GroenlàndiaKalaallit Nunaat en groenlandés e Grønland en danés. es una granda illa dau nòrd-èst dau continent american. Fa partida dau reiaume de Danemarc amb un estatut d'autonòmia fòrça larga que li permet de gerir la màger part de seis afaires intèrnes. Es una region fòrça pauc poblada amb solament abitants en 2025. La màger part de l'illa es cubèrta per una importanta calòta polara e es somesa a un clima polar rigorós amb de temperaturas negativas e de vents violents.
En causa d'aquelei condicions climas extrèmas, lo poblament de Groenlàndia foguèt totjorn limitat a quauquei miliers d'abitants installats lòng dau litorau. De 2500 avC a 980 apC, plusors culturas de caçaires e de pescaires subrevisquèron ansin dins la region. Au sègle X, foguèron remplaçats per de colons vikings que bastiguèron de tenements dins lei partidas meridionalas pus favorablas a l'agricultura. Pasmens, deguèron quitar l'illa durant lo sègle XV en causa d'un refrejament climatic. Leis Inuits remplacèron alora lei pòbles autoctòns e venguèron lo pòble predominant de l'illa. Au sègle XVIII, deguèron faciar lo retorn dei Danés que metèron en plaça una administracion coloniala. L'illa obtenguèt lentament son autonòmia. Aquela evolucion s'accelerèt après la Segonda Guèrra Mondiala sota la pression deis Estats Units qu'installèron plusors basas en Groenlàndia per susvelhar l'Union Sovietica. Lo país obtenguèt ansin una autonòmia importanta en 1979 laissant unicament a Danemarc lei pretzfachs relatius a la defensa e a la seguretat.
La capitala es Nuuk qu'es egalament la vila principala de la region amb mai de abitants. La màger part de la populacion es compausada de Groenlandés (90 %) e de Danés (7,5 %).
Geografia
Geografia fisica
Groenlàndia es una illa d'una superficia de 2,17 milions de quilomètres carrats. Aperaquí 81 % dau país es cubèrt per una calòta polara que pòu agantar mai de m d'espessor. Lo substrat rocassós a una forma generala de copa. Lei regions perifericas son sovent montanhosas amb de cimas de mai de m d'altitud que pòdon sortir de l'indlansis per formar de nunatak. La montanha pus auta de l'illa es ansin Gunnbjorn ( m). En revènge, lei regions centralas dau sòcle geologic se situan en dessota dau nivèu de l'ocean. Aquela region assosta una particularitat geologica qu'es lo Grand Canhòn de Groenlàndia, una gòrga d'au mens 750 km que se formèt fa quatre milions d'ans e qu'es desenant esconduda sota la calòta polara. Lei ròcas dau sòcle son relativament ancianas (periòde precambrian) e podrián contenir de ressorsas mineralas importantas. Lo rèsta de l'illa es constituït de glaciers isolats de la calòta principala e de plans litoraus frequentament gelats.
Clima
thumb|right|Clima dei regions articas e extension maximala de la banquisa.
Lo clima groenlandés es fòrça inespitalier. Lei regions interioras son dominadas per un clima polar caracterizat per de temperaturas negativas e de vents catabatics violents. Lei precipitacions son fachas de nèu. La quantitat annadiera mejana es de 35 cm/an amb de variacions importantas segon lei regions. Lo nòrd es eissuch amb 10 cm/an e lei quantitats aumentan vèrs lo sud fins a de maximoms de 100 cm au sud-oèst e de 165 cm au sud-èst. Lei vents escoban la nèu tombada dins lei regions centralas vèrs la periferia. Lei regions litoralas an un clima polar pus moderat franc de la poncha sud de l'illa qu'a un clima subpolar.
Cada ivèrn, la baissa dei temperaturas entraïna tanben la formacion d'una importanta banquisa que pòu blocar l'accès maritim a l'illa. Se lo rescaufament climatic globau mena a una reduccion progressiva de la superficia gelada, lo glaç demòra un obstacle important durant una part significativa de l'annada. De mai, lo passatge necessita l'utilizacion de naviris especiaus.
