thumb|right|La familha dau rèi Felip V.
La familha o família es un ensemble de personas unidas per de liames de parentat. Dins una vision pus reducha, es un grop de personas liadas per de liames de parentat que vivon ensemble. Es alora considerada coma una unitat sociala fondamentala presenta dins totei lei societats umanas. D'efiech, permet de metre en plaça de liames de solidaritat entre sei membres (grands, parents, enfants, cosins...) destinats a assegurar lor proteccion e lor desvolopament fisic, morau e afectiu. En foncion dei luòcs e deis epòcas, existís mai d'un modèl familhau coma la familha indivisa, la familha soca e la familha conjugala. Leis autrei sistèmas son generalament de combinasons ò de variacions d'aquelei tres tipes fondamentaus. La natura matrilineara, patrilineara ò multilineara de la familha es tanben una dimension importanta.
Lei sistèmas de parentat
Lo linhatge, lo clan e la tribú
Tres tèrmes de basa permèton de definir lei diferents sistèmas de parentat presents dins la màger part dei societats : lo linhatge, lo clan e la tribú. Lo linhatge es lo grop d'individús que descendon d'un meteis rèire comun. De còps, un linhatge pòt èsser despartit entre de brancas multiplas e, dins certanei societats, pòt èsser fòrça estendut. Per exemple, es possible de remontar fins a la 8, la 9 ò la 10 generacion e conéisser fòrça collateraus dins leis autrei brancas d'un meteis linhatge.
Lo clan es un grop d'individús que dison descendre d'un meteis rèire comun e mai s'es pas possible d'identificar tota l'aubre genealogic. Dins certanei cas, l'existéncia d'aqueu rèire es fòrça ipotetica (eròi legendari, dieu...). Aqueleis individús son generalament liats entre elei per de tradicions comunas (rites, tabós, restriccions alimentàrias...) ò per de simbòls comuns (patronim, totèm, sepultura familhala...).
La tribú recampa mai d'un clan e si definís en partida per son territòri. Es generalament una estructura mens fòrta car son organizacion e son mantenement despendon d'elements exteriors a la familha coma la politica ò l'economia. Frequentament, s'utiliza lo tèrme « clan » per definir una populacion vivent sus un territòri donat onte de clans càmbian de fremas entre elei. Pasmens, aquela utilizacion es scientificament abusiva.
Lei rapòrts familhaus elementaris
Dins l'exemple aicí dessota, son representats totei lei rapòrts familhaus elementaris dins una familha tipe. Dins la realitat, s'obsèrva de segur fòrça variacions.
Per rendre còmpte d'aquela estructura fondamentala, existís dos tipes de sistèma d'apelacions dei parents. Lo sistèma « descriptiu » depinta la situacion e la posicion deis individús. Es aqueu en vigor dins la societat occitana. Per ieu, « egò », n'ai qu'un paire e, donc, lo mot « paire » definís unicament mon paire. En revènge, pòdi aver mai d'un oncle car totei lei fraires e lei sòrres de mon paire e de ma maire son, a respècte d'ieu, a la meteissa posicion. Lei sistèmas « classificatòris » classan lei personas segon una apelacion qu'es pas necessiàrament basada sus sa posicion a respècte d'ieu. Per exemple, dins certanei tribús, mon paire e lo fraire de mon paire son considerats coma mon paire. Utilizi lo mot « paire » per m'adreiçar a elei e dèvi adoptar la meteissa conducha amb lei dosAqueu tipe de familha èra fòrça frequent dins la societat iroquesa. Totei lei fraires dau paire èran considerats coma de paires e totei lei sòrres de la maire èran consideradas coma de maires. En consequéncia, leis enfants deis « autrei » paires e maires èran considerats coma de fraires e de sòrres. En revènge, aquelei deis oncles e dei tantas, son considerats coma de cosins.. En certanei societats regardadas per de sistèmas classificatòris, es tanben possible de considerar que lei fraires de sa maire son tanben mei mairesAqueu sistèma conoissiá una extension considerabla dins la societat iroquesa. Un enfant donat li considerava totei lei fraires de son paire coma de paires e totei lei sòrres de sa maire coma de maires. Lei sòrres de son paire èran dichas tantas e lei fraires de sa maire èran dichas tantas. Totei leis enfants eissits d'aquelei paires e maires se consideravan coma de fraires. Leis enfants deis oncles e dei tantas èran normalament considerats coma de cosins (Lafitau, Mœurs des sauvages amériquains comparées aux mœurs des premiers temps, 1724)..
