thumb|right|Fotografia d'un rescòntre internacionau de rugbi de XV entre Nòva Zelanda e Sud-Africa en 2006.
Lo rugbi es un ensemble d'espòrts collectius de balon eissits dau fotbòl practicat durant la premiera mitat dau sègle XIX en Anglatèrra. Demandan de portar un balon dins una zòna determinada dau camp advèrs ò de marcar de buts en passant lo balon entre dos potèus defenduts per l'equipa advèrsa. La premiera codificacion dei règlas data de 1846 e aguèt luòc dins l'escòla de Rugby. Uei, es un espòrt popular dins leis Illas Britanicas, en França, en Occitània, en Sud-Africa e en Oceania. Lo rugbi de XV es la varianta pus jogada mai lo rugbi de XIII es ben implantat dins certanei regions. Leis autrei variantas son pus raras maugrat l'inscripcion dau rugbi de 7, un derivat dau XV, au programa dei Jòcs Olimpics d'Estiu.
Istòria
De l'Antiquitat a l'aparicion dau rugby football
Lo rugbi es eissit d'una lònga tradicion europèa de jòcs de balon que semblan apareguts durant l'Antiquitat (aporaxis en Grècia, pila paganica dins l'Empèri Roman...). Lo pus famós es la « soule » normanda, atestada tre 1174(fr) Jean-Michel Mehl, Les jeux au royaume de France du XIIIe au début du XVIe siècle, Paris, Fayard, 1990, p.72., que se difusèt dins leis Illas Britanicas après sa conquista per lei ducs de Normandia. Per aquela rason, aqueu jòc es sovent considerat coma l'ancessor dirècte dau fotbòl e dau rugbi. Lo calcio florentin es tanben de còps citat coma fònt d'inspiracion car èra conegut d'una partida de l'elèit anglésEn 1766, lo consòl d'Anglatèrra assistiguèt a una partida en onor de Leopold II en 1766.
L'aparicion dau rugbi aguèt luòc a la Rugby School onte lei jòcs de balon èran venguts fòrça populars dins lo corrent deis ans 1830. Segon la legenda, lo rugbi i foguèt inventat per William Webb Ellis (1806-1872) que prenguèt lo balon amb sei mans durant una partida de fotbòl en 1823. En realitat, la data precisa d'aparicion dau rugbi – dich « rugby football » – es desconeguda. Sa premiera codificacion data de 1845 e foguèt l'òbra d'un grop de tres estudiants menat per l'escrivan William Delafield Arnold (1828-1859)Lei dos autreis estudians èran Arnold, W. W. Shirley e Frederick Hutchins..
De la premiera codificacion dei règlas a l'esquisme de 1895
L'estructuracion dau rugbi
thumb|right|Fotografia de la premiera partida internacionala entre Escòcia e Anglatèrra en 1871.
Tre leis ans 1840, lo rugby football venguèt un espòrt popular au sen deis escòlas reservadas a l'aristocracia britanica e lei equipas se multipliquèron rapidament. Divèrsei codificacions apareguèron car cada club aviá tendància d'escriure lo sieu reglament. Relativament caotic, aqueu periòde veguèt de debats importants regardant l'evolucion e l'uniformizacion dei règlas amb de desacòrdis importants regardant l'usatge dau balon e lo nivèu de violéncia autorizat. Una etapa importanta aguèt luòc en 1863 amb la fondacion de la Football Association (FA) que marquèt la separacion entre clubs de fotbòl e de rugbi. Puei, en 1871, 21 clubs de rugbi capitèron d'adoptar una codificacion comuna a l'origina dei divèrsei variantas actualas.
En parallèl, comencèron de s'estructurar de competicions regularas. D'efiech, lei clubs de Blackheath FC e de Richmond FC decidiguèron d'organizar de rescòntres bisannaus entre elei tre 1863. La premiera partida internacionala se debanèt lo 27 de març de 1871 entre Escòcia e AnglatèrraDe partidas internacionalas avián ja agut luòc entre Escòcia e Anglatèrra avans la separacion oficiala entre lo fotbòl e lo rugbi. Pasmens, coma lei règlas utilizadas èran aquelei a l'origina dau fotbòl, aquelei rescòntres son pas considerats coma de partidas de rugbi.. Aquò favorizèt la difusion dau rugbi primitiu dins l'Empèri Britanic onte foguèt a l'origina d'espòrts novèus lo fotbòl canadenc ò lo fotbòl american. Puei, en 1883, foguèt fondat lo Home Nations que venguèt pus tard lo Torneg dei Cinc Nacions. Après de desacòrdis durant de partidas entre equipas britanicas, foguèt creada en 1886 l'International Rugby Football Board, organisme cargat de definir lei reglas dau jòc.