Demografia
En 2025, la populacion groenlandesa èra de abitants. Aquela chifra es establa dempuei leis ans 1990. Amb una tala populacion, Groenlàndia es un dei territòris mens poblats dau monde amb solament 0,03 ab/km². Leis abitants son mai que mai concentrats dins lei vilas dau sud-oèst onte lo clima es mens dur que dins lo rèsta de l'illa. Se tròban ansin dins aquela region la capitala Nuuk ( abitants en 2025), Sisimiut ( abitants), Ilulissat ( abitants), Qaqortoq ( abitants) e Aasiaat ( abitants). A l'èst, la vila pus importanta es Tasiilaq ( abitants).
La màger part deis abitants son d'Inuits groenlandés (90 %) e de Danés (7,5 %). L'esperança de vida èra de 74,6 ans en 2022, mai aquela populacion patís de problèmas importants (inegalitats socialas, alcoolisme, suicidi, etc.). L'anglés es tanben fòrça parlat per la populacion que son ensenhament es obligatòri tre la premiera annada d'escòla.
Lengas
Dempuei 2009, la lenga oficiala de l'illa es lo groenlandés occidentau qu'èra parlat per aperaquí personas en 2009(de) Peter Schmitter, Sprachtheorien der Neuzeit: Sprachbeschreibung und Sprachunterricht, Narr, 2007, p. 406.. A l'èst, se parla lo groenlandés orientau que presenta de diferéncias fonologicas au nivèu dei grops de consonantas e dei seguidas de vocalas(en) Marc-Antoine Mahieu et Nicole Tersis, Variations on Polysynthesis : the Eskaleut Languages, Amsterdam, John Benjamins, coll. « Typological Studies in Language » (no 86), 2009, p. 53. Lei dos parlars partejan una origina comuna, mai son pas ò pauc intercomprensibles. Au nòrd-èst, se parla un dialècte de l'inuktun parlat per leis Inuits canadencs.
Lo danés garda un ròtle important coma lenga veïculara e es totjorn fòrça utilizat dins l'administracion. Es tanben la lenga mairala de 12 % de la populacion e fòrça imigrants danés installats a Nuuk ò dins leis autrei vilas importantas parlan pas groenlandés.
Religion
Dempuei l'acabament de l'evangelizacion dei populacions indigènas durant lo sègle XIX, lo protestantisme es la religion majoritària en Groenlàndia. 85 % de la populacion es luteriana. De legendas eissidas dau chamanisme inuit son totjorn conegudas e forman la basa d'una importanta mitologia.
Istòria
De la fin de la glaciacion a l'arribada dei Vikings
Lo començament de la Preïstòria es relativament tardiu en causa de l'accès malaisat a la region. De 2500 avC a 950 apC, plusors pòbles i migrèron a partir deis illas d'America dau Nòrd. Lei condicions de vida extrèmas limitèron la demografia e permetèron l'installacion successiva de populacions diferentas. Lo premier movement important se debanèt vèrs 2500 avC, de grops de Paleoesquimaus eissits de la cultura de Saqqaq s'installèron lòng dau litorau entre lei districtes actuaus de Thule e de Nanortalik(da) Bjarne Grønnow, « Vejen til Grønland », Tidsskriftet Grønland, n° 4, 1991, pp. 100-102.(en) Morten Rasmussen, Yingrui Li, Eske Willerslev et al., « Ancient human genome sequence of an extinct Palaeo-Eskimo », Nature, vol. 463, 2010, pp. 757–762.(en) Tina Møbjerg, « New adaptive strategies in the Saqqaq culture of Greenland, c. 1600–1400 BC », World Archaeology, vol. 30, n° 3 (Arctic Archaeology), 1999, pp. 452-465.. Formèron una societat basada sus la caça e la pesca. Èra capable d'utilizar la pèira, l'òs ò la fusta per fabricar d'otís e bastiguèron d'abitats complèxes. Dispareguèron vèrs 800 avC per una rason desconeguda. Un refrejament climatic es de còps avançat, mai es pas encara demostrat(en) Jørgen Hollesen, Henning Matthiesen e Bo Elberling, « Climate change and the loss of organic archaeological deposits in the Arctic », Nature - Scientific Reports, vol. 6, n° 28690, 2016..
