kaw], va plan [bo pla], m'a donada [mo du'nada]. Aquel fenomèn tòca tots los futurs formats sus lo vèrb Aver : [se'rò] (serà), [ten'drò] (tendrà), [òw](an, tresena persona del plural del vèrb Aver).

Consonantisme

- Una de las caracteristicas mai particularas del montpelhierenc es la transformacion de la -r- intervocalica e après semi-consòna en una mena de [d] feblament articulat (fricatiu)Suivant les régions, l'r se prononce, comme en français d'ailleurs, de deux façons différentes: il est guttural à l'est de Béziers, et palato-lengual à l'ouest. Toutefois, dans le domaine montpelliérain, qui forme une enclave limitée par l'Hérault et le Vidourle et s'étend jusqu’à Agde et la mer, l'r entre deux voyelles sonne comme un d: c'est une sorte d'r palato-lengual adouci; à Sète, il est guttural. Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu Un autre trait caractéristique du lodévois est le passage à un /d/ faiblement articulé (fricatif) du -r- intervocalique et après semi-consonne : èda (èra : « il était »), oda (ora), rade (rare « rare »), encada (encara), 'ada (ara), gaide (gaire), pecaide (pecaire), primièida (primièira), carrièida (carrièira), paude (paure), audelha (aurelha). Dans les autres positions, le r est prononcé dorsal à la française. Ce /d/ fricatif « doux » est acoustiquement très proche du /r/ apical des parlers voisins, dont il doit vraisemblablement provenir, peut-ètre à une date récente. II n'apparait pas dans la version de la Parabole de l'enfant prodigue de 1807, ni curieusement dans les atlas linguistiques au point Lodève (A.L.F.758) et au point Le Puech (A.L.L.O.C. 34.14)4, alors qu'il est toujours scrupuleusement noté dans les textes patoisants de Lodéve (Prosper Gély en particulier). Il s'agit en fait d'une véritable confusion phonologique : l'opposition /r/ —/d/ est neutralisée à l'intervocalique : d'où des séquences comiques dont les locuteurs n'ont pas conscience: cada peda madudadà (cada pera madurarà « chaque poire murira»), l'adodadà pas totjorn (l'adorarà pas totjorn « il ne l'adorera pas toujours »). Eclairantes sont par ailleurs des graphies de rimes du type fringaïre (fringaire) - trabaÿaide (trabalhaire), gaïre (gaire) - terraïde, prepada (prepara) - marmelada, ada (ara) - aiada (alhada), frèda (« froide ») - coulèda (colèra) » etc., ou encore des contregraphies comme fachara (fachada « fachée »), battura (batuda, « battue »), tiulara (teulada), accouchara' (acochada, « accouchée »), cibara (civada, « avoine »). Ce trait spécifique est parfois brouillé par l'influence des parlers voisins et du français conduisant à un certain polymorphisme et, surtout chez les poètes, à des faits de « beau langage » d'ont le -d- est évacué. Lodève, cité occitane: Patrimoine occitan en Lodévois, Éliane Gauzit, p. 32 (realizacion que se retròba parcialament dins qualques parlars roergasses): cara ['kada], pèira ['pɛjda]. Dins cèrtas localitats del litoral pòt arribar a disparéisser.

- Conservacion de la destriança del v e del b etimologics, contràriament al lengadocian occidental (e al lodevés) : [avyò-avyè] (aviá), [vòst(r)e] (vòstre), [vi'lat͡ʃe] (vilatge), ['ventre] (ventre), ['vèspre] (vèspre), etc.

- La -l finala se vocaliza après a, e, i, o: fiu, muòu, sau, mèu, tau(s) (o tal(s)), quau(s). Pasmens s'i pronóncia [l] la resultanta de -LL- latina e lo digraf -lh. Ex: martèl, capèl, miralh, exceptat dins los articles contractes qu'i es generalament "dau" (existís pr'aquò una realizacion [daj] dins una bèla part del montpelhierenc occidental. A Lodeva non i a pas de vocalizacion de la -l finala (com en lengadocian occidental) : cal, qualques, ostal, antal, voldràs, etc.

- Simplificacion de la prononciacion dels grops de consonantas en fin de motPrononciation des pluriels en cs, ps, ts - Cette double lettre finale se prononce différemment suivant les pays: c’est ainsi qu'à Pézenas, elle se prononce uniformément comme le ch, tandis qu'à Montpellier, seule subsiste dans la prononciation l's final, ce qui a fait écrire à l'abbé Favre un parel de cos (cops) de siblet: une paire de coups de sifflet; sens faire mai de cas de las autras filhas que s'eroun estudas de flos (flocs) de boi: sans faire plus de cas des autres filles que si elles avaient été des morceaux de bois; seguérou fachas d'estre vengus dins lous valas (fachats, venguts, valats). Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu: -cs, -gs, -ps, -ts que s'i pronóncian [s] (e tanben [ʧ] per -ps e -ts final o per -tz- a l'interior d'un mot) -chs que se fa [ʧ] dins lo montpelhierenc central e una part de l'oriental. Dins lo parlar de Montpelhièr: baugs, (que son singular es bòsc [bɔs]), ròcs, pòsts, gaugs (que son singular es gaug ['gaw]), nuòchs, fachs, còps, pòts, e dotze, tretze se pronóncian coma ['baus], ['bɔses], ['Rɔʧ], ['pɔses], ['gaws], ['njɔs], ['fas], ['kɔʧ], ['pɔʧ] e [duʧe], [treʧe], mentre qu'en parlar de Lodeva se tròba: ['njɔtʃes], ['fatʃes]. En morfologia, coma dins lo besierenc (sosdialècte) lo present d'indicatiu trobatz se pronóncia [tru'βas].

- I pòt aver de plurals sensibles abusius qu'afècten las -rs finalas que venon -ses al plural: flor (plural: *florses ['fluzes]). Lo plural de pè es peses.

-La palatala -lh-, en posicion intervocalica, s'i pronóncia generalament [j] (trobam tanben aquesta iodizacion del provençal fins al narbonés e mai en catalan oriental).

La -j/-g se pronóncia [t͡ʃ] (gelat [t͡ʃalat]) a Montpelhièr e mai a l'oèst fins un pauc mai enlà del flum Erau (e en Bas Lengadòc), alara qu'en montpelhierenc oriental (dont lo lodevés, a l'excepcion del mot jutge ['jyt͡ʃe]) per contra n'es [d͡ʒ] la realizacion normala. S'es perduda donc l'oposicion sorda / sonòra dels sons africats /tch/ e /dj/ : charra (de 'charrar') se pronóncia com jarra, un chai com jai (de 'jaire'), chucar com jucar, facha (de faire) com faja, etc. Ara, a Lodeva l'africada -ts- en la fin dels mots, notadament los plurals, se pronóncia [t͡ʃ] : prat [prat͡ʃ], cargat [kar'gat͡ʃ], varlets [var'let͡ʃ], còps [cot͡ʃ], patz [pat͡ʃ], etc.

Morfologia Morfologia verbala -La primièra persona del present del vèrb èsser i es generalament siái (realizat [ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental). Trobam [ˈsɔj] en besierenc e siáu [ˈsjɔw] en narbonés (sosdialècte) (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]). La quatrena persona es siám a Seta e Lançargueshttps://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt. En futur sarem per serem a Lançargueshttps://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt.