thumb|Fotografia d'una tauleta de l’Epopèia de Gilgamesh.
L’Epopèia de Gilgamesh es un racònte legendari de la Mesopotamia Antica qu'es la pus anciana òbra literària conservada dins l'istòria de l'umanitat. La premiera version complèta coneguda foguèt escricha en akkadian vèrs lei sègles XVIII e XVII dins la region de Babilònia. Pasmens, aqueu tèxte sembla inspirat per de racòntes anteriors d'origina sumeriana que foguèt probablament redigits a la fin dau millenari III avC. Divèrsei versions ulterioras foguèron compausadas fins a l'acabament de la version « classica » au sègle VII avC.
Lo tèxte a per origina lei racòntes mitics sus Gilgamesh, cinquen rèi (probablament legendari), de la I dnastia d'Uruk. Tèn dotze partidas, mai segon la màger part deis especialistas, la partida XII es un apondon ulterior independent dau rèsta de l'òbraRaymond Jacques Tournay, O.P. et Aaron Shaffer, L’Épopée de Gilgamesh, École Biblique et Archéologique Française et Université Hébraïque de Jérusalem, Edicions "Les Éditions du Cerf", collecion « Littérature ancienne du Proche-Orient », 1998.. L’Epopèia èra probablament un tèxte popular durant l'Antiquitat car de fragments dau racònte son estats descubèrts dins plusors vilas en Mesopotamia, en Siria e en Anatolia. Pasmens, foguèt perduda après la disparicion dei civilizacions mesopotamiana fins a sa redescubèrta dins lo corrent deis ans 1870 dins lei roïnas de la bibliotèca dau rèi assirian Assurbanipal de Niniva. Dempuei aquela data, es venguda un objècte d'estudi important de la literatura mesopotamiana antica en causa de seis influéncias sus de tèxtes ulteriors coma la Bíblia que reprèn lo mite dau Diluvi present dins la tauleta XI.
Genèsi e contèxte
thumb|right|Fragments de l’Epopèia de Gilgamesh datant dau periòde paleobabilonian.
L’Epopèia de Gilgamesh es un racònte literari ancian qu'es estat reconstituït a partir de tèxtes descubèrts sus de tauletas mesopotamianas datant de periòdes istorics fòrça diferents anant de la fin dau milleni III avC au sègle VII avC. Divèrsei variantas son donc estadas identificadas e quauquei partidas son torjorn desconegudas. Lei fònts principalas fòrman quatre ensembles : la literatura sumeriana de la III dinastia d'Ur (2112-2004 avC) tèn plusors racòntes amb Gilgamesh (sovent dich Bilgamesh) coma protagonista. Aquò s'explica per lo besonh politic dei sobeirans d'aquela linhada, originària d'Uruk, de legitimar son poder gràcias a de rèires prestigiós(en) Jeffrey H. Tigay, The Evolution of the Gilgamesh Epic, Bolchazy-Carducci Publishers, 1982, pp. 23-24.. Mai d'un tèxte dau periòde presenta donc d'aventuras de l’Epopèia (combat còntra lo Buou Celestiau, còntra lo demon Humwawa...). En revènge, l'ensemble sembla pas encara assemblat dins una òbra unica. la version paleobabiloniana data deis ans 1800-1600 avC. Redigida en akkadian, foguèt descubèrta dins mai d'una vila (Nippur, Ishchali, Tell Harmal) e èra probablament utilizada dins un contèxte escolar per aprendre ais escribas l'escritura cuneïfòrma. Pasmens, presenta de diferéncias importantas amb lei tèxtes sumerians precedents. Per exemple, i figuran pas lo combat còntra lo Buou Celestiau e lo racònte dau Diluvi. lei versions intermediàrias son generalament eissidas dau periòde mediobabilonian (1500-1200 avC). Foguèron descubèrtas en Mesopotamia (Nippur, Ur...), en Siria (Ugarit...) e en Anatolia (Ititas...). Aquelei versions mòstran l'integracion de partidas novèlas (Buou Celestiau, pantais de Gilgamesh...) mai la cronologia precisa d'aquela evolucion es malaisada d'establir. la version classica es la version finala. Data dau sègle VII avC e foguèt la premiera descubèrta per leis arqueològs modèrnas dins lei roïnas de la bibliotèca de Niniva. Incomplèta maugrat l'identificacion de 184 fragments dins tota la region mesopotamiana, es la version pus estudiada. Es caracterizada per un prològ novèu e per una tonalitat pus meditativa. Sa forma iniciala èra probablament facha de 11 tauletas. L'origina de l'integracion de la tauleta XII es desconeguda mai es generalament atribuïda ais Assirians. Après lo declin de la Mesopotamia Anciana, l'òbra foguèt perduda fins a sa redescubèrta dins la Bibliotèca d'Assurbanipal de Niniva. De miliers de fragments de tauleta i foguèron descubèrts e mandats au British Museum. Sa traduccion foguèt organizada per l'assiriològ Henry Rawlinson (1810-1895). La premiera publicacion d'aqueu trabalh foguèt fisada a George Smith (1840-1876) e aguèt luòc en 1864. Aguèt un succès restontissent car èra lo premier tèxte antic presentant de similituds tant importantas amb la Bíblia.
La mòrt de Smith trebolèt l'estudi dau tèxte que foguèt perseguida per Paul Haupt (1858-1926) que publiquèt en 1884 lo tèxte dei tauletas conegudas d'aqueu temps. La premiera traduccion complèta foguèt l'òbra d'Alfred Jeremias (1864-1935) en 1891. Aqueu trabalh foguèt pauc a pauc completat amb l'identificacion corrècta dau nom de Gilgamesh e la descubèrta d'autrei versions ò de fragments novèus. Foguèt perseguit durant tot lo sègle XX amb d'etapas importantas marcadas per lei traduccions de Reginald Campbell Thompson (1930), Jeffrey H. Tigay (1982) e Andrew R. George (2003). Continua encara a l'ora d'ara car de fragments novèus son estats trobats dempuei lo començament dau sègle XXI.
Contengut
Idéas principalas
Lo messatge de l’Epopèia de Gilgamesh seguís la morala classica de la Mesopotamia Antica e abòrda de tèmas frequents dins la region coma lei rapòrts entre leis òmes e lei dieus ò lei limits e la realitat de la condicion umana, especialament l'ineluctabilitat de la mòrt. Lo racònte es ansin un cònte d'aprendissatge onte lei peripecias e lei compliments deis eròis li permèton d'aquistar una saviesa aumentada qu'es tranmesa ai legeires.
Resumit
Lo racònte comença amb lo maucontentament deis abitants de la ciutat mesopotamiana d'Uruk, lassats per leis excès e per l'arbitrari de son rèi Gilgamesh. Demandon donc l'ajuda d'Arura, divinitat protectritz de la ciutat, per corregir lei defauts dau rèi. Per aquò, la divessa decidís de crear un « doble » de Gilgamesh nomat Enkidu. Lo ròtle d'aqueu darrier es d'èsser lo mirau dau rèi. Ansin, a son aparicion, Enkidu es un óme bòn mai non civilizat que viu amb d'animaus.
Enkidu intègra pasmens rapidament la civilizacion. S'i opausa ais abús de Gilgamesh e un combat indecís a luòc entre lei dos eròis. S'acaba per una aliança entre lei dos personatges que vènon amics. Comença alora una tiera de quistas permetent a Gilgamesh e Enkidu de realizar divèrsei proesas coma lei victòrias còntra lo demon Humbaba ò còntra lo Buou Celestiau. Pasmens, aquelei succès crespan certanei dieus que condamnan a mòrt Enkidu.
Desesperat per la disparicion de son amic, Gilgamesh comença un lòng viatge per assaiar de descubrir lo secrèt de l'immortalitat. Après divèrseis esprovas, tròba lo rèi Uta-Napishtim qu'aviá recebut l'immortalitat a la fin dau Diluvi. Dins aquò, Uta-Napishtim li explica lo caractèr unic de son don e l'impossibilitat per Gilgamesh de l'imitar. En revènge, li avoa l'existéncia d'una planta de jovença. Gilgamesh capita de la trobar mai es rapidament raubada per un sèrp. Aquò marca la fin de l'epopèia : Gilgamesh comprèn que l'òme es mortau e que dèu aprofichar lei plasers de la vida presenta e se consolar amb sei compliments.
Etapas dau racònte classic
Tauleta I
thumb|right|Representacion probabla d'Enkidu realizada dins la vila d'Ur entre lei sègles XX e XVIII avC.
La tauleta I de l'epopèia presenta Gilgamesh, rèi d'Uruk. D'origina divina, es presentat coma un eròi dotat d'un saber inegalat aguent descubèrt lei secrèts dau còsmos, compres de fachs anteriors au Diluvi. Es tanben l'autor de construccions impressionantas coma lei barris d'Uruk e lo santuari de la vila. Pasmens, au començament dau racònte, Gilgamesh es presentat coma lo tiran de son pòble que demanda l'ajuda dei dieus. La natura de seis abüs es pas clara(en) Andrew R. George, The Babylonian Gilgamesh Epic : Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts, Oxford University Press, 2003.. L'existéncia d'un drech de cueissa sus lei joventas es de còps evocada, mai aquela traduccion es contestada dins la version classica dau miteEn revènge, es ben atestat dins de versions babilonianas tardivas.. Regardant lei jovents, lo tèxte es daumatjat e lei repròches principaus son perduts. Èra probablament question de trabalhs fòrçats ò de jòcs escagassants.
Lei preguieras deis abitants foguèron escotadas per lei dieus. A lor demanda, la divessa Aruru creèt Enkidu a partir d'un tròç d'argiela de l'estèpa, domeni dei nomadas. Ignorant la civilizacion, es un personatge d'aspècte uman que se compòrta coma un animau. Es finalament descubèrt per un caçaire que s'enfugís en causa de son estatura. Sota lei conseus de son paire, va a Uruk per demandar lo secors de Gilgamesh. Aqueu darrier li prepausa l'ajuda d'una cortesana, Shamhat, cargada de sedurre Enkidu per lo convertir a la civilizacion.
Shamhat capita de trobar Enkidu. Lei dos fan l'amor durant una setmana e après aquela iniciacion au mond uman, leis animaus bandisson Enkidu. Aqueu darrier decidís donc de seguir la cortesana fins a Uruk. Vòu i confrontar Gilgamesh per demostrar sa superioritat fisica sus lo rèi.
Tauleta II
Dins la tauleta II, Shamhat e Enkidu arriban dins la ciutat d'Uruk ont Enkidu vèn rapidament l'objècte de l'admiracion de la fòga. Enkidu descuebre lei maufachs de Gilgamesh e decidís donc d'assistir a una ceremonia de maridatge per protegir leis espós còntra leis abús dau rèi. Dins la version paleobabiloniana, se parla explicitament de drech de cueissa. Un combat comença per carrieras entre leis dos eròis. Indecís, s'acaba sensa venceire e Gilgamesh e Enkidu realizan finalament un pacte d'amistat(fr) Jean Bottéro, L’Épopée de Gilgameš : le grand homme qui ne voulait pas mourir, Gallimard, 1992, pp. 227-232..
Aquò representa una causa importanta per Enkidu que tèn una familha per lo premier còp. De son caire, Gilgamesh reconoís sei tòrts. Pasmens, dins l'estrambòrd de la situacion, prepausa de menar una expedicion perilhosa dins la Seuva dei Cèdres per i combatre lo demòni gardian Humbaba cargat de protegir lei luòcs per lo còmpte dau rèi dei dieus, Enlil. Sensa succès, Enkidu e lo Conseu deis Ancians d'Uruk assaian de metre Gilgamesh en gàrdia còntra aqueu projècte(fr) Jean Bottéro, L’Épopée de Gilgameš : le grand homme qui ne voulait pas mourir, Gallimard, 1992, pp. 86-91..
Tauleta III
thumb|right|Representacion assiriana supausada de Gilgamesh datant dau sègle VIII avC.
La tauleta III es incomplèta e sa fin es lacunària. Depinta la preparacion de l'expedicion de Gilgamesh e d'Enkidu vèrs la Seuva dei Cèdres. Leis Ancians d'Uruk prodigan de conseus de prudéncia a son rèi e lo fisan a Enkidu. Dins lo palais, Gilgamesh informa sa maire, Ninsun, de sa partença. Inquieta, la rèina adreiça una suplica au dieu Shamash li demandant de protegir son fiu car, segon ela, la divinitat es responsabla dau temperament de son fiu(fr) Jean Bottéro, L’Épopée de Gilgameš : le grand homme qui ne voulait pas mourir, Gallimard, 1992, p. 95.. Dins un passatge en partida perdut, sembla tanben adoptar Enkidu coma fiu(fr) Jean Bottéro, L’Épopée de Gilgameš : le grand homme qui ne voulait pas mourir, Gallimard, 1992, pp. 93-97.(en) Andrew R. George, The Epic of Gilgamesh : A New Translation, Penguin Classics, 1999, pp. 23-27.. Enkidu li promet de protegir Gilgamesh.
Lo rèsta dau racònte es pauc clar. Sembla depintar de rites per assegurar lo succès de l'expedicion e presentar leis instructions de Gilgamesh per dirigir la vila durant son abséncia. Lei conseus de prudéncia son tanben renovelats(fr) Jean Bottéro, L’Épopée de Gilgameš : le grand homme qui ne voulait pas mourir, Gallimard, 1992, p. 97.(en) Andrew R. George, The Epic of Gilgamesh : A New Translation, Penguin Classics, 1999, pp. 27-29..
Tauleta IV