Au nivèu dei reglas, divèrseis evolucions se debanèron dins lo corrent deis ans 1870-1890. Premier, lo nombre de jogaires foguèt reduch de 20 a 15 en 1877Ansin, lo premier rescòntre internacionau opausèt doas equipas de 20 jogaires.. Puei, a partir de 1880, comencèt la definicion de la mesclada e de reglas estrictas foguèron adoptadas per enebir lo professionalisme. Pasmens, leis evolucions pus importantas dau periòde regardèron lo descòmpte dei ponchs qu'evolucionèt quatre còps(fr) Henri Garcia, La fabuleuse histoire du rugby, La Martinière, 2011, p. 120. : 0 ponch per un assai e 1 ponch per una transformacion en 1875. 1 ponch per un assai, 2 ponchs per una transformacion e 3 ponchs per un drop ò una penalitat en 1886. 2 ponchs per un assai, 3 ponchs per una transformacion, 4 ponchs per un drop e 3 ponchs per una penalitat en 1891. 3 ponchs per un assai, 2 ponchs per una transformacion, 4 ponchs per un drop e 3 ponchs per una penalitat en 1894.
L'esquisme de 1895
En 1895 aguèt luòc una crisi importanta entre clubs de rugbi que menèt a la separacion entre lo rugbi de XV e lo rugbi de XIII. Sa causa principala es liada a la question dau professionalisme. D'efiech, se totei lei clubs èran consents per enebir estrictament lo professionalisme, certanei pagavan d'indemnitats a de jogaires per compensar de pèrdas financieras entraïnadas per la practica dau rugbi. Lei cas pus coneguts èran aquelei de Bradford e de Leeds en 1892Pasmens, tre 1888, de jogaires internacionaus èran estats pagats per participar a de tornadas dins de país estrangiers.. Aquela politica suscitèt de criticas de part deis autrei clubs qu'enebiguèron lo principi deis indemnitats en 1893. Pasmens, Bradford e Leeds foguèron sostenguts per d'autreis equipas e la contestacion s'estendèt a d'autrei domenis
En simplificantD'efiech, la question deis indemnitats regardava pas unicament la pèrda financiera deis obrieras que trabalhavan pas durant lei partidas. I aviá tanben la question dei despens medicaus, especialament per lei jogaires bleçats, que podiá constituïr un problema per mai d'una classa sociala., lei clubs s'opausèron ai clubs d'origina obriera e lei dos grops assaièron de multiplicar lei reglas per redurre lei possibilitats de seis adversaris. Pus nombrós, lei clubs « aristocratics » impausèron la gratuitat de l'intrada per lo public vengut assistir a una partida de rugbi e enebiguèron tornarmai lo pagament d'indemnitat. En 1895, 22 clubs dau nòrd d'Anglatèrra decidiguèron donc de quitar la Rugby Football Union (RFU), organizacion principala dau rugbi anglés dau periòde, per formar la Northern Rugby Football Union (NRFU). La reaccion de la RFU foguèt viva amb un renovelament de l'enebiment dau professionalisme e l'adopcion de sancions duras còntra totei lei clubs aguent de liames amb leis equipas de la NRFU.
Dins aquò, dins lei fachs, lei clubs de rugbi amator d'aquelei regions èran dependents dei clubs de la NRFU per organizar sei partidas. De mai, partejavan sovent una meteissa origina sociala. Ansin, se raprochèron dei « rebèls », çò qu'aprefondiguèt la separacion. Rapidament, la NRFU adoptèt de reglas novèlas per accelerar lo jòc e autorizar un professionalisme limitat dins sei competicions. Puei, en 1907, demeniguèt lo nombre de jogaires de 15 a 13. Aquò marquèt l'aparicion dau rugbi de XIII e la separicion definitiva entre lei doas organizacions.
L'evolucion dau rugbi de XV
La difusion dau rugbi de XV
thumb|Part de jogaires de rugbi de XV dins la populacion en 2018.
