Stanley Kubrick (26 de julhet de 1928, Nòva York - 7 de març de 1999, Harpenden) es un cineasta estatsunidenc de la segonda mitat dau sègle XX. Capable de tenir plusors ròtles tecnics (realizator, scenarista, director de la fotografia, productor, etc.), es famós per sei films fòrça trabalhats au nivèu de l'estetica, de l'esclairatge, dei detalhs e dau jòc dei comedians. De mai, amb d'òbras coma 2001, una odissèa de l'espaci, A clockwork orange, Barry Lyndon ò Full Metal Jacket, es vengut una fònt d'inspiracion per mai d'un realizator.
Biografia
Jovença e formacion
La jovença de Kubrick e son interès per la fotografia
thumb|right|Stanley Kubrick vèrs 1944-1945.
Stanley Kubrick nasquèt lo 26 de julhet de 1928 dins una familha judieva dau Bronx originària d'Euròpa Centrala(fr) Michel Ciment, Kubrick, Calmann-Lévy, 2004, p. 33.. Son paire, Jacob Leonard Kubrick (1901-1985), èra cardiològ, pianista e de fotograf amator. Sa maire, Sadie Gertrude Perveler (1903-1985), donèt la passion dei libres e de la lectura a son fiu. Lo pareu aviá egalament una filha, Barbara Mary Kubrick. Durant sa jovença, Stanley Kubrick s'interessèt ais escacs e a la fotografia mai pauc a seis estudis. Aguèt ansin pas lei nòtas sufisentas per obtenir lo drech de s'inscriure a l'universitat.
Kubrick explorèt rapidament la fotografia. A 16 ans, vendèt sa premiera fotografia au magazine Look(en) Stephen Holden, « Stanley Kubrick, Film Director With a Bleak Vision, Dies at 70 », The New York Times, 8 de març de 1999.. I foguèt engatjat coma fotograf independent e i trabalhèt quatre ans(en) « Stanley Kubrick », The Telegraph, 8 de març de 1999.. Aquò li permetèt d'aprendre lei règlas de composicion fotografica, leis esclairatges, l'usatge deis exteriors e l'art de sasir lo movement. Tre aquela epòca, s'observèt lo perfeccionisme de Kubrick qu'èra ja capable de tornar faire lo meteis clichat de centenaus de còps per realizar un imatge(fr) Stanley Kubrick, Drames et Ombres, Photographies 1945-1950, Phaidon, 2005..
L'orientacion vèrs lo cinèma
En parallèl, Kubrick s'interessèt au cinèma, especialament ai films d'autors europèus coma aquelei de Michelangelo Antonioni (1912-2007), d'Ingmar Bergman (1918-2007) ò de Federico Fellini (1920-1993). Èra passionat tant per leis intrigas que per lei tecnicas. Autodicta, se formèt en s'impausant la vista d'òbras reconegudas mai tanben de films marrrits. En 1950, decidèt finalament d'abandonar la fotografia per lo cinèma(fr) Norman Kagan (trad. Claude-Henri Rochat), Le cinéma de Kubrick, L'Âge d'homme, 1979, p. 15.. Dins sei premiers films – dos documentaris consacrats a un boxaire e a un missionari – assegurèt totei lei foncions tecnicas (scenarista, quadraire, engenhaire dau son, montaire e realizator). Obtenguèt dos succès menors, principalament gràcias a la qualitat de sa fotografia. En 1952, aquò li permetèt de venir assistent realizator sus de films ò de documentaris.
Per filmar son premier lòng metratge, Fear and Desire sortit en 1953, Kubrick deguèt empruntar dolars a sa familha e a seis amics. Per economizar son budjet, decidèt de pas enregistrar lo son amb leis imatges. Aquò entraïnèt de despensas suplementàrias importantas mai Kubrick recebèt l'ajuda de Richard de Rochemont, un productor interessat per sei trabalhs. Aquò li permetèt d'acabar son òbra, un film a prepaus d'un grop de soudats engatjats dins una guèrra entre doas nacions imaginàrias. Recebèt un acuelh critic mitigat e foguèt una revirada comerciala. Pasmens, lo New York Times sotalinhèt tornarmai la mesa en scena e la fotografia. De mai, Kubrick rescontrèt sa femna, Ruth Sobotka, durant lo filmatge. Lo pareu se maridèt en 1955 mai divorcièt tre 1957.
Lo segond lòng metratge de Kubrick sortiguèt en 1954. Intitulat Killer's Kiss, presenta l'istòria d'un boxaire menaçat per la mafia novayorkesa. Un còp de mai, Kubrick ocupèt la màger part dei ròtles tecnics per redurre sei despensas. D'efiech, dispausava encara d'un budget limitat ( $). Pasmens, capitèt de vendre son film $ a United Artists. Coma per Fear and Desire, lei criticas positivas regardèron subretot l'imatge car l'intriga mancava d'originalitat. Dins aquò, lo film recebèt lo leopard d'aur dau Festeval internacionau dau film de Locarno en 1959.
Lei premiers succès
thumb|right|Adolphe Menjou e Kirk Douglas dins Lei Sendiers de la Glòria.
Gràcias au succès de Killer's Kiss, Kubrick atraiguèt l'atencion de James B. Harris (nascut en 1928), un productor independent aguent de relacions bònas amb lei « majors » d'Hollywood(en) Peter Bogdanovich, « What They Say About Stanley Kubrick », The New York Times, 4 de julhet de 1999.. Lei dos òmes fondèron la Harris-Kubrick Pictures e trabalhèron ensemble sus lei tres films seguents de Kubrick. Aquela collaboracion permetèt au realizator d'obtenir de budgets pus importants. En 1956, per The Killing, Kubrick dispausèt de dolars e, per lo premier còp de sa carriera, d'una còla tecnica complèta. L'intriga d'aqueu film es considerada coma classica – una istòria de bracatge durant una corsa ipica – mai Kubrick fragmentèt la cronologia de son racònte per interessar l'espectator(fr) Alain Bergala (dir.), Jean-Luc Godard par Jean-Luc Godard, t. 1, Cahiers du cinéma, coll. « Atelier », 1998, pp. 121-122..
Coma The Killing foguèt un succès, United Artists acceptèt de finançar lo projècte seguent de Kubrick, una adaptacion dau roman Lei Sendiers de la Glòria publicat en 1935. Inspirat per l'afaire dei caporaus de Souain fusilhats « per l'exemple » en 1915, lo film interessava pauc Hollywood. Pasmens, Kubrick reüniguèt un budget d'un milion de dolars. De mai, lo scenario interessèt l'estar Kirk Douglas (1916-2020) que decidèt de sostenir Kubrick. Joguèt donc lo personatge principau, lo coronèu Dax, dins un film que se debana durant la Premiera Guèrra Mondiala. Dos tèmas importants dau cinèma de Kubrick apareguèron dins aqueu film : la personalitat dobla e un mond menaçat d'afondrament. Lo generau Broulard (Adolphe Menjou), personatge rafinat, fin, amorau e sensa pietat, incarna perfectament aquelei tendàncias. Jutjat difamatòri per l'armada francesa, lo film foguèt pas difusat en França avans 1975. Dins aquò, foguèt un succès critic e comerciau ais Estats Units. Au nivèu privat, Kubrick rescontrèt, durant lo filmatge, Christiane Harlan que venguèt sa femna en 1958 après son divòrci amb Ruth Sobotka.
Après un projècte de western que mau capitèt amb Marlon Brando coma estar, Kubrick recebèt una demanda de Kirk Douglas per remplaçar Anthony Mann, lo realizator d’Espartac. Kubrick acceptèt e acabèt lo filmatge après 167 jorns de trabalh en Califòrnia e en Espanha. Sortit en 1961, lo film foguèt un succès comerciau important e ganhèt quatre Oscars. Pasmens, Kubrick estimava aver mancat de libertat e, quauqueis annadas pus tard, reneguèt lo film. De mai, per seis òbras seguentas, velhèt totjorn de fixar de condicions estrictas amb sei productors per dispausar d'una autonòmia sufisenta dins son trabalh.
Un realizator major de son epòca
La collaboracion amb Peter Sellers
thumb|right|Peter Sellers jogant lo Doctor Folamor.
Au començament deis ans 1960, Kubrick decidèt d'adaptar lo roman Lolita de l'escrivan rus Vladímir Nabòkov (1899-1977). Per defugir la censura dei movements puritans estatsunidencs, decidèt de realizar son film en Anglatèrra. Pasmens, aquela partença venguèt pauc a pauc definitiva car Kubrick trobèt de condicions de trabalh favorablas dins l'illa(fr) Michel Ciment, Kubrick, Calmann-Lévy, 2004, p. 36.. Lo film, egalament dich Lolita, sortiguèt en 1962. Contant la relacion entre un òme adult e una chata de 12 ans, suscitèt una viva polemica e foguèt largament censurat ais Estats Units. De mai, la recepcion critica foguèt pas bòna(fr) Marcello Walter Bruno (trad. Sylvia Guzzi), Stanley Kubrick, Gremese International, 2001, p. 14.. Pasmens, aquò empachèt pas lo film d'èsser un succès comerciau.
Per Lolita, Kubrick aviá chausit l'actor anglés Peter Sellers (1925-1980) per interpretar lo ròtle principau. Contunièt aquela collaboracion dins Doctor Folamor que sortiguèt en 1963. Òbra denonciant la foliá de la Guèrra Freja e la corsa ais armaments nuclears, foguèt un succès critic e comerciau. Lo film foguèt tanben nomat dins quatre categorias ais Oscars.
L'estudi de la conquista espaciala e de la violéncia extrèma
Après Doctor Folamor, Kubrick se documentèt sus la conquista espaciala e experimentèt de procès optics novèus per son film seguent. Per aquò, trabalhèt amb l'escrivan de sciéncia-ficcion Arthur C. Clarke (1917-2008)Clarke publiquèt La Sentinèla, la novèla qu'inspirèt 2001, una odissèa de l'espaci, en 1951. Participèt tanben a l'escritura dau scenario dau film e escriguèt en parallèl un roman 2001, una odissèa de l'espaci que sortiguèt en 1968.. Intitulat 2001, una odissèa de l'espaci, lo film cònta una istòria de l'umanitat marcada per l'intervencion d'extraterrèstres. Pasmens, en defòra de son intriga, l'òbra foguèt una rompedura dins la sciéncia-ficcion en representant per lo premier còp, gràcias a l'ajuda d'engenhaires de la NASA e d'especialistas de l'intelligéncia artificiala, de decòrs tecnicament possibles dins lo futur. Recebèt un acuelh critic fòrça favorable e 2001, una odissèa de l'espaci foguèt lo pus important succès comerciau de Kubrick que recebèt, per la qualitat de son trabalh, l'Oscar dei melhors efiechs visuaus 1969.
Lo film seguent de Kubrick, A Clockword Orange, sortiguèt en 1971. Es tornarmai una òbra de sciéncia-ficcion mai s'inscriu dins lo futur pròche de la societat deis ans 1970. Lo concèpte dau « doble » i es encara desvolopat de l'inconscient de l'òme que lucha entre lo ben e lo mau dins un mond en cors d'afondrament. La representacion d'una violéncia extrèma suscitèt una viva polemica e Kubrick recebèt de menaças de mòrt en cò d'eu. Per se protegir, demandèt a la Warner Bros d'arrestar la difusion dau film au Reiaume Unit. Dins aquò, lo film foguèt un succès critic e comerciau.
Lo periòde dei films istorics e d'orror
Après tres òbras de sciéncia-ficcion, Kubrick assaièt sensa succès d'adaptar un film sus Napoleon mai lo projècte foguèt abandonat per la Warner Bros. Pasmens, gardèt son interès per lei films istorics e realizèt Barry Lyndon en 1975. Aquò marquèt una rompedura amb sei films precedents bòrd que chausiguèsse una estetica inspirada per lei pinturas dau sègle XVIII. 250 jorns de filmatge foguèron necessaris per realizar lo film e lo budget passèt de 2,5 milions a 11 milions de dolars. L'acuelh critic foguèt mitigat mai Barry Lyndon ganhèt quatre Oscars (melhors decòrs, melhora fotografia, melhora direccion artistica e melhors costums).
La question dau mau tornèt venir dins l'òbra de Kubrick amb Shining, una adaptacion liura dau roman eponim de Stephen KingMaucontent dei cambiaments portats a son istòria, King refusèt d'aparéisser dins lo generic dau film.. Après la revirada comerciala parciala de Barry Lyndon, l'adaptacion d'un libre popular èra pauc riscada per lei productors. De mai, lo film podiá tanben atraire un public important gràcias a la preséncia de l'actor Jack Nicholson. Dins aquò, en despiech de la performança dei comedians e de l'usatge de procès optics novèus, lo film foguèt pas ben acuelhit per una partida deis espectators.
Darriers films e fin de vida