Argentina, oficialament la Republica Argentina,L'article 35 de la Constitucion de la Nacion Argentina proclama coma denominacions oficialas Nacion Argentina, Províncias Unidas del Riu de la Plata, Republica Argentina e Confederacion Argentina (oficialament en espanhòl: Nación Argentina, Provincias Unidas del Río de la Plata, República Argentina, Confederación Argentina). es un estat sobeiran situat dins la partida meridionala de l'America del Sud. Lo sieu territòri es subdividit en vint e tres províncias e una vila autonòma, Buenos Aires, capitala del país e sèti dels organs governamentals.
Lo país s'espandís sus 2 791 810 km², dont lo territòri confronta amb Chile a l'oèst, Bolívia e Paraguai al nòrd, Brasil al nòrd-èst, e Uruguai a l'èst. Es bordat per l'ocean Atlantic a l'èst, sud-èst e al sud.
Geografia
Geografia fisica
L'aspèct principau de la geografia argentina es l'oposicion ben marcada entre un oèst fòrça montanhós e lei plans que caracterizan la partida èst dau país. Pasmens, se pòu tanben definir una diferéncia entre lei regions frejas dau sud, que fòrman Patagònia, e lo rèsta dau país. D'efiech, la cordilhèra deis Andes fòrma la frontiera occidentala d'Argentina. Es una barriera naturala geologicament activa (volcans actius, tèrratrems, afondraments...) qu'es malaisada de passar. Se compausa principalament de cimas autas que pòdon agantar mai de m e de platèus d'altitud que se situan entre e m. La montanha pus auta dau continent american, Acongagua ( m), se tròba dins aquela region e constituís la cima pus auta dau país. Lo rèsta dau país – la màger part – es ocupat per de plans.
L'idrografia es dominada per lo Rio Paraná que son ret s'estend dins la partida septentrionala dau país, en Paraguai e en Brasil. D'una longor de km, es un fluvi poderós (debit mejan de m3/s) que son estuari assosta Buenos Aires. Leis autrei rius importants d'Argentina son lo Río Negro ( km) e lo Río Colorado ( km) que rajan dins lo centre dau país e lo Río Santa Cruz (477 km) que se tròba en Patagònia.
Clima
Lo clima d'Argentina varia fòrça segon la region en causa de la diversitat geografica dau país. Lei regions anant dau nòrd-oèst au sud-èst son generalament marcadas per una ariditat importanta qu'entraïna la formacion de climas desertics ò eissuchs. Segon l'altitud e la latitud, aquelei climas son de tipe freg ò caud. Lo nòrd-èst e lo sud-oèst son generalament umids amb d'influéncias subtropicalas ò oceanicas caracterizadas per de temperaturas temperadas.
Demografia
En 2015, la populacion argentina teniá 43,4 milions d'abitants (còntra 36,3 milions en 2001). Presenta de caracteristicas particularas a respèct deis autrei país d'America dau Sud coma una fertilitat pus febla (2,23 enfants/frema) e una esperança de vida pus auta (76 ans). Pasmens, son estructura es relativament jova amb un temps median de 31 ans. Fins ais ans 1950, sa creissença foguèt principalament assegurada per l'imigracion, çò qu'explica son origina europèa (97,2% de la populacion). Leis Amerindians, principala minoritat etnica, ne'n fòrman 2,4%.
L'urbanizacion es relativament important amb l'existéncia d'aglomeracions importantas coma Buenos Aires (15,6 milions d'abitants, siá un tèrç de la populacion), Córdoba (1,5 milions), Rosario (1,4 milion), Mendoza (1,1 milions) ò Tucumán ().
Lengas
La lenga oficiala d'Argentina es lo castelhan qu'es la lenga mairala de mai de 90% de la populacion. L'espanhòu argentin presenta de variacions dialectalas a respèct de l'estandard de la lenga coma l'usatge dau pronom « vos » en plaça de « tú », çò qu'entraïna de cambiaments dins la conjugason dei vèrbes.
Lo guarani es cooficiau dins la region de Corrientes. Es una lenga indigèna aglutinanta de la familha tupi-guarani. Parlat per personas au començament dau sègle XXI, es la lenga mairala d'aperaquí 2% deis abitants.
