Lo MartegueMartigues en francés (http://toscanoreinat.chez-alice.fr/dicom.pdf). es una comuna occitana de Provença. A per escais La Venècia Provençala (coma l'Illa de Sòrga en Vauclusa). Administrativament, es dins lo departament francés dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur de l’estat francés.
Situada au sud-oèst de la mar de Bèrra sus un territòri poblat dempuei l’Antiquitat, la vila foguèt fondada a la fin dau sègle XVI per l’union de plusors vilatges medievaus.Pierre Costes. Naissance et développement d’une ville polynucléaire en milieu lagunaire: Martigues. Université de Provence - Aix-Marseille I, 2010. Venguèt un pòrt capable de rivalizar amb Marselha au sègle XVII avans de conóisser un periòde de declin en causa dei guèrras de Loís XIV e d’epidemias grèvas dins la premiera partida dau sègle XVIII. Lo desvolopament de l’industria petroliera après la Premiera Guèrra Mondiala marquèt la fin d’aquela estanhacion. Sota la direccion de Paul Lombard, premier cònsol de 1968 a 2009, la vila conoguèt un desvolopament important que li permetèt de tornar venir un centre demografic.
Lo Martegue es tanben un centre culturau locau marcat per un patrimòni arquitecturau barròc e modèrne de remarca e un eiretatge important en matèria de pintura e de cinèma. De mai, la vila assosta d'estúdios de cinèma capables d'atraire de produccions internacionalas.
Lo gentilici es martegal -ala, var. m. martegau.http://toscanoreinat.chez-alice.fr/dicom.pdf
Toponomia
L’etimologia dau nom de la vila es desconeguda. Segon diferenteis ipotèsis, podriá venir de Maritima Avaticorum qu’èra la vila principala deis Avatics durant lo periòde roman ò dau latin Marticus qu’auriá designat la mar de Bèrra.
Geografia
Geografia fisica e geologia
Lo Martegue s'estend sus un plan litorau situat entre l'Estanh de Bèrra (a l'èst) e lo Golf de Fòs (a l'oèst) qu'es devesit per lo canau de Caront. Es enquadrat per de còlas, au nòrd e au sud, que son gaire autas (mens de 200 m d'altitud) mai relativament sobdas. Avans lo sègle XX, l'endrech èra fòrça palunós mai l'industrializacion de la region entraïnèt la disparicion de la màger part dei zònas umidas. Situada a un desenau de quilomètres de la mar, la vila es un pòrt fòrça segur. Divèrsei vilatges, lòng dau litorau mediterranèu (La Corona, Carrò...) ò dins de vaus dei còlas dau sud de la vila, fan partida de la comuna.
I a ges de riu de remarca sus lo territòri martegau mai lo canau de Caront i constituís una barriera naturala que limita fòrtament la circulacion entre lei mitats nòrd e sud de la vila. En revènge, la vila a plusors fònts que tenguèron un ròtle important durant lo desvolopament de la vila.
Au nivèu geologic, lei sòus de la comuna son principalament compausats de calcari e d'argiela. Dins lo sud dau territòri martegau, se tròba un important jaciment de gip que foguèt l'objècte d'una esplecha industriala de 1900 a 1987. A la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX, de jaciments d'arena foguèron tanben cavats per n'extraire la matèria premiera necessària a la produccion de veire. Enfin, se pòu trobar de pichonei pòchis de carbon e de lignita mai lei quantitats son tròp feblas per permetre una produccion vertadiera maugrat quauquei temptativas au començament dau sègle XIX(fr) Ordonnance du 19 mars 1834, Commission des Annales des Mines, 1834, p. 560..
Organizacion generala de la vila
La vila dau Martegue es organizada a l'entorn d'un centre istoric e de vilatges periferics. Lo centre es compausat de tres quartiers dichs : Ferrièras au nòrd dau canau de Caront. l'Illa sus lei doas illas situadas a l'èst dau canau. Jonquièras au sud dau canau. Lei vilatges principaus son l'Averat que se tròba 4 km a l'èst de Jonquièras, Sant Pèire e Sant Julian que son situats au sud de Jonquièras e l'ensemble constituït de Carro e La Corona qu'es localizat au sud, lòng de la mar.
