thumb|Exemplari originau de la Bíblia de Gutenberg.
Un libre (var. libeLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cèrca « livre », consultat lo 6 de setembre de 2025, .) es una òbra manuscrita ò imprimida non periodica que còmpta una tiera de fuelhs de papier, de pergamin ò d'un autre tipe de materiau que son corduradas ò reliadas per lei reünir en volum. Aquela forma indutz una organizacion lineara ò sequenciala amb de capítols e una paginacion. Un libre pòu tanben integrar d'otís permetent d'accedir pus rapidament a son contengut (somari, index, etc.). Levat quauquei cas rars coma lei libres d'artistas, lei libres modèrnes son l'objècte d'una produccion de massa que pòu anar de quauquei desenaus a plusors milions d'exemplaris.
Lo libre es eissit dei codèx antics e medievaus qu'avián una estructura relativament similaras. Es vengut un important supòrt d'escritura, de conservacion e de difusion d'informacions gràcias a la resisténcia dau pergamin e dau papier. De mai, dempuei l'invencion de l'estampariá de caractèrs mobils per Gutenberg vèrs 1450, es possible d'o fabricar a un pretz relativament feble. Prenguèt ansin una plaça centrala dins l'administracion, dins la vida intellectuala e dins leis arts. Lei progrès tecnics realizats dempuei la Revolucion Industriala an renforçat aqueu ròtle en permetent ai libres de venir un objècte de consumacion correnta. Lo desvolopament recent dei tecnologias de l'informacion numericas an pas encara cambiat aquela situacion d'un biais significatiu en despiech de l'aparicion de formats novèus coma lo libre numeric.
Lo libre es ansin lo centre d'un sector economic centrat sus lor escritura, lor edicion e lor distribucion. Organizat pauc a cha pauc a partir dei sègles XVI e XVII, aqueu sector es a l'origina de plusors innovacions juridicas que son vengudas lei basas dau drech d'autor modèrne.
Definicion
I a ges de definicion oficiala dau libre que fa consensus dins lo monde. Pasmens, s'emplèga generalament la definicion utilizada dempuei 1964 per l'UNESCO per establir d'estatisticas nacionalas sus l'edicion de libres e de periodics. Segon l'organizacion internacionala, un libre es « publicacion non periodica imprimida comptant au mens 49 paginas, paginas de cubèrta non compresas, editada dins lo país e ofèrta au public ».
Istòria
Leis originas dau libre
Lei premiers supòrts de l'escrich
L'escritura es la condicion de l'existéncia d'un libre. Es un sistèma de caractèrs lingüistics permetent de transmetre e de conservar de nocions abstrachas. Apareguèt d'un biais independent dins mai d'una region dau monde durant lei periòdes protoistoric e antics. Tre lo milleni III avC – e benlèu aperavans – de tèxtes literaris apareguèron coma l’Epopèia de Gilgamesh(fr) Jean Bottéro, L’Épopée de Gilgameš : le grand homme qui ne voulait pas mourir, Gallimard, 1992.. Èran redigits sus de tauletas ò sus d'autrei materiaus coma d'òs, de tròç de terralha, de telas de seda, etc. La memorizacion e la transmission orala deis òbras èran tanben un autre biais de conservar e de transmetre d'òbras.
Lo papirus e lo pergamin
Durant l'Antiquitat Auta, leis Egipcians adoptèron lo papirus. Fabricat a partir d'una planta frequenta dins lei zònas umidas (Cyperus papyrus)(fr) Valérie Schram, « La révolution du papyrus », L'Histoire, nos 533-534, julhet-aost de 2025., lo papirus permetiá de produrre de rotlèus pus leugiers e pus aisats de transportar que lei materiaus pus pesants. Aqueleis avantatges entraïnèron sa difusion dins lo bacin mediterranèu, en particular en Grècia e a Roma. Demorèt utilizat en Euròpa au mens fins au sègle XI(fr) Jean-Luc Fournet (dir.), Le Papyrus dans tous ses états, de Cléopâtre à Clovis, Collège de France, 2021, 192 p..