Leis autrei lengas an ges d'estatut. Pòdon se devesir entre lengas d'imigracion, lengas autoctònas e lengas d'ensenhament. Au sen dei premierei, se tròban plusors lengas europèas arribadas en Argentina durant lei sègles XIX ò XX coma l'italian (1,5 milions de locutors), l'alemand (- locutors) e lo yiddish ( locutors). Se fau tanben nòtar l'aparicion d'una minoritat arabofòna recenta (benlèu un milion de locutors). Lei lengas indigènas son parladas per lei comunautats tradicionalas que se tròban principalament dins lei regions perifericas. Certanei son relativament vivas coma lo quechua ( locutors) ò lo Mapudungun ( locutors) mai la màger part es menaçada de disparicion. Enfin, l'anglés es a progressar gràcias a son ròtle preponderant dins lo sistèma educatiu.
Religion
Argentina es un país de tradicion crestiana onte la libertat de culte es assegurada per la constitucion. Lo catolicisme, qu'es religion d'Estat, i es largament la religion majoritària amb d'estimacions dau nombre de catolics que varian entre 70 e 90% de la populacion. Lo rèsta es principalament format de protestants e de personas que declaran ges de religion.
Istòria
Periòde precoloniau
Lo territòri argentin foguèt poblat per Homo sapiens a partir de Patagònia vèrs lo millenari XI av. JC. Formèron de comunautats de caçaires cuelheires dispersadas e probablament pauc nombrosas. D'efèct, lo clima èra marrit, especialament amb una lònga secaressa que durèt dau millenari IV av. JC au millenari II av. JC. Pasmens, dins certanei regions, se desvolopèt a cha pauc lo mestrige de la terralha e de l'agricultura. Ansin, a l'arribada deis Europèus, Patagònia e la Pampa èran restats per de caçaires cuelheires pron avançats per utilizar la terralha e plusors pòbles dau nòrd (Charrúas, Guaranís...) avián format de societats agricòlas ierarquizadas.
Periòde coloniau
La colonizacion dau Riu de la Plata e de Paraguai
Argentina foguèt descubèrta en 1526 per una expedicion espanhòla dirigida per Sebastiano Caboto. Donèt son nom a l'estuari dau Riu de la Plata e explorèt lei rius Parana e Paraguai. Pasmens, trobèt ges de ressorsa interessenta e se retirèt. Dètz ans pus tard, una segonda mission, comandada per Pedro de Mendoza, desbarquèt sus la riba sud de l'estuari onte fondèt Santa Maria de los Buenos Aires. Pasmens, la colonia foguèt abandonada tre l'annada seguenta en causa de la manca de viures e de l'ostilitat dei populacions localas. Lei subrevivents se dirigiguèron vèrs Paraguai onte Mendonza s'èra installat.
Buenos Aires de 1580 a 1776
thumb|right|L'America dau Sud Espanhòla vèrs 1690.
Après la revirada de 1536-1537, la colonizacion d'Argentina foguèt organizada a partir de Paraguai. Vengut d'Asunción, Juan de Garay tornèt fondar Buenos Aires en 1580. De bovins escapats après l'abandon de l'endrech en 1537 permetèron ais abitants de trobar una fònt de revenguts gràcias a la venda de cuers ò de carn salada. La còntrabanda organizada per de marchands olandés, anglés e francés foguèt l'autre pielon de l'economia locala. Quauquei grands tenements se formèron que foguèron a l'origina de la societat dei gauchos. Pasmens, l'expansion demorèt lòngtemps limitada car leis indigèns, qu'avián aprés d'utilizar lo cavau, resistiguèron durament. Ansin, a la fin dau sègle XVIII, lo limit dau territòri de la colonia se situava a solament 50 km de Buenos Aires.
La Vice-Reiautat dau Rio de la Plata
En 1776, Espanha decidèt de crear la Vice-Reiautat dau Rio de la Plata per tornar organizar l'espaci economic dau sud de l'America dau Sud. L'objectiu èra d'orientar una partida deis exportacions de Bolívia ò de Peró vèrs lei pòrts atlantics e de renfòrçar l'administracion per luchar d'un biais pus eficaç còntra la còntrabanda. Buenos Aires venguèt la capitala de l'ensems novèu. Pasmens, en fòra de certanei corredors vèrs Peró, la preséncia espanhòla demorèt febla dins la region, especialament dins la Pampa.
