L’estanh de Bèrra ò mar de Bèrra es una lòna mediterranèa situada en Provença dins lo departament dei Bocas de Ròse. D'una superficia de 155 km², es la segonda lòna pus estenduda dau bacin mediterranèu après la Mar Menor de la region de Múrcia. Ocupa una depression cavada durant lei darriers periòdes glaciaris. Lei vilas ribairencas pus importantas son Bèrra de l'Estanh, Vitròla, Marinhana, Lo Martegue, Istre, Miramàs e Sanch Amàs.
Istoricament, l'estanh èra una zòna de pesca e de produccion de sau. Despuei la segonda mitat dau sègle XIX, es vengut una region industriala amb la creacion d'un pòl petroquimic e quimic, la construccion d'un aeropòrt internacionau, d'una importanta usina de fabricacion aeronautica e d'una centrala idroelectrica. Quauquei quilomètres a l'oèst, se tròba tanben la zòna industriala de Fòs qu'es un autre pòl industriau major. Aquelei transformacions engendrèron de pollucions importantas e la destruccion de la màger part deis ecosistèmas. Se la pollucion quimica es desenant fòrça limitada, lei regets d'aiga doça de la centrala idroelectrica de Sanch Amàs contunian de trebolar grèvament lo mitan marin en entraïnant de variacions importantas de la salinitat. Pasmens, divèrsei projèctes son en cors d'estudi per assaiar de reglar aqueu problema.
Toponomia
Dins lei tèxtes antics e medievaus, l'estanh es designat per un ensemble divèrs de noms coma Stagnum Mastromela (utilizats per lei Romans), Martigum (atestat en 940) e Stagnum Marticum (atestat en 1057)(fr) Albert Dauzat e Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des noms de lieu en France, París, Librairie Guénégaud, 1979, p. 439.. Aquelei tèrmes sotalinhavan lo caractèr immobil e estadís deis aigas. Son evolucion donèt lo nom de la vila dau Martegue que foguèt lòngtemps confonduda amb l'estanh dins lei documents. Aquò menèt a l'aparicion dei noms « mar dau Martegue » ò « estanh dau Martegue » que foguèron utilizats fins au sègle XVIII per designar l'estanh(fr) Michel Antoine Baudrand, Dictionaire géographique universel ... Le tout tiré du Dictionaire géographique latin de Baudrand, 1712, p. 640.(fr) Dictionnaire universel françois et latin vulgairement appelé Dictionnaire de Trévoux, Compagnie des libraires associés, 1771, p. 862.. Pasmens, a partir dau sègle XIX, l'usatge d'aqueu nom declinèt e s'apliquèt de còps a l'estanh de Caronta. Uei, lei noms pus frequents son « estanh de Bèrra » ò « mar de Bèrra » qu'èran ja utilizats au sègle XVII.
Geografia
Geologia e morfologia
thumb|right|Batimetria de l'estanh de Bèrra
L'estanh de Bèrra cuerbe una superficia d'aperaquí 155 km². L'estanh principau ocupa la partida centrala situada entre Lo Martegue, Sant Mitre dei Barris, Istre, Sanch Amàs, Bèrra e Castèunòu dau Martegue. Son substrat rocassós, que se situa generalament a 25-30 m de prefondor, es compausat de doas depressions principalas que son mai ò mens centradas sus lei mitats nòrd e sud de l'estenduda d'aiga actuala(fr) Ifremer, Etang de Berre - Bilan des Connaissances écologiques, julhet de 1985, p. 3.. A l'èst, un fons pus aut separa aquelei depressions de la cavitat ocupada per l'estanh de Vaïna. Situat entre Bèrra, Ronhac, Vitròla dau Martegue e Marinhana, aquel estanh es un bacin segondari en cors de separacion de l'estanh principau. Au sud, una faissa de dunas separa l'estanh de Bèrra e l'estanh de Bèumont. D'un biais generau, lei relèus dau substrat son esconduts per lo vas. D'efiech, despuei au mens ans, l'estanh es una zòna de sedimentacion importanta qu'es pauc a pauc comolada per leis alluvions portats per lei corrents d'aiga que se gitan dedins(fr) Louis Germain, « L'étang de Berre », Annales de Géographie, t. 26, n° 143, 1917, p. 336.. Uei, la prefondor maximala es d'aperaquí 9 m. Ansin, a tèrme lòng, l'estanh de Bèrra deuriá se fragmentar en estanhs pus pichons per venir una region palunosa(fr) Louis Germain, « L'étang de Berre », Annales de Géographie, t. 26, n° 143, 1917, p. 333..