Lo pergamin apareguèt dins lo corrent dau sègle III apC. Fabricat a partir de pèus animalas (moton, vaca, ase, antilòp, etc.(en) Christopher Clarkson, « Rediscovering parchment: the nature of the beast », The Paper Conservator, vol. 16, n° 1, genier de 1992, pp. 5–26.(en) Alexis Hagadorn, « Parchment making in eighteenth-century France: historical practices and the written record », Journal of the Institute of Conservation, vol. 35, n° 2, setembre de 2012, pp. 165–188.), es un materiau pus resistent e pus solid que lo papirus. Aquò permetiá d'aumentar la durada de conservacion deis escrichs, mai lo materiau èra pus costós. Èran inicialament utilizats sota forma de rotlèus, mai se desvolopèt pauc a cha pauc la forma dau codèx, un ensemble de fuelhs cordurats per formar de fuelhets de còps protegits per una cubèrta de cuer(fr) Anne Zali, L'Aventure des écritures : la page, París, Bibliothèque nationale de France, 1999, p. 37.(fr) Madeleine Scopello, Les Évangiles apocryphes, París, Plon, 2007, p. 52.. Lo codèx es ansin sovent vist coma lo precursor dau libre actuau.
Lei dificultats de l'Empèri Roman d'Orient a partir dau sègle VII apC trebolèron lei circuits comerciaus entre lo continent african e la mar Mediterranèa. Aquò entraïnèt un declin de l'usatge de papirus e favorizèt la transicion vèrs lo pergamin. L'emergéncia progressiva de la borgesia foguèt un autre factor d'aquela transicion car leis eleits urbans s'interessèron a la literatura. Lo remplaçament foguèt iniciat en Euròpa Occidentala e lo pergamin venguèt largament predominant entre lei sègles VIII e IX(fr) Dario Internullo, « Du papyrus au parchemin: Les origines médiévales de la mémoire archivistique en Europe occidentale », Annales. Histoire, Sciences Sociales, vol. 74, nos 3-4, setembre de 2019, pp. 523-557..
Lo libre medievau
Lo papier foguèt probable inventat en China dins lo corrent dau sègle II avCSegon la legenda, foguèt inventat per lo ministre Cai Lun en 105 avC. L'existéncia d'aqueu personatge es atestada, mai son liame vertadier amb l'invencion e la difusion dau papier es mens clar.. Mens costós de fabricar que lo pergamin, se difusèt pauc a cha pauc en Asia vèrs l'oèst (Corèa au sègle IV, Japon au sègle V) e vèrs l'èst. Au sègle VIII, arribèt en Asia Centrala onte lei procès de fabricacion foguèron melhorats. En Euròpa, es conegut a partir de la segonda mitat dau sègle XI e plusors centres de produccion se formèron entre lei sègles XI e XIV. Tre lo sègle XII, lo papier venguèt predominant en Euròpa e, en causa de son còst, l'usatge dau pergamin se limitèt ai documents importants(fr) Joël Chandelier, L'Occident médiéval : D'Alaric à Léonard (400-1450), Éditions Belin, coll. « Mondes anciens », 2021, pp. 563-564..
En parallèl, totjorn en Euròpa, la cultura manuscrita dei monastèris prenguèt una importància considerabla. Aquò aguèt plusors consequéncias sus lei codèx. La premiera foguèt una multiplicacion dei còpias amb l'aparicion de monges especializats dins aqueu trabalh. La segonda es una transformacion dau contengut. Lei codèx de l'Antiquitat e de la premiera partida de l'Edat Mejana èran de recuelhs de tèxtes independents, mai evolucionèron pauc a cha pauc per formar d'ensembles pus coërents. Leis obratges religiós, en particular lei Bíblias e lei breviaris, aguèron un ròtle centrau dins aquela transformacion.
Aqueleis evolucions foguèron encoratjadas per l'aumentacion de la demanda de tèxtes de part de l'eleit politic e economic. Se leis obratges liturgics demorèron lòngtemps un tèxte obligatòri, aquò suscitèt l'aparicion de formats novèus (romans, poësia lirica, traduccion en lengas vernacularas de tèxtes latins, etc.). Lo desvolopament deis universitats entraïnèt tanben una demanda fòrta per d'obratges academics(fr) Hervé Martin e Bernard Merdrignac, Culture et société dans l'Occident médiéval, Ophrys, coll. « Synthèse [sigma] histoire », 1999, p. 293.. Per faciar aqueu besonh acreissut, de sistèmas de còpia pus rapids e pus estandardizats apareguèron per accelerar la fabricacion. Menèron a un abandon dau format codèx au profiech dau libre, un obratge compausat de fuelhs de papier presentant un contengut coërent.
Lo periòde modèrne
La revolucion de Gutenberg
Se l'estampariá èra ja coneguda en China dempuei lo sègle VII e que divèrsei metòdes d'estampariá èran utilizats en Euròpa e en Asia durant lo periòde medievau, lo procès inventat per Gutenberg vèrs 1450 permetèt d'aumentar considerablament la produccion de libres. Aquò marquèt una revolucion caracterizada per la multiplicacion d'obradors artesanaus capables de produrre de centenaus de còpias d'un meteis obratge. Lo libre cessèt ansin d'èsser un objècte unic, escrich ò reproduch a la demanda, per venir un objècte estandardizat destinat a un mercat. En contrapartida, son pretz demeniguèt rapidament.
L'aparicion de la censura e de la question dei drechs d'autors
thumb|right|Libre imprimit en França en 1750 amb l'autorizacion e la permission deis autoritats encargadas de la censura e un privilègi reiau empachant la còpia.
La multiplicacion dei libres entraïnèt de questions juridicas novèlas, en particular dins lo contèxte de la Reforma Protestanta. Lei libres ancians tombavan dirèctament dins lo domeni public. La difusion èra egalament pas ò pauc constrenchas car lo nombre potenciau de legeires èra relativament reduch. Amb l'aumentacion dau nombre d'òbras e d'exemplaris venduts, se pausèt rapidament la question dau contraròtle dau contengut. Per exemple, tre 1497, de lenhiers foguèron organizats per lei discípols de Girolamo Savonarola per destrurre d'òbras d'art, comprés de libres(en) L. Martines, Fire in the City: Savonarola and the Struggle for the Soul of Renaissance Florence, Oxford University Press, 2006.En realitat, lei lenhiers dau govèrn teocratic de Savonarole èran pas una invencion de son movement. Èran ja atestats a l'ocasion de sermons de Bernardin de Siena (1380-1444).. En 1559, la Glèisa creèt l’Index librorum prohibitorum per establir una lista oficiala d'òbras enebidas ai catolics. Totalizèt libres a son abolicion en 1948(fr) Pierrette Lafond, Promenade en Enfer: les livres à l'index de la bibliothèque historique du Séminaire de Québec, Quebèc, Septentrion, 2019, 140 p.. L'Inquisicion foguèt tanben fòrça investida dins la censura en mai d'un país. Leis autoritats nacionalas s'interessèron egalament a la question e de legislacions apareguèron pauc a cha pauc. Pasmens, d'un biais generau, la censura foguèt mens intensa dins lei regions protestantas onte lo libre èra estat un otís de difusion dei criticas còntra lo catolicisme.
L'emergéncia dei drechs d'autor foguèt pus lònga. Fins a la fin dau sègle XVIII, un autor tocava ges de revengut sus la venda de son libre. Sei ressorsas provenián de sei ressorsas pròprias, dau mecenat ò dau pagament d'una sòma per l'editor aquistaire d'un manuscrit. En França, de privilègis permetián de limitar ò d'empachar la còpia, mas èran mai que mai destinats a protegir leis editors. Èran tanben un mejan de contrarotlar lo contengut dei parucions car lei privilègis èran assegurats per leis autoritats politicas e religiosas.
Un premier cambiament en matèria de drechs d'autor foguèt l'aparicion dau concèpte d'autor eu meteis. Aquò comencèt durant lo periòde umanista amb l'aparicion d'escrivans coneguts e reconeguts coma Miquèl de Montanha (1533-1592), Miguel de Cervantes (1547-1616) ò William Shakespeare (1564-1616). En Anglatèrra, lo Licensing Act favorizèt l'union dei libraris en vista de protegir la moralitat deis òbras. Aquela union se transformèt lentament en sindicats deis editors e deis autors e l'idèa de remunerar lei segonds en foncion dei vendas i apareguèt. En 1710, lo Copyright Act definiguèt de drechs patrimoniaus exclusius a l'autor. Lo modèl se difusèt pauc a cha pauc dins lo rèsta d'Euròpa.
Lei premiers formats populars