Clima
Lo Martegue a un clima mediterranèu caracterizat per d'ivèrns doç e d'estius cauds e eissuchs, localament influenciat per lo magistrau qu'es un vent freg e eissuch que bofa dempuei lo nòrd. Lei temperaturas i son donc doças amb de valors mejanas compresas entre 6,3°C e 23,9°C e un ensolelhament fòrça important. Lei precipitacions son relativament feblas amb una valor mejana annuala de 606 mm. An generalament un caractèr chavanós.
Dins lei regions secas dau territòri martegau, la vegetacion dominanta es la garriga e la pineda. Es caracteristica dei paluns mediterranèus dins lei regions umidas, principalament lòng dau canau de Carònta.
Demografia
Lo Martegue es tradicionalament una vila mejana de Provença dempuei sa creacion en 1581 a l'excepcion dau periòde de declin que durèt de la fin dau periòde revolucionari ais ans 1920. Tenguèt ansin plusors miliers d'abitants, benlèu mai de , durant son periòde de rivalitat amb Marselha e la La Ciutat au sègle XVIII.
Son desvolopament actuau data deis ans 1950-1960 e de la construccion de la zòna industriala de Fòs de Mar. Lo nombre d'estatjants i es passat de en 1946 a en 1975 e en 1982. Dempuei aqueu periòde, lo Martegue es vengut lo centre d'una pichona aglomeracion que va dau Pòrt de Boc a Castèunòu dau Martegue. La populacion s'es tanben estabilizada e sa creissença es desenant assegurada per son aumentacion naturala e per l'arribada d'abitants novèus. Èra de abitants en 2018.
Coma per leis autrei vilas de la region, aquela populacion èra relativament vièlha en causa de l'installacion de retirats sus lo territòri comunau. En 2018, i aviá ansin mai de retirats dins la vila. Leis abitants son principalament concentrats dins lei tres quartiers istorics de Ferrières (nòrd), de l'Illa (centre) e de Jonquièras (sud) dau centre de la vila. Pasmens, lei vilatges periferics conoisson uei una creissença importanta.
Istòria
De l'Antiquitat au periòde roman
La Preïstòria Auta
Lei traças pus ancianas de preséncia umana sus lo territòri dau Martegue datan dau Neolitic coma o mòstran de cavaments realizats sus lei sites dau Colet Redon (4300-3800 avC), dau vilatge de Sant Pèire (3400-2600 avC) ò de La Corona (2800-2500 avC). Lei vestigis de La Corona an donat son nom a una cultura, dicha cultura coronenca, que se situa entre lo Chassean e lo Campanifòrme entre la fin dau milleni IV e lo començament dau milleni III avC. Aqueleis abitats an revelat l'usatge d'otís de peirard coma de mòlas ò de destraus.
Vèrs 1800 avC, aquelei sites venguèron pus importants e comencèron de se protegir amb la construccion de fortificacions, especialament au Colet Redon. Tanben, la societat sembla de venir pus complèxa amb la descubèrta d'ensembles funeraris. En particular, se tròban lei rèstas d'un tuc a proximitat dau vilatge de Pontèu.
Tres cents ans pus tard, vèrs 1500 avC, l'abitat cambièt amb l'aparicion de vilatges palunencs a l'entorn de l'Estanh de Caront. En particular, dos vilatges, aquelei d'Albion e dei Salins, aquistèron una certana importància. Probablament ocupats dau sègle XIV au sègle VIII avC, an mostrat un important mobilier e de traças de paufics.
Lo periòde celtoligur
Au sègle VII avC, de transformacions importantas dins lo poblament de l'Euròpa Occidentala menèron a l'installacion d'un pòble celtoligur, leis AvaticsLeis Avatics èran vassaus dei Salians, la premiera poissança indigèna de la region., dins la region dau Martegue. I fondèron de centres urbans vertadiers, en partida basats sus lo modèl de l'arquitectura dei Grècs de Marselha. Lo pus important foguèt probablament l'oppidum de Sant Blasi. Installat sus una posicion defensiva situada sus lo territòri actuau de Sant Mitre dei Barris, rivalizèt brèvament amb Marselha e foguèt un centre per lo comèrci locau dei produchs grècs ò etruscs. Pus au sud, lòng de la mar, se formèron tanben dos vilatges sus lei promontòris dei Tamarís (640-560 avC) e de l'Arquet (625-560 avC). Fortificats, aquelei vilatges foguèron abandonats après una ò doas generacions. Segon lei conoissenças actualas, lo site dei Tamarís es l'ensemble urban indigèn pus ancian d'Occitània. Enfin, d'autreis ensembles fortificats, pus pichons, foguèron fondats a la cima d'endrechs d'accès malaisats coma l'oppidum d'Escorilhon.