Dins lei dos tipes de sistèma, lo genitor es rarament reconegut per la societat. Aquò es verai dins lei societats classificatòrias onte la multiplicitat dau nombre de paires fa que totei lei paires pòdon pas èsser lo genitor d'un enfant donat. Pasmens, es tanben lo cas dins mai d'una societat descriptiva. Ansin, dins la societat occitana, s'aplica un vièlh principi dau drech roman que dispausa que « Pater is est quem justae nuptiae demostrant ».
Lei sistèmas matrilinear, patrilinear e multilinear
La natura matrilineara ò patrilineara dau sistèma familhau s'obsèrva en estudiant l'organizacion dau linhatge sus plusors generacions. Dins lo sistèma matrilineara, la filha demòra dins son ostau. Aquò li permet de gardar son clan e son nom e de transmetre son nom, son clan e sei bens a seis enfants. Generalament, un de sei fraires es considerat coma lo paire de seis enfants. Regardant lo genitor, dos cas principaus existisson. Dins lo pus simple, quita l'ostau de la maire, sovent avans la naissença. Dins lo segond, dich « matrilocau », lo genitor rèsta dins l'ostau de la maire dins una situacion d'estrangier ò de prince-consòrt. Existís un tresen cas qu'es dich « patrilocau » : la maire va viure dins l'ostau dau paire. Pasmens, en causa dei complicacions regardant la succession, aquò es fòrça rar.
Lo sistèma patrilinear es similar amb d'adaptacions liadas au sèxe dei dos membres dau pareu. Es lo paire que transmet son nom, son clan e sei bens a seis enfants. Dins lei sistèmas multilinears, totei lei brancas de la familha son consideradas coma egalas. Ansin, en Occitània, totei mei grands son mei grands e reçauprai sei bens d'una meteissa maniera. Pasmens, si fau nòtar qu'en Occitània, la transmission dau nom d'ostau a luòc de paire en fiu. Lo sistèma familhau occitan es donc dich multilinear de preferéncia patrilinearaLei tèrmes « matriarcat » e « patriarcat », sovent utilizats per definir lei sistèmas familhaus, designan en realitat lei mecanismes de partiment dau poder au sen de la familha..
Lei drechs e deures au sen de la familha
Un sistèma de drechs e d'obligacion lia lei diferents membres d'una meteissa familha ò, pus largament, d'un meteis clan. Aquelei drechs e deures son fòrça variats e despendon fòrça dau tipe de sistèma e de la cultura locala. Pòdon comprendre d'obligacions de cortesiá, de respècte, d'ajuda, de proteccion ò d'obeïssença. De règlas determinan tanben la transmission dei bens ais enfants a la mòrt dei parents.
Entre dos membres d'una meteissa familha, lei rapòrts individuaus son tanben fòrça diversificats : autoritat, respècte, somission, cooperacion, afeccion, agressivitat, jòc, galejada... En generau, lei rapòrts son « seriós » (autoritat, educacion...) entre lei parents e leis enfants. Pasmens, dins lei societats agricòlas, l'autoritat es frequentament tenguda per lo grand ò la granda e lei rapòrts seriós alora s'establisson entre lei grands e lei felens. Dins la societat occitana modèrna, la relacion seriosa es ansin sovent establida entre lei parents e leis enfants e, totjorn dins lo cas pus generau, lei grands e lei felens e leis oncles e lei nebòts an de relacions d'afeccion. Un exemple de relacion de còps agressiva es aqueu de la relacion entre un enfant e sa bèlamaire.
Aliança e maridatge
Lei foncions de basa dau maridatge
Lo maridatge a per foncion fondamentala de liar dos linhatges ò doas familhas qu'an pas de liames. Dins la màger dei societats, es la frema qu'assegura la liason entre aquelei doas familhas ò aquelei dos linhatges. Tèn lo ròtle de liame sociau que recampa dins una meteissa societat lei linhatges diferents. Pòt alora èsser l'objècte de cambis, d'una maniera quasi identica a la moneda dins lei rapòrts economics. Dins lei societats que practican aquelei cambis, cambiar de fremas permet d'entretenir de rapòrts sociaus coma cambiar de sòus permet de mantenir de relacions economicas. Dins mai d'una region, un cambi de fremas pòt egalament èsser compensat per un cambi de bens.
Dins aquelei societats, lo ròtle de la frema es donc liat a l'exogamia. L'òme es obligat de trobar una companha dins un linhatge exterior per establir de rapòrts amb d'autrei linhatges. Aquò permet tanben de respòndre au tabó de l'incèste. D'efiech, l'exogamia permet pas totjorn de protegir leis èssers umans còntra lei problemas causats per la consanguinitat. En revènge, permet d'establir de liames de solidaritat amb au mens un autre linhatgeAquela vision foncionala dau tabó de l'incèste es ben presenta dins fòrça societats tribalas. Lo maridatge li es l'ocasion d'obtenir de bèufraires, una ajuda utila per la caça, per l'entretenença dei culturas ò per mantenir un liame sociau amb d'autrei linhatges..
Per resòuvre la question de l'incèste, mai d'una societat a adoptat de lèis qu'enebisson estrictament lo maridatge entre membre d'un meteis linhatge. En revènge, aquò empacha pas l'existéncia de maridatges « recomandats » amb de membres dau clan. Lo cas pus conegut pertòca lo maridatge entre cosins crosats qu'es frequent dins mai d'una societat. Dins d'autrei societats, a la mòrt dau conjunt, lo subrevivent esposa lo fraire ò la sòrre de son conjunt defuntat. Aquò permet de mantenir lei liames entre lei linhatgesAquò es fòrça important dins lei societats onte lei maridatges son negociats a l'entorn de cambis de bens. D'efiech, mantenir l'aliança entre lei linhatges permet de defugir una restitucion dei bens cambiats, operacion totjorn complèxa..
La natura deis espós
Dins fòrça societats, lo maridatge deis enfants es organizat per lei parents ò per lei grands, generalament en foncion deis interès dau linhatge. Dins un nombre creissent de societats, lei dos espós son liures de si chausir mutualament. De situacions intermediàrias existisson amb una chausida iniciala realizada per lei parents e un drech, mai ò mens efectiu, per leis enfants de refusar lo conjunt selectionnat. Pasmens, quin que sieche lo tipe de societat, la chausida de l'espós es circonscricha per leis estructuras e lei costumas socialas. En particular, tènon un ròtle decisiu lei grops professionaus, l'estratificacion sociala e la proximitat geografica.
« L'omogamia » significa esposar son semblabla. Un autre tèrme frequent en matèria de maridatge es « endogamia » que significa si maridar au sen de son grop sociau. L'omogamia geografica es la pus frequenta per de rasons practicas. Pasmens, leis omogamias sociala e culturala son tanben pron desvolopadas coma va mòstra lo nombre fòrça important de maridatges entre individús d'una meteissa categoria socioprofessionala. Dins lei societats de maridatge organizat, aquò s'explica per la presa en còmpte deis interès dau linhatge dins lei negociacions. Lei familhas pus importantas son sovent pauc desirosas de conclure una « mesaliança ». En lei societats liuras, aquò s'explica per lo fach que la màger part dei rescòntres an luòc durant d'eveniments sociaus (trabalh, estudis, relacions d'enfança, relacions de vesinatge...) qu'implican de personas d'estatuts similars.
Lo sèxe e lo maridatge