La formacion de l'estanh de Bèrra es lo resultat de l'erosion fluviala per lei ribieras localas (Durença, Lar, etc.) dins de terrens sedimentaris d'origina cretacèa. La fin dei periòdes glaciaris pus recents, entraïnant una aumentacion dau debit dei ribieras, constituïguèt lei periòdes principaus de la formacion dau bacin. De mesuras geologicas dins lo sector dau canau de Caronta mòstran ansin, sota lei jaç de vas, la preséncia d'un paleotalweg qu'anava dei bocas de Lar fins au golf de Fòs en passant per lo nòrd de la Meda(fr) Ifremer, Etang de Berre - Bilan des Connaissances écologiques, julhet de 1985, p. 4.. La formacion de l'estanh actuau s'acabèt durant lo Subboreau amb l'estabilizacion dau nivèu de la mar.
Clima
L'estanh de Bèrra es somés a de condicions meteorologicas de tipe mediterranèu. Aquò implica de sasons contrastadas amb un estiu caud e sec, un ivèrn doç e dei pluejas chavanosas a la prima e a l'autona. Lei precipitacions mejanas se situan entre 500 e 600 mm per an amb de ribas orientalas pus umidas que lei regions occidentalas. Lo mistrau e lo siròc son lei dos vents dominants. Lo premier es relativament frequent e a una influéncia importanta sus lei movements de la massa d'aiga.
Idrografia e escambis d'aiga
L'estanh de Bèrra es lo bacin versant naturau de Lar, de Tolobra e de la Cadiera (que se gita dins l'estanh de Bèumont). Aquelei flumes costiers an de debits febles, respectivament 3,5 m³/s per Lar, 2,6 m³/s per Tolobra e 1 m³/s per la Cadiera. Pòrtan donc un volum de 223 milions de mètres cubics d'aiga dins l'estanh mai, en realitat, aqueu volume es sovent pus feble en causa dei secaressas que tòcan regularament la region. Per exemple, en 2022, foguèt de solament 130 milions de mètres cubics(fr) GIPREB, Observatoire du milieu 2022, p. 17, consultat lo 7 de març de 2024, .. Leis apòrts eissits dei precipitacions son d'aperaquí 80-90 milions de mètres cubics e leis autrei rius e canaus que se gitan dins l'estanh son generalament negligits en causa de l'abséncia de donadas de debit.
La fònt principala d'aiga doça dins l'estanh es la centrala idroelectrica de Sanch Amanç qu'a l'autorizacion de gitar 960 milions de mètres cubics cada an. Aquela aiga vèn de Durença per lo mejan dau canau EDF de Durença. La quantitat emesa es afectada per lei condicions climaticas en Provença. En 2022, leis emissions d'aiga dins lo mitan naturau foguèron ansin limitadas a 357 milions de mètres cubics(fr) GIPREB, Observatoire du milieu 2022, p. 16, consultat lo 7 de març de 2024, .. Una autra particularitat dei regets EDF es son irregularitat car son pus importants durant lo periòde ivernenc en causa de l'aumentacion de la demanda d'electricitat e de la preséncia de quantitats d'aiga pus importantas dins lei restancas sus Durença. Aquò entraïna de variacions sasonieras importantas de la salinitat de l'estanh.
Demografia
Durant lo sègle XIX, la populacion dei ribas de l'estanh de Bèrre demorèt relativament establa, entre e abitants. Aumentèt pauc a cha pauc avans la Segonda Guèrra Mondiala per agantar aperaquí personas en 1946. Puei, aumentèt fòrtament entre leis ans 1950 e leis ans 2000 per passar de a estatjants. Despuei lo començament dau sègle XXI, la creissença demografica es pus lenta, mai es pas acabada.
Istoricament, Lo Martegue es la vila pus importanta de l'estanh mai son pes demografic s'es fòrça reduch durant la segonda mitat dau sègle XX. Amb aperaquí abitants, n'èra encara la vila pus poblada en 2021, mai es desenant seguit per lei vilas novèlas d'Istre (), de Vitròla dau Martegue () e de Marinhana (). Aquela aumentacion majora dau nombre d'abitants es una consequéncia de l'industrializacion de l'estanh. Explica una partida dei problemas de pollucion actuau.
