upright=1.5|right|thumb|Lo Soleu e leis planetas dau Sistèma Solar.
Lo Sistèma Solar es l'ensems de totei leis astres qu'orbitan a l'entorn dau Soleu e que i son ligats gravitatoriament. Es format de uech planetas, d'aumens 162 satellits naturaus o lunas e de centenaus de miliers de planetas menoras o planetoïdes, d'asteroïdes, de meteorits e de cometas. A mai, i a tanben çò que se sòna lo mitan interplanetari, format per de gas e de poussa. Aquel ensems tot es situat dins un deis braè de la galaxia de la Via Lactèa, que vira a l'entorn de son centre a ans lutz de distància e a una velocitat de .
Composicion e estructura dau Sistèma Solar
right|thumb|Aquesteis imatges qu'illustran l'orbita de Sedna, balhan una idèa clara de l'estructura dau Sistèma Solar. Dins lo sens deis agulhas dau relòtge començant amont a senèstra: lo Sistèma Solar interior, lei planetas exterioras e la Cencha de Kuiper, l'orbita de Sedna e lo nívol d'Oort.
Generalitats
Lo Sistèma Solar s'estructura de la maniera seguenta. A son centre trobam lo Soleu, una estela. A son entorn viran los uech còrs màgers, sonats planetas, que son (ordenats dau pus pròche au mai luenchenc dau Soleu): Mercuri, Vènus, la Tèrra, Mart (o Mars), Jupitèr, Saturne, Uranus e Neptun. Lei planetas nanas coma Pluton, Èris e Cères. Pluton, dempuei lo 24 d'aost de 2006, es pas mai considerat coma una planeta, mas coma una planeta nana. Tanben a l'entorn dau Soleu viran de centenats de miliers de còrs mendres que, segon lor talha, composicion e orbita se classifican en planetas menoras o planetoïdes, meteorits e cometas. Lei planetas menoras se dividisson en dos grops: leis asteroïdes e leis objèctes transneptunians, encara que de còps quand se parla d'asteroïdes se fa referéncia a tot l'ensems dei planetas menoras. Lei podèm trobar escampadas per tot lo Sistèma Solar mai principalament se concentran dins doas regions: la Cencha d'asteroïdes o cencha principala, situada entre leis orbitas de Mart e Jupitèr e la Cencha de Kuiper, que se tròba delà l'orbita de Neptun. Lei meteorits son de ròcas pichonas de mens de 50 m de diamètre que son escampadas per tot lo Sistèma Solar. Lei cometas son de blòts enòrmes de glaç e de ròca amb d'orbitas fòrça excentricas. Se crei que poiriá existir una region fòrça alunchada dau Soleu nomenada nívol d'Oort que seriá la fònt d'ont provenon lei cometas.
Lo Soleu
Lo Soleu es una estèla naneta jauna qu'es quasi esferica amb un diamètre mejan egau a quilomètres e una massa egala a còps la massa de la Tèrra. Son temps es d'aperaquí 4,6 miliards d'annadasThan, Ker (January 30, 2006). "Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single". SPACE.com. . Es donc una estèla de la sequéncia principala constituida principalament d'idrogèn (74% de sa massa) e d'èli (24% de sa massa). Fa partida de la Via Lactèa e orbita a una distància de annadas lutz de son centre.
Lo Sistèma intèrne
Lei planetas intèrnas
thumb|Lei planetas intèrnas dau Sistèma Solar : Mercuri, Vènus, la Tèrra e Mart.
Lei quatre planetas pus pròchas dau Soleu son dichas o en causa de seis estructuras intèrnas. D'efècte, tènon un nuclèu, generalament aumens parcialament en fusion, un mantèu e una crosta solida. Sei densitats son fòrça autas mai son egalament lei planetas pus pichonas dau Sistèma Solar amb una talha variant entre quasi quilomètres per Mercuri fins a per la Tèrra. Tres (Mart, Vènus e la Tèrra) an una atmosfèra espessa.
