thumb|300px|Lo temple d'Angkor Vat, a Angkor
Angcòrhttp://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf o Angkor es l'anciana capitala khmer a l'entorn de l'actuala Siemp Reap, al nòrd del lac Tonlé Sap e nord oèst de Cambòtja. A Angkor vivián a l'epòca de l'apogèu d'aquel reialme prèp d'un milion d'abitants, mai que dins quina que siá ciutat europèa d'aquel temps. D'aquela ