thumb|right|Vista dau canau per satellit
Lo Canau de Suèz (var. Canal de Suèz) es un canau maritim de 163 km que permet lo passatge dirècte dei naviris de la Mar Mediterranèa a la Mar Roja entre lei pòrts de Pòrt Saïd e Suèz. Imaginat tre l'Antiquitat Auta per lei faraons de l'Empèri Mejan amb la construccion dau canau dei faraons, l'idèa dau canau de Suèz tornèt aparéisser durant la Renaissença per redurre l'influéncia comerciala dei Portugués qu'avián lo mestritge de la rota passant per lo cap de Bona Esperança. Lei premiers projèctes vertadiers apareguèron au començament dau sègle XIX, principalament a l'iniciativa dei tenents dau sant-simonisme, un corrent filosofic industrialista francés. En 1855, lo Francés Ferdinand de Lesseps obtenguèt ansin una concession per construrre un canau dins l'istme de Suèz. Lei trabalhs comencèron en 1859 e durèron fins a 1869.
Lo canau venguèt rapidament l'enjòc de luchas d'influéncia francobritanicas. Pasmens, aquò se reglèt rapidament amb la crompa dei parts egipcianas dins la Companhiá Universala dau Canau Maritim de Suèz per lo Reiaume Unit. Lo canau demorèt ansin una proprietat francobritanica fins a sa nacionalizacion per lo govèrn nacionalista de Nassèr en 1956. Après plusors guèrras còntra Israèl que menèron a la sarradura dau canau entre 1967 e 1975, leis Egipcians tornèron prendre lo contraròtle dau canau qu'es vengut una fònt importanta de revenguts per lo país.
Au nivèu environamentau, la dubertura dau canau es responsabla d'una crisi ecologica en Mediterranèa Orientala en causa de la migracion progressiva d'espècias originàrias de la mar Roja vèrs leis aigas mediterranèas. Aqueu fenomèn es dich migracions lessepsianas. Menaça la subrevida de plusors espècias mediterranèas.
Istòria
De l'Antiquitat au periòde contemporanèu
thumb|right|Vestigi d'una estèla depintant lei trabalhs de restauracion dau canau dei faraons menats per Darius.
L'idèa de cavar de canaus de navegacion dins la region de l'istme de Suèz es atestada tre l'Antiquitat. D'efiech, vèrs 1850 avC, lo faraon Sesostris III (vèrs 1878-1843 avC) ordonèt probablament la construccion d'un canau entre Bubastis e la Mar Roja per crear una rota comerciala pus dirècta en direccion de l'Ocean Indian(fr) Jean-Jacques Aubert, « Aux origines du canal de Suez ? le canal du Nil à la mer Rouge revisité », dins Espaces intégrés et ressources naturelles dans le monde romain, 2004, p. 226.. D'inscripcions semblan de confiermar lo foncionament d'aqueu canau durant lei rèines de Sethi I (vèrs 1294-1274 avC) e de Ramsès II (vèrs 1274-1213 avC)(en) Encyclopædia Britannica, intrada « Suez Canal », edicion de 1911.. En causa dau declin d'Egipte, sa maintenança foguèt insufisenta car Neco II (610-595 avC) ordonèt sa reconstruccion. Aguèt pas luòc mai foguèt realizada per Darius (486-465 avC). Lo canau cavat per Darius es lo premier que son existéncia es demostrada(fr) Jean-Jacques Aubert, « Aux origines du canal de Suez ? le canal du Nil à la mer Rouge revisité », dins Espaces intégrés et ressources naturelles dans le monde romain, 2004, pp. 224-225 e 232.. D'estèlas de granit laissadas per lo sobeiran aquemenida indican la circulacion de navirisDarius aviá d'ambicions importantas dins la region. Segon Erodòt, ordonèt ansin a un navegaire grèc, Excilax de Carianda, d'explorar la mar Roja vèrs 508 avC.. Dins aquò, lo canau s'arenèt mai d'un còp car Ptolemèu II (282-246 avC), August (27 avC - 14 apC), Trajan (98-117 apC) ordonèron de trabalhs importants de restauracion(en) Peter Sheehan, Babylon of Egypt: The Archaeology of Old Cairo and the Origins of the City, París, Oxford University Press, 2010, pp. 35-40..
La natura d'aqueu canau es pas ben coneguda. Èra benlèu un canau d'aigatge navegable durant lei periòdes de vengudas deis aigas de Nil. D'efiech, de periòdes de navegacion impossibla son mencionats per leis istorians. Per exemple, a la fin dau rèine de Cleopatra, de naviris egipcians en fugida vèrs la Mar Roja poguèron pas passar per lo canauPlutarc, Vida d'Antòni, 69, 4-5.. En plaça, foguèron transportats sus una rota terrèstra. Lo canau navegable èra donc probablament doblat per de transpòrts terrèstres. Dins aquò, en despiech d'aquelei dificultats, lo canau aviá un ròtle economic car es descrich coma un aisse important durant lo rèine de Neron (54-68 apC).
Lei darriers trabalhs de restauracion dau canau atestats foguèron ordonats per Amr ibn al-As, un governador d'Egipte, en 639(en) André Raymond (trad. Willard Wood), Cairo, Harvard University Press, 2000, pp. 15-16.. Vèrs 770, lo califa Al-Mansur (754-775) ordonèt son comolament per afamar la vila de Medina en revòuta còntra son autoritat(en) Hugh Chisholm, « Suez Canal », Encyclopædia Britannica, vol. 26, 1911, Cambridge University Press. pp. 22–25.(fr) Jean-Jacques Aubert, « Aux origines du canal de Suez ? le canal du Nil à la mer Rouge revisité », dins Espaces intégrés et ressources naturelles dans le monde romain, 2004, p. 230.. En parallèl, lei brancas orientalas de Nil perdiguèron son importància e lo debit principau dau flume se desplacèt vèrs l'oèst. Aquò entraïnèt l'assecament dei lacs centraus dau canau que dispareguèt. Quauqueis idèas de reconstruccion foguèron emesas per de Francés, de Venecians ò de Turcs durant la Renaissença, principalament per luchar còntra l'influéncia maritima de Portugau, mai lo còst èra tròp important per una realizacion concrèta(fr) Alvise Zorzi, Histoire de Venise, Place des éditeurs, 2015.(fr) H-D. de Gramont, Un pacha d'Alger, précurseur de M. de Lesseps (1586), Adolphe Jourdain, 1886..
Lo periòde francobritanic
Lei premiers projèctes
thumb|right|Retrach de Ferdinand de Lesseps.
L'interès de cavar un canau novèu tornèt aparéisser durant la Revolucion Francesa. D'efiech, durant l'expedicion d'Egipte, lei Francés mandèron plusors sabents dins la region per estudiar aquela possibilitat. Aquò permetèt a Jacques-Marie Le Père (1763-1841) de realizar plusors mesuras(fr) Jacques-Marie Le Père, « Mémoire sur la communication de la mer des Indes à la Méditerranée par la mer Rouge et l’isthme de Soueys », dins Description de l'Égypte, l'État moderne, t. XI, Imprimerie Panckouke, 1822, pp. 37-370.(fr) Jacques-Marie Le Père, « Mémoire sur la vallée du Nil et le nilomètre de l'île de Roudah », dins Description de l'Égypte, l'État moderne II, t. XII, Imprimerie Royale, 1822, pp. 527-570.. Dins leis ans 1820, lo projècte foguèt sostengut per de personalitats coma Linant de Bellefonds (1798-1883), Eugène Mougel Bey (1808-1890), Charles Joseph Lambert (1804-1864) ò Prosper Enfantin (1796-1864)(fr) François Leblond, Ces saints simoniens qui ont construit la France Moderne, Librinova, 2015, p. 93.. La màger part d'entre elei èran partisans dau sant-simonisme, un corrent ideologic industrialista que s'interessèt fòrça a la construccion dau canau. En despiech de la manca d'interès dau vice-rèi d'Egipte Mehemet Ali, una Societat d'estudi per lo canau de Suèz foguèt fondada en França. Corregiguèt lei mesuras de Le Père e descurbiguèt la possibilitat de cavar un canau sensa resclausa entre la Mar Mediterranèa e la Mar Roja(fr) Paul-Adrien Bourdalouë, Notice sur le nivellement de l'isthme de Suez et de la basse Égypte, 7 de març de 1847..