Lo rugbi de XV se difusèt dins lei dominions britanics avans la fin dau sègle XIX. Venguèt fòrça popular en Austràlia, en Nòva Zelanda e en Sud-Africa. En parallèl, se propaguèt tanben dins leis autrei regions deis Illas Britanicas, en Occitània e en França e foguèt inscrich au programa dei Jòcs Olimpics d'Estiu de 1900 a 1924. Pus tard, de movements de difusion segondaris li permetèron de s'implantar dins quauquei país latins (Itàlia, Romania), dins de colonias francesas ò britanicas (Fiji, Tònga, Madagascar...), en Georgia, en Argentina e en Japon. Pasmens, au començament dau sègle XXI, demòra un espòrt confidenciau dins la màger part dei país.
La definicion dei règlas
thumb|right|Fotografia d'una mesclada dins una partida de rugbi de XV.
Lei règlas dau rugbi de XV evolucionan lentament e leis instàncias internacionalas cargadas de lei definir son reputadas per son conservatisme. Pasmens, de cambiaments importants aguèron luòc dins lo corrent dau sègle XX regardant lei manieras diferentas de marcar de ponchs. Premier, un ensemble de biais ancians foguèron enebits coma lo field goal en 1905 e lo goal from mark en 1977. Lo premier èra un còp de pè donat sensa tocar lo balon amb lei mans e lo segond, fòrça rar, èra un còp de pè autorizat après un arrèst de volada. En parallèl, l'assai veguèt pauc a pauc sa valor aumentar per mantenir lo dinamisme dau jòc. En 1958, foguèt ansin enebit d'atacar lo tiraire d'una transformacion, çò que permetèt d'aumentar rapidament lo nombre d'assais transformats. Puei, lo nombre de ponchs marcats amb un assai foguèt passat a 4 en 1971 e a 5 en 1992.
Un autre aspècte constant de l'evolucion dei règlas es la demenicion dau nivèu de violéncia autorizat. Segon leis epòcas, l'objectiu èra de melhorar l'imatge dau jòc ò de protegir lei jogaires. D'efiech, lei bleçaduras grèvas son pas raras durant un rescòntre e mai d'una partida s'acabèt per de bagarras. Aquò menèt a precisar la definicion dau placatge e lei tipes de placatge permés. Per exemple, en 2006, foguèt enebit lo placatge catedrala, presat per lo public en causa de son caractèr espectaclós, car podiá entraïnar de lesions cervicalas grèvas. Autre exemple important, la mesa en plaça dei mescladas foguèt modificada en 2012 per restrénher la fòrça de l'impacte entre lei dos blòts de davants.
D'autra part, divèrsei partidas dau jòc conoguèron d'evolucions ò de precisions. Aqueleis evolucions regardèron fòrça lei regropaments que son l'objècte de reformas leugieras mai frequentas, especialament dempuei leis ans 1990. En particular, es lo cas de la mesclada. A l'origina, èra un regropament de jogaires venent expulsar la bala vèrs la linha d'embut advèrs quand un blocatge aviá luòc entre un atacaire placat e lo defensor. Èra iniciada per l'expression « Have it done ! ». Aqueu sistèma durèt fins a la fin dau sègle XIX que veguèt l'aparicion de la mesclada modèrna. Pasmens, durant la premiera mitat dau sègle XX, divèrsei configuracions foguèron assaiadas (3-2-3, 3-4-1 e 3-3-2) fins a la generalizacion dau 3-4-1. Dins leis ans 1960, de règlas suplementàrias limitèron lo drech deis alièrs de venir contestar la possession dau balon en sortida de la mesclada. Aqueu cambiament donèt son aspècte actuau ai mescladas mai de modificacions regularas aguèron luòc ulteriorament per melhorar la seguretat dei jogaires ò donar mai de possibilitats de jòc ais atacants. Per exemple, en 2018, una tiera de reformas permetèt a totei lei jogaires de la premiera linha de talonar lo balon e au tresena linha centre d'o sortir en plaça dau mieg de mesclada.
L'èra dau professionalisme
Après la separacion de 1895, lo rugbi de XV adoptèt de règlas estrictas per enebir lo professionalisme. Pasmens, lo debat contunièt amb de crisis novèlas (expulsion de l'equipa de França dau Torneg dei Cinc Nacions de 1931 a 1947...). L'estructuracion de competicions prestigiosas au nivèu nacionau agravèt lei tensions intèrnas amb la necessitat de trobar de jogaires ben entraïnats e ben preparats. Segon lei regions, lo problema prenguèt de formas diferentas amb lo desvolopament de l'amatorisme marron (fornidura d'un emplec de complasença, creacion de guierdons financiers...) ò de sistèmas permetent a un jogaire de practicar tant lo rugbi de XIII (professionalizat) que lo rugbi de XV.