En parallèl, dins lo nòrd-èst, se desvolopèt a l'entorn dau fiòrd de l'Independéncia la cultura de l'Independéncia I. La caça dau buòu muscat (Ovibos moschatus) èra probable la basa d'una societat de caçaires nomadas se desplaçant per grops reduchs d'una a quatre familhas. Aquela cultura dispareguèt vèrs 1700 avC(da) Henrik Tauber, « Danske Kulstof-14 dateringsresultater II », Meddelelser fra Dansk Geololisk Forening, vol. 16, n° 2, 1966.. Entre 1000 avC e 700 avC, una autra cultura se desvolopèt dins la region. Dicha cultura de l'Independéncia II, subrevisquèt fins au començament de l'èra crestiana. Son organizacion sembla d'èsser similara a aquela de la cultura de l'Independéncia I, mai seis otís de pèira son pus sofisticats. D'escambis tecnologics aguèron tanben luòc amb la cultura de Dorset(en) Robert McGhee, « The Independence II sites at Port Refuge, High Arctic Canada », Dorset Occupations in the Vicinity of Port Refuge, High Arctic Canada, University of Ottawa Press, 1981, pp. 1-40..
Aquela cultura de Dorset es una cultura arqueologica presenta dins una larga partida dau nòrd-èst dau continent american, entre lo nòrd dau Canadà actuau e lo nòrd-oèst dau Groenlàndia. Se caracteriza per una industria litica de microlamas, de pichons vilatges d'ostaus rectangulars semienterradas e un art sofisticat(fr) Jean Corbel e Charles-Pierre Péguy, « Chronique arctique », dins Norois, n° 23, julhet-setembre de 1959, p. 340.(fr) Gilles Tassé, L'archéologie au Québec : mots, techniques, objets, Les Éditions Fides, 2000, pp. 116-117.. De mai, l'estudi dei sites dorsetians mòstra una organizacion sociala pus adaptada ai constrenchas climaticas localas que lei societats anterioras. L'estiu èra ansin consacrat a la caça e a la pesca per constituïr de resèrvas ivernencas. Puei, durant la sason freja, una partida deis abitants migravan per formar de vilatges d'iglós e caçar lei fòcas. Lei Dorsetians èran tanben implicats dins de rets comercialas regionalas, çò que li permetián d'obtenir d'objèctes fabricats dins de regions alunchadas. L'airau de difusion de la cultura de Dorset foguèt fòrça variabla. Vèrs lo sègle I apC, avián abandonat Groenlàndia. S'entornèron dins l'illa durant lo sègle VII, mai vèrs 970, lei Vikings descurbiguèron unicament de campaments abandonats. La disparicion definitiva dei Dorsetians es datada de 1300. La preséncia d'objèctes vikings dins lei camps pus tardius es benlèu la marca de l'existéncia d'escambis entre lei dos pòbles. L'arribada deis Inuits, dotats d'una tecnologia superiora, es benlèu la causa de la disparicion dei Dorsetians.
Lo periòde viking
Dins lei sagas islandesas, la descubèrta de Groenlàndia es l'òbra d'un certan Gunnbjörn Ulfsson(en) Katherine Holman, The A to Z of the Vikings, Scarecrow Press, 2009, p. 113.. Auriá trobat la region d'Angmagsalik per azard vèrs 930, mai i desbarquèt pas(fr) Régis Boyer, Les Vikings, Plon, 1992, p. 220.. La premiera exploracion terrèstra foguèt menada per Snaebjörn Galti en 978 que desbarquèt sus lo litorau occidentau en 978. Foguèt seguit en 982 per Eric lo Roge qu'es lo mai conegut deis explorators vikings de l'ocean Atlantic. S'aquelei fachs son en partida legendaris, illustran l'expansion vikinga vèrs Groenlàndia e America durant lo sègle X.
La populacion vikinga en Groenlàndia demorèt probable entre e abitants que restavan dins 250 tenements. L'agricultura i èra possibla, mai son potenciau èra feble e inferior a aqueu d'Islandia. La pesca e la caça èran donc de necessitats e lo comèrci de bens preciós coma l'evòri e lei pelissas foguèt determinant per la subrevida de la colonia(en) Rowan C. Jackson, Andrew J. Dugmore e Felix Riede, « Rediscovering lessons of adaptation from the past », Global Environmental Change, vol. 52, setembre de 2018, pp. 58–65.. Permetiá de crompar de fusta, de fèrre, de quitran e d'objèctes de prestigi. Pasmens, lo fèrre venguèt pauc a cha pauc fòrça rar, çò que causèt de problèmas.