L'independéncia
En 1796, Espanha s'alièt ambé la França Revolucionària còntra Anglatèrra. En julhet de 1806, un còrs expedicionari britanic ataquèt e ocupèt donc Buenos Aires. Pasmens, ne perdiguèt rapidament lo contraròtle après una còntra-ofensiva venguda de Montevideo. Un an pus tard, Londres mandèt una segonda expedicion que foguèt desfacha per la resisténcia deis abitants.
En mai de 1810, convencuts de poder se passar deis autoritats coloniala, una junta aprofichèt lei dificultats continentalas d'Espanha per arrestar lo vice-rèi. Puei, lei Porteños assaièron d'ocupar lo rèsta de la Vice-Reiautat e lei minas d'argent de Peró. Aqueleis operacions obtenguèron un succès mitigat tant en causa de la preséncia de partits lealistas fòrts dins aquelei províncias que de la maufisança deis abitants a respèct dei projèctes d'egemonia dei Porteños. La creacion d'una assemblada nacionala gropant dei delegats de plusors províncias permetèt d'amaisar la situacion en 1813. Lei deputats proclamèron la creacion dei Províncias Unidas dau Rio de la Plata sensa ausar vòtar l'independéncia.
Pasmens, lei còntra-ofensivas espanhòlas en America dau Sud entraïnèron la disparicion progressiva deis aprensions. En 1816, un congrès reünit a Tucuman proclamèt finalament l'independéncia. Una constitucion foguèt adoptada en 1819.
De la guèrra d'independéncia a Peron
De l'independéncia a Rosas
Après l'independéncia, la vida politica dei Províncias Unidas dau Rio de la Plata foguèt dominada per dos grops. Leis « unitaristas », d'inspiracion liberala, centralista e anticlericala, dominavan a Buenos Aires. En fàcia, lei federalistas, conservators e estacats au ròtle sociau de la Glèisa, èran sustot presents dins lei províncias.
Au començament deis ans 1820, l'autoritat de l'Estat èra reducha a la capitala e a son relarg. Lei drechs de doana dau pòrt èran sa principala fònt de revenguts. En 1825, lo govèrn capitèt de signar un tractat d'amistat ambé lo Reiaume Unit que reconoguèt oficialament son independéncia. Un an pus tard, Bernadino Rivadavia foguèt elegit a la presidéncia e promulguèt una constitucion centralista. Aquò mau contentèt lei federalistas que sostenguèron divèrsei còp d'estat après una temptativa dau govèrn de negociar ambé Brasil lo reglament de la question d'Uruguai (revendicat per lei dos país). Un periòde de confusion seguiguèt aquelei trèbols. S'acabèt en 1828 ambé la presa de Buenos Aires per Juan Manuel de Rosas, un grand proprietari qu'organizèt una tropa armada de gauchos.
Lo periòde de Rosas
Cap dei federalistas, Rosas foguèt governador de Buenos Aires de 1829 a 1832 e de 1835 a 1852. Populista, obtenguèt lo sostèn dei gauchos e dei classas popularas per establir un regime dictatoriau e repressiu — e dins lei fachs, sustot au servici dei grands proprietaris. A partir de 1833, comencèt de conquistar la Pampa, çò que li permetèt de donar de tèrras per renfòrçar e alargar la basa de sei fidèus. Ansin, venguèt rapidament lo pus poderós dei caudillos eissits dei trèbols de 1827-1828. En revènge, leis institucions estatalas dei Províncias Unidas dispareguèron totalament durant aqueu periòde.
Pasmens, Rosas mau contentèt rapidament lei norriguiers dei regions interioras, lo Reaiaume Unit e França ambé sa defensa deis interès dau pòrt de Buenos Aires. D'efèct, enebiguèt lo passatge dei naviris vèrs lei rius Parana e Uruguai. Òr, lo desvolopament de la produccion de lana dins la Pampa destinada a l'industria textila europèa necessitava de mantenir de relacions bònas entre lei norriguiers e lei poissanças maritimas. Ansin, en 1851, lo caudillo de l'Entre Doas Mars, Justo José de Urquiza, trobèt l'ajuda necessària per atacar Buenos Aires. Batut en 1852, Rosas s'exilèt en Anglatèrra.
La formacion de l'estat federau