Es durant aqueu periòde que Ferdinand de Lesseps (1805-1894) venguèt lo promotor principau de la construccion(fr) François Leblond, Ces saints simoniens qui ont construit la France Moderne, Librinova, 2015, p. 97.. D'efiech, se Lesseps èra un sant-simonian moderat, aviá de contactes importants au sen dau govèrn egipcianSon paire, Mathieu de Lesseps (1774-1832), èra un amic de Mehemet Ali.. En 1854, obtenguèt donc una concession de part de Saïd Pacha, lo fiu de Mehemet Ali. Lei Britanics, inquiets dau renfòrçament de la preséncia francesa dins la region, assaièron d'empachar lo començament dau chantier. Per aquò, demandèron l'intervencion de l'Empèri Otoman, lo senhor teoric d'Egipte(fr) Bernard Simiot, Suez : 50 siècles d'histoire, Arthaud, 1974, p. 268.. En plaça, Londres prepausèt la construccion d'un camin de fèrre. Pasmens, gràcias au sostèn de Napoleon III, Lesseps comencèt la construccion lo 25 d'abriu de 1859(fr) Hubert Bonin, Suez : du canal à la finance (1858-1987), Economica, 1987, p. 17..
La construccion dau canau
thumb|right|Dessenh representant la construccion dau canau.
La construccion durèt de 1859 a 1869 sota la direccion de la Companhiá Universala dau Canau Maritim de Suèz fondada per Ferdinand de Lesseps. La mitat dei part de l'entrepresa èra tenguda per d'investisseires francés (aperaquí ). Lo govèrn egipcian avián crompat 44 % dei parts e de ciutadans otomans avián crompat lei parts restantas(en) Zachary Karabell, Parting the desert: the creation of the Suez Canal, Alfred A. Knopf, 2003, pp. 132-144.. Lei plans seguits foguèron establits per Linant de Bellefonds e Alois Negrelli, mai una comission internacionala de 13 especialistas foguèt creada per leis adaptar. Per trobar la man d'òbra necessària, aperaquí 1,5 milion de trabalhaires foguèron requisicionats per lo mejan de corvadas. Pasmens, lo nombre d'obriers presents d'un biais simultanèu foguèt rarament superior a (en) Daniel R. (1981). The Tools of Empire : Technology and European Imperialism in the Nineteenth Century. Oxford University Press. pp. 151–153.. I aguèt pauc de dificultats tecnicas majoras de resòuvre, mai una epidemia de colerà tuèt de miliers d'obriers. Lo nombre de trabalhaires mòrts durant lo chantier es de còps avançat mai es pas demostratAquela chifra provèn d'un discors de Nassèr durant la crisi de 1956. Segon lo mètge encargat de susvelhar la santat dei trabalhaires, lo nombre de victimas èra de 2,5 tuats per obriers. Aquò mena a aperaquí mòrts (Arnold T. Wilson, The Suez Canal, Oxford University Press, 1939, p. 31)..
La presa de contraròtle dau canau per lei Britanics
thumb|right|Part de la Companhiá Universala dau Canau de Suèz emesa en 1924.
Tre son inauguracion, lo canau de Suèz venguèt lo centre de rivalitats francobritanicas. D'efiech, per Londres, lo contraròtle dau canau èra una necessitat fondamentala per tenir la rota maritima entre lo Reiaume Unit e leis Índias. Lei Britanics desvolopèron donc son influéncia en Egipte e, en 1875, aprofichèt l'importància dau deute exterior d'Egipte per crompar lei parts dau país (per solament 4 milions de liuras). Puei, en 1882, venguèron lei protectors oficiaus dau govèrn egipcian a l'eissida d'un brèu conflicte(en) William Wright, A Tidy Little War : The British Invasion of Egypt 1882, Stroud, Spellmount, 2009.(en) A. G. Hopkins, « The Victorians and Africa: A Reconsideration of the Occupation of Egypt, 1882 », The Journal of African History, vol. 27, n° 2, julhet de 1986, pp. 363–391..
Se, en 1888, lo canau foguèt declarat coma zòna neutra e dubèrta en temps de guèrra e de patz per la Convencion de Constantinòble, la Premiera Guèrra Mondiala demostrèt lo contrari. D'efiech, durant lei dos conflictes mondiaus, lo Reiaume Unit prenguèt lo contraròtle dau canau e o defendiguèt còntra leis atacas otomanas e alemandas. La restauracion formala de l'independéncia egipciana en 1922 cambièt pas aquela situacion. Au contrari, Londres obtenguèt formalament lo drech de mantenir una importanta garnison militara per protegir lo canauAqueu drech es inscrich dins lo Tractat Angloegipcian de 1936. D'efiech, après la Guèrra d'Etiopia, leis autoritats egipcianas crenhavan una invasion italiana..
Lo periòde egipcian
La nacionalizacion dau canau per Egipte
thumb|right|Retrach de Nassèr.