Mercuri
De veire : Mercuri
Mercuri es la planeta pus pròcha dau Soleu, amb un semiaxe major de 58 milions de quilomètres (0,4 UA), e la pus pichona amb un diamètre de quilomètres. Sa massa representa solament 5,5% de la massa terrèstra. Es coneguda dempuei l'Antiquitat e es dicha en onor dau dieu messatgier dei Romans car son movement aparent es relativament rapid. A pas d'atmosfèra ni de satellit. Sa superficia sembla aquela de la Luna amb un nombre important de cratèrs d'impacte. Tèn un camp magnetic probablament entraïnat per un nuclèu metallic d'una talha importanta. Enfin, en causa de la proximitat ambé lo Soleu e de l'abséncia d'atmosfèra, Mercuri subís de variacions de temperatura autas entre lo jorn () e la nuech ().
Vènus De veire : VènusVènus se situa a 0,7 UA dau Soleu. Es similara a la Tèrra per lo diamètre e la massa (81,5%). Son estructura intèrna tèn un nuclèu metallic, un mantèu important fach de silicats, una crosta espessa e una activitat geologica intensa. Dins aquò, lei temperaturas de l'atmosfèra de Vènus son fòrça superioras a la Tèrra. D'efècte, l'atmosfèra de Vènus es facha de dioxid de carbòni e tèn una pression egala a 92 còps la pression terrèstra. En consequéncia, la superficia subís un efècte de sèrra important entraïnant lei temperaturas pus autas dau Sistèma Solar ()Mark Alan Bullock (1997) (PDF). The Stability of Climate on Venus. Southwest Research Institute. . La planeta a pas de satellit o de camp magnetic.
La Tèrra De veire : TèrraLa Tèrra es la pus granda () e densa dei planetas intèrnas. Orbita a una distància mejana de 150 milions de quilomètres dau Soleu e tèn un satellit naturau dich la Luna. Aqueu satellit es un cas unic dins lo Sistèma Solar en causa de sa talha relativament importanta. Dins aquò, la caracteristica pus excepcionala de la Tèrra es qu'es la soleta planeta coneguda qu'assosta la vida. Ansin, son atmosfèra es egalament fòrça particulara car es alterada per la preséncia de formas de vida. Es donc principalament facha d'oxigèn (21%) e d'azòt (78%)Anne E. Egger, M.A./M.S.. "Earth's Atmosphere: Composition and Structure". VisionLearning.com. . Permet la formacion d'aiga sus lei formas liquida, solida e gasosa car sa temperatura varia entre e au nivèu de la superficia. Enfin, una autra caracteristica de la Tèrra es son activitat geologica importanta, especialament sa tectonica dei placas.
Mart De veire : MartMart a un diamètre mejan de quasi quilomètres, una massa egala a 10,7% massa terrèstra e orbita a una distància mejana de 220 milions de quilomètres dau Soleu. Tèn dos satellits pichons que son probablament d'asteroïdes capturats per gravitatScott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna (2004). "A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness". The Astronomical Journal. . Son atmosfèra es relativament tèuna e facha principalament de dioxid de carbòni. Sa superficia es desertica amb una temperatura variant entre e . Certanei relèus son fòrça auts coma lo Mons Olympus qu'es lo volcan pus grand dau Sistèma Solar. Ansin, la planeta aviá una activitat geologica probablament fins a una èra recentaDavid Noever (2004). "Modern Martian Marvels: Volcanoes?". NASA Astrobiology Magazine. .
La Cencha d'asteroïdes
thumb|Asteroïde (433) Eros vist per la sonda NEAR-Shoemaker en 2000.De veire : Cencha d'asteroïdesLeis asteroïdes son d'objèctes pichons fachs de rocas e de minerals metallics. Lor concentracion principala se situa entre leis orbitas de Mart e Jupitèr entre 2,3 e 3,3 UA dau Soleu. Son probablament lei rèstas d'una planeta de qué la formacion foguèt empachada per la gravitat importanta de JupitèrPetit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001). "The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt". Icarus 153: 338–347. doi:10.1006/icar.2001.6702. La talha deis asteroïdes es generalament fòrça pichona e lor forma irregulara. Ansin, la Centura principala d'asteroïdes assosta de milions d'asteroïdes. Dins aquò, certaneis an un diamètre pus important, entre 250 e quilomètres, e una forma quasi esferica.