A partir de 550 avC, un autre centre important comencèt de se formar sus la còla de Sant Pèire. Aprofichant la drudessa dau plan litorau vesin, venguèt pauc a pauc l'aglomeracion principala dau pòble avatic amb un important sistèma de fortificacions. En parallèl, un centre urban se metèt en plaça sus l'Illa a partir de 475 avC. Fins au sègle IV avC, la region sembla de conóisser un periòde de patz. Aquò favorizèt la difusion de tecnicas grègas au sen dei populacions localas (escritura, produccion de vin, produccion d'òli...). Pasmens, l'aumentacion de la populacion de Marselha e son monopòli sus certaneis activitats comercialas, especialament lo trafec d'anfòras, suscitèt de tensions. Per assegurar sa proteccion, Marselha assaièt probablament de devesir lei populacions celtoligurs. Dins aquò, d'intervencions pus dirèctas aguèron tanben luòc. Ansin, au sègle IV avC, lo segond vilatge de l'Arquet foguèt rasat. Una segonda guèrra vertadiera sembla de se debanar entre Marselhés e Avatics vèrs lo periòde 200-190 avC. S'acabèt per la destruccion dau vilatge de l'Illa que foguèt rapidament tornat bastir.
Lo periòde roman
A partir de la fin dau sègle II avC, lei Romans ocupèron pauc a pauc la region a la demanda dei Marselhés que s'estimavan menaçats per lei Salians. Aquò menèt a la destruccion de l'oppidum d'Entremont en 122 avC e a la fin de la poissança saliana. Puei, lei Romans s'ocupèron de pacificar la region. En particular, destruguèron l'oppidum de Sant Blasi e cavèron lo premier canau vertadier entre l'Estanh de Bèrra e la Mar Mediterranèa, çò qu'entraïnèt una aumentacion de la salinitat deis aigas de l'estanh. Marselha aprofichèt la situacion per prendre lo contraròtle dirècte de territòris a l'oèst de l'estanh. Pasmens, lei Romans limitèron aquela expansion e protegiguèron lei pòbles locaus. Per exemple, l'oppidum de Sant Pèire subrevisquèt ai guèrras civilas romanas, compres au sètge de Marselha.
Lei Romans fondèron dins la region la ciutat de Maratima Avaticorum sus lo site de Tolon. Gràcias a sa proximitat amb l'estanh e a l'instauracion de la pax romana, la vila concurencièt Sant Pèire que declinèt pauc a pauc e que foguèt abandonat a la fin dau sègle I apC. De bastidas romanas foguèron tanben construchas sus lo territòri dau Martegue durant l'Empèri. Aqueu periòde de prosperitat s'acabèt a la fin dau sègle IV amb l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident e lo retorn dei guèrras civilas. En particular, lo sètge d'Arle causèt de destruccions considerablas dins la region e Maratima Avaticorum foguèt abandonada. Leis abitants se retirèron vèrs d'endrechs pus aisats de protegir coma lo site de Sant Blasi.
De la fin de l'Antiquitat a la fondacion dau Martegue
La formacion dei tres vilatges
Lo periòde de trèbols liats a la casuda de l'Empèri Roman d'Occident entraïnèt un desplaçament deis abitants vèrs leis autors ò vèrs l'Illa. En particular, apareguèt un vilatge de pescaires sus la còla de Sant Geniès. Atestat vèrs 540, aqueu vilatge es encara mencionat dins un acte dau papa Leon VIII (963-965) durant la premiera annada de son pontificat. Per melhorar la seguretat locala, en 1078, lo senhor dei Bauç, lo vescòmte de Marselha, lo còmte de Provença ò l'arquevesque d'Arle s'acordèron per construrre un castèu sus l'Illa. Pasmens, aquela entenduda durèt pas.