thumb|right|Fotografia de divèrseis òlis, una fònt majora de lipids dins l'alimentacion umana.
Lei lipids (var. lipidesLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cèrca « lipide », consultat lo 8 de genier de 2023, .) son una categoria pauc omogenèa de moleculas idrofobas quasi insolublas dins l'aiga mai solublas dins la màger part dei solvents organics. An pas de definicion generala acceptada per l'ensemble de la comunautat scientifica e la classificacion pus utilizada es unicament basada sus l'aspècte deis esquelètas carbonadas dei substàncias. Pasmens, lei lipids an un ròtle fòrça important dins lo foncionament dau vivent. Per exemple, son lo constituent major dei membranas cellularas. Autre exemple, au nivèu metabolic, son egalament utilizats coma resèrvas d'energia per l'organisme.
Istòria
Lei lipids son una familha de substàncias conegudas dempuei au mens l'Antiquitat coma o mòstra son ròtle dins la fabricacion de sabon en Siria tre 1500 avC(fr) Françoise Cloarec, L'Âme du savon d'Alep, éd. Noir sur Blanc, 2013.. Pasmens, son estudi demorèt limitada fins au sègle XIX. Un dei pus ancians rapòrts de recèrca sus lei lipids data de 1815. Òbra dau quimista francés Henri Braconnot (1780-1855), establiguèt un destriament entre lei seus (graissas solidas) e leis òlis (graissas liquidas)(fr) Henri Braconnot, « Sur la nature des corps gras », Annales de chimie, vol. 2 (XCIII), 1815, pp. 225-277.. Uech ans pus tard, Michel Eugène Chevreul (1786-1889) prepausèt una classificacion pus fina amb l'apondon de categorias novèlas coma lei resinas, lei cieras e leis òlis essenciaus. Puei, en 1827, William Prout (1785-1850) identifiquèt lo ròtle dei lipids, dei proteïnas e dei glucids dins l'alimentacion umana e animala(en) William Prout, « On the ultimate composition of simple alimentary substances, with some preliminary remarks on the analysis of organised bodies in general », Philosophical Transactions of the Royal Society B, 1827, pp. 355-388..
Lei lipids faguèron partida dei premierei substàncias naturalas sintetizadas per lei quimistas. D'efiech, en 1844, lo Francés Théophile-Jules Pelouze (1807-1867) fabriquèt un triglicerid sintetic gràcias a una reaccion entre l'acid butiric e la glicerina en preséncia d'acid sulfuric concentrat(fr) T-J. Pelouze e A. Gélis, « Mémoire sur l'acide butyrique ». Annales de Chimie et de Physique, vol. 10, 1844, p. 434.. Dins leis ans seguents, Marcellin Berthelot (1827-1907), un estudiant de Pelouze foguèt l'autor d'autrei sintèsis d'aqueu tipe. En parallèl, Theodore Gobley (1811-1876) descurbiguèt de lipids – dau grop dei fosfolipids – dins lo cervèu de mamifèrs e dins leis uòus(fr) Théodore Nicolas Gobley, « Recherches chimiques sur le jaune d’œuf - Examen comparatif du jaune d’œuf et de la matière cérébrale », Journal de Pharmacie et de Chimie, vol. 11, 1847, pp. 409-412..
Aquela diversitat dei lipids e un vocabulari pauc precís (lipoïds, lipins, lipids, etc.(en) C. F. Culling, « Lipids. (Fats, Lipoids. Lipins) », Handbook of Histopathological Techniques, 3 edicion, Butterworths, 1974, pp. 351-376.) limitèt lor estudi globau. La premiera classificacion modèrna foguèt prepausada en 1920. Èra basada sus tres categorias : lei limids simples (graissas e cieras), lei lipids compausats (fosfolipids e glicolipids) e lei lipids derivats (acis gras, esteròus)(en) W. R. Bloor, « Outline of a classication of the lipids », Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine, vol. 17, n° 6, pp. 138-140.. Pasmens, i aguèt de consensus au sen de la comunautat scientifica per acceptar una classificacion comunaLo mot « lipid » eu meteis foguèt unicament adoptat en 1923.. Aquela situacion perdura encara a l'ora d'ara.
Classificacion
La classificacion dei lipids es un subjècte complèx en causa de la dificultat de definir de critèris objectius per difenciar lei lipids deis autrei classas de moleculas organicas. Uei, la classificacion pus acceptada es fondada sus uechs categorias establidas per l'IUPAC(en) Eoin Fahy, Shankar Subramaniam, Robert C. Murphy, Masahiro Nishijima, Christian R. H. Raetz, Takao Shimizu, Friedrich Spener, Gerrit van Meer, Michael J. O. Wakelam e Edward A. Dennis, « Update of the LIPID MAPS comprehensive classification system for lipids », Journal of Lipid Research, vol. 50, 19 de decembre de 2008, S9-S14.. Pasmens, lo recors ai tèxtes de l'IUPAC pausa egalament de problemas. Per exemple, dins una publicacion de 1994(en) « Glossary of names of organic comounds and reactive intermediates based on structure », International Union of Pure and Applied Chemistry, Orgnanic Division - Commission on Nomenclature of Organic Chemistry, and Commission on Physical Organic Chemistry, 1994., l'organizacion aviá excluch lo colesteròu dei lipids, çò que suscitèt una viva oposicion de part dei bioquistas.
Leis acids gras
Leis acids gras son d'acids carboxilics amb una cadena alifatica. Dins la natura, aquela cadena tèn generalament 4 a 36 atòms de carbòni e conferís son caractèr idrofòb a la molecula(en) G. P. MOSS, Glossary of class names of organic compounds and reactivity intermediates based on structure (IUPAC Recommendations 1995), 1995, p. 1335.. Pòu portar de grops foncionaus variats contenent d'atòms d'oxigèn, d'azòt, de sofre ò d'alogèn. Pòu tanben èsser saturada ò insaturada e presentar d'isomerias cis/trans. Per extension, lo tèrme es de còps utilizat per designar totei leis acids carboxilics amb una cadena idrocarbonada non ciclica. Aqueleis acids son presents dins lei graissas animalas e vegetalas sota forma d'estèrs.
En bioquimia, leis acids gras son una categoria de lipids que gropa principalament leis acids carboxilics alifatics e sei derivats (acids gras metilats, idroxilats, etc.) e l'ensemble deis eicosanoïds. An un ròtle fondamentau dins l'estructuracion dei membranas plasmicas deis eucariòtas e dei bacterias. Son tanben una fònt importanta d'energia metabolica car permèton d'estocar mai d'energia que lei glucids. Leis acids gras pòdon èsser sintetizats per l'organisme gràcias a un ensemble de procès metabolics dichs « lipogenèsi ». Pasmens, pòdon tanben èsser obtenguts per lo mejan de l'alimentacion.
Lei glicerids
Lei glicerids son compausats d'un residü de gliceròl esterificat per un, dos ò tres acids gras. Generalament diferents, leis acids gras permèton de definir tres categorias de glicerids ; lei monoglicerids (un acid gras dins la molecula), lei diglicerids (dos) e lei triglicerids (tres)(en) Rosalind A. Coleman e Douglas P. Lee, « Enzymes of triacylglycerol synthesis and their regulation », Progress in Lipid Research, vol. 43, n° 2, març de 2004, pp. 134-176.. Aquelei compausats sèrvon generalament a estocar l'energia metabolica. Constituïsson donc la màger part de la graissa animala. Dins aquò, certanei glicerids tènon de ròtles estructuraus coma lei seminolipids presents dins l'espèrme dei mamifèrs(en) Koichi Honke, Yanglong Zhang, Xinyao Cheng, Norihiro Kotani e Naoyuki Taniguchi, « Biological roles of sulfoglycolipids and pathophysiology of their deficiency », Glycoconjugate Journal, vol. 21, n° 1-2, aost de 2004, pp. 59-62..
Lei fosfoglicerids
Lei fosfoglicerids son de fosfolipids constituïts de dos residüs d'acids gras qu'esterifican un residü gliceròl esterificat per un residü fosfat. Aquel ensemble forma un acid fosfatic qu'es liat au grop alcòl d'una molecula polara. Amb leis esfingolipids, lei fosfoglicerids son una partida majora dei fosfolipids. An un ròtle fondamentau dins la formacion dei membranas biologicas – franc d'aquelei deis Archaea – dins lo metabolisme e dins la sinhalisacion cellulara(en) Michael J. Berridge e Robin F. Irvine, « Inositol phosphates and cell signalling », Nature, vol. 341, 21 de setembre de 1989, pp. 197-205.. Lei teissuts nerviós ne'n contènon tanben de quantitats importantas(en) Akhlaq A Farooqui, Lloyd A Horrocks et Tahira Farooqui, « Glycerophospholipids in brain: their metabolism, incorporation into membranes, functions, and involvement in neurological disorders », Chemistry and Physics of Lipids, vol. 106, n° 1, 1 de junh de 2000, pp. 1-29..
Leis esfingolipids
Leis esfingolipids son una familha de lipids complèxs derivats de l'esfingosina(en) Alfred H. Merrill Jr. e Konrad Sandhoff, « Chapter 14 Sphingolipids: metabolism and cell signaling », New Comprehensive Biochemistry, Biochemistry of Lipids, Lipoproteins and Membranes, 4 edicion, vol. 36, 2002, pp. 373–407.. Son principalament presents dins lei membranas plasmicas e tènon un ròtle dins la reconoissença dei cellulas. Son lo resultat de l'amidificacion d'un acid gras sus l'esfingosina. Divèrsei grops foncionaus pòdon egalament reagir amb la foncion alcòl per se fixar sus la molecula. Segon la natura d'aquelei grops, plusors sostipes d'esfingolipids son estats definits.
Lei glicolipids
Lei glicolipids resultan de l'esterificacion d'òsas ò de l'amidificacion d'osaminas per d'acids gras. Forman d'estructuras compatiblas amb lei jaç lipidics dei membranas biologicas. Dins aquelei compausats quimics, un òsa assegura lo ròtle dau gliceròl dins lei glicerids. An un ròtle important en leis eucariòtas coma lei bacterias(en) Christian R. H. Raetz, Teresa A. Garrett, C. Michael Reynolds, Walter A. Shaw, Jeff D. Moore, Dale C. Smith Jr., Anthony A. Ribeiro, Robert C. Murphy, Richard J. Ulevitch, Colleen Fearns, Donna Reichart, Christopher K. Glass, Chris Benner, Shankar Subramaniam, Richard Harkewicz, Rebecca C. Bowers-Gentry, Matthew W. Buczynski, Jennifer A. Cooper, Raymond A. Deems e Edward A. Dennis, « Kdo2-Lipid A of Escherichia coli, a defined endotoxin that activates macrophages via TLR-4 », Journal of Lipid Research, vol. 47, mai de 2006, pp. 1097-1111..
Lei policetids
Lei policetids son una familha de moleculas fòrça diversificadas que son presentas en leis animaus, lei vegetaus, lei bacterias e lei bolets(en) Patrick Caffrey, Jesus F. Aparicio, Francisco Malpartida e Sergey B. Zotchev, « Biosynthetic Engineering of Polyene Macrolides Towards Generation of Improved Antifungal and Antiparasitic Agents », Current Topics in Medicinal Chemistry, vol. 8, n° 8, 2008, pp. 639-653.(en) Christopher T. Walsh, « Polyketide and Nonribosomal Peptide Antibiotics: Modularity and Versatility », Science, vol. 303, n° 5665, 19 de març de 2004, pp. 1805-1810.. Compren de macrolids, de polièns, de polietèrs, de tetraciclinas, d'acetogeninas e de compausats divèrs (acid usnic, discodermolid, etc.). En causa d'aquela diversitat, son destriats lei policetids de tipe I (enzims massís amb plusors sites actius), de tipe II (policetids aromatics) e de tipe III (moleculas aromaticas pichonas produchs per d'espècias fongicas).
Lei policetids son generalament eissits de la condensacion de Claisen d'acetil-CoA, de proponiòl-CoA e de moleculas derivadas de la malonil-CoA(en) John A. Robinson, « Polyketide Synthase Complexes: Their Structure and Function in Antibiotic Biosynthesis », Philosophical Transactions of the Royal Society Biological Sciences, vol. 332, n° 1263, 29 de mai de 1991, pp. 107-114.. Un nombre important de policetids son egalament de moleculas ciclicas que son estructura es estada modificada per glicosilacion, metilacion, idroxilacion, oxidacion, etc. Fòrça substàncias frequentament utilizadas coma antiseptics, antiparasitaris ò anticancerós son de policetids(en) Robert E. Minto e Brenda J. Blacklock, « Biosynthesis and function of polyacetylenes and allied natural products », Progress in Lipid Research, vol. 47, n° 4, julhet de 2008, pp. 233-306..
Leis esteroïds e leis esteròus