Cères De veire : CèresCères es lo premier asteroïde descubèrt en 1801 e lo còrs pus grand de la cencha principala amb un diamètre de 980 quilomètres aperaquí. Inicialament, foguèt considerat coma una planeta fins ais annadas 1850. Puei, lo nombre important d'asteroïdes descubèrts entraïna sa retrogradacion. Enfin, dempuei 2006, a l'estatut de planeta nana. A l'ora d'ara, son estructura es supausada d'èsser facha d'un nuclèu rocassós e d'una crosta de glaç. Sa superficia es desconeguda en causa de la distància importanta ambé la Tèrra. Una mission espaciala mandada per la NASA la deu explorar en 2015.
Lo Sistèma extèrne
Lei planetas extèrnas
thumb|Lei planetas extèrnas dau Sistèma Solar : Neptun, Uranus, Saturne e Jupitèr.
Lo Sistèma Solar extèrne tèn quatre planetas que son dichas . Representan 99% de la massa orbitant a l'entorn dau Soleu. Son principalament compausadas de gas (idrogèn, èli)) e tanben de glaç per Uranus e Neptun. En causa d'aquelei composicions diferentas, certaneis astronòms pensan donc qu'Uranus e Neptun forman una categoria particulara de planetas gigantas nomadas . Pasmens, totei lei planetas gigantas tènon de ponchs comuns coma la preséncia d'un sistèma d'anèus, d'un nombre important de satellits, una densitat bassa e d'una atmosfèra fòrça perturbada.
Jupitèr De veire : JupitèrJupitèr orbita a quasi 780 milions de quilomètres (5,2 UA) dau Soleu. Es la planeta pus granda dau Sistèma Solar amb una massa egala a 318 còps la massa de la Tèrra e un diamètre d'aperaquí quilomètres. Aquela massa representa 2,5 còps la massa deis autreis planetas. Tèn un sistèma d'anèus tèunes e un nombre fòrça important de satellits. Lei quatre pus gròs son dichs satellits galileians en onor de Galileo Galilei. L'estructura intèrna de Jupitèr a un nuclèu probablament fach de rocas e d'idrogèn metallic, un mantèu d'idrogèn metallic e una atmosfèra fòrça espessa. Aquela atmosfèra tèn una circulacion important de vents e de tempèstas coma la Granda Taca Roja. Jupitèr produtz egalament un camp magnetic important e sa gravitat a una influéncia auta dins lo Sistèma Solar. D'efècte, pòt modificar o contraròtlar lei trajectòrias de divèrseis objèctes coma d'asteroïdes o de cometas.
Saturne De veire : SaturneSaturne orbita a l'entorn dau Soleu a una distància d'aperaquí 1,425 miliards de quilomètres (9,5 UA). Sa massa representa 95 còps la massa terrèstra per un diamètre de quasi quilomètres. Tèn un sistèma d'anèus fòrça coneguts e un nombre important de satellits. Son estructura intèrna es similara a aquela de Saturne. Dins aquò, son nuclèu seriá pus pichon e lei vents de son atmosfèra son pus rapids ambé de velocitats mesuradas fins a .
Uranus De veire : UranusUranus tèn una massa de 14 còps la massa terrèstra amb un diamètre egau a quilomètres. Orbita a una distància mejana de 2,94 miliards dau Soleu. Foguèt descubèrta en 1781. Tèn un sistèma d'anèus relativament desvolopat e un nombre aut de satellits. Sa temperatura es pus freja que leis autrei planetas dau Sistèma Solar e son raionament de calor es feble. De mai, Uranus a una autra caracteristica unica qu'es son axe de rotacion clinat de 97,77°.
Neptun De veire : NeptunNeptun es leugierament pus pichona qu'Uranus amb un diamètre de quilomètres mai sa massa es pus auta amb una valor egala a 17 massas terrèstras. Es donc egalament pus densa. Foguèt descubèrta en 1846. Neptun tèn un sistèma d'anèus tèunes e 13 satellits. Pasmens, coma Neptun es fòrça alunchada e que foguèt explorada per solament una sonda, aqueu nombre podriá èsser pus important.
Leis objèctes dau Sistèma extèrne
Leis asteroïdes troians De veire : AsteroïdeLeis asteroïdes troians son una categoria d'asteroïdes descubèrta en 1906 e devesida en dos grops situats sus l'orbita de Jupitèr ai ponchs de Lagrange L4 e L5. Aqueu grop podriá aver un nombre fòrça important d'asteroïdes. D'autreis asteroïdes troians existisson sus l'orbita de Mart o de Neptun. Per analogia ambé Jupitèr, son dichs e .
Lei cometas