Istòria
De la Preïstòria au periòde roman
De la Preïstòria au periòde celtoligur
L'estanh se formèt fa a ans durant la fonda dei glaciers aupencs dau darrier periòde glaciari. La montada de la mar Mediterranèa durant la transgression versiliana entraïnèt l'ocupacion de la depression de l'estanh e de la vau de Caronta per d'aiga de mar. Puei, lo rescòntre entre l'aiga salada e leis aigas limonosas dei flumes costiers se gitant dins l'estanh favorizèt la sarradura de la vau. Apareissèt ansin l'estanh de Caronta, una zòna palunosa pauc prefonda situada entre lo golf de Fòs e l'estanh. A aquela epòca, l'aiga de l'estanh èra probablament pauc salada car lei paluns de Caronta limitavan leis escambis.
La formacion de l'estanh actuau foguèt concomitanta amb l'installacion de populacions umanas dins la region. D'efiech, de vestigis mòstran la mesa en plaça de comunautats sedentàrias paleoliticas tre avC. L'endrech mielhs conoissut per leis arquelògs son lei territòris dau Martegue e de Castèunòu, mai una dinamica similara sembla presenta sus leis autrei comunas. Mai d'una cultura mesolitica e neolitica se succedissèron siá en liame amb lei culturas predominantas dins lo nòrd-oèst de Mediterranèa siá en liame amb de desvolopaments locaus coma lo castelnovian(fr) Didier Binder, « Le radiocarbone et la néolithisation de la Méditerranée centrale et occidentale », Dossiers de l'archéologie, vol. 306, 2005, pp. 30-37. e lo coronian(fr) Claude Masset, « Jean Courtin, Le Néolithique de la Provence », Homme, vol. 16, n° 1, 1976, pp. 197–199.(fr) André D'Anna, Le Néolithique final en Provence, 1999, p. 150..
A partir dau sègle VII avC, de migracions mau conoissudas menèron a la mescla entre de pòbles cèltas vengudas dau nòrd e de populacions liguras probablament installadas dins la region despuei lo sègle X avC. Aquelei pòbles mestissadas son dichas « Celtoligurs ». Au nòrd-èst de l'estanh, predominèron lei Sallavis que formèron una confederacion compausada de pòbles vassaus a partir dau sègle III avC. Au sud e a l'oèst, se trobava lo territòri deis Avatics qu'èran un dei pòbles que fasiá partida de la confederacion dei Sallavis. Desvolopèron un abitat fortificat dominant un espaci agricòla ò una rota comerciala. Foguèron pauc a cha pauc influenciats per lei Focèus que fondèron Massalia vèrs 600 avC (emprunts de tecnicas arquitecturalas, de l'alfabet grèc...(fr) Jean Chausserie-Laprée, Martigues, terre gauloise, entre Celtique et Méditerranée, Éditions Errance, 2005.).
Lo periòde roman
Vèrs 123 avC, lei Romans intervenguèron dins lo sud-èst de Gàllia per protegir seis aliats de Massalia qu'èran menaçats per de populacions indigènas. Destruguèron una partida importanta dei vilas fortificadas celtoliguras, en particular l'oppidum d'Entremont qu'èra la capitala dei Sallavis. A l'entorn de l'estanh, la destruccion pus importanta es probablament aquela de l'oppidum de Sant Blasi qu'èran una importanta plaça fòrta protegida per un barri inspirat per l'arquitectura grèga. Dins aquò, après aquel episòdi guerrier, la preséncia romana foguèt pas contestada e mai d'una colonia romana foguèt implantada sensa dificultat (Arle, Glanum, Ais...). Lei populacions celtoligurs s'integrèron dins aquelei vilas ò fondèron de ciutats novèlas dins d'endrechs pus favorables au desvolopament urban. Per exemple, leis Avatics abandonèron l'oppidum de Sant Pèire au profiech de Maritima Avaticorum, una pichona aglomeracion establida sus lei ribas de l'estanh a proximitat d'una fònt.
Lei Romans cavèron un canau dins l'estanh de Caronta per permetre lo passatge de naviris entre l'estanh de Bèrra e la mar. Aquò entraïnèt una salinizacion de l'aiga de l'estanh qu'es atestada per la descubèrta d'üstrias dins lei vestigis dei vilatges romans. De villae foguèron tanben bastidas dins la region. L'agricultura, especialament la vinha e l'olivier, e la produccion de sau dominèron l'economia locala. Pasmens, a partir dau sègle IV apC, lo declin de l'Empèri Roman entraïnèt l'abandon de la màger deis abitats tròp expausats ais incursions barbaras. L'abitat fortificat a la cima d'una còla venguèt tornarmai la nòrma e de sites coma Sant Blasi ò lo rocàs de Vitròla conoissèron un novèu periòde d'ocupacion intensa.
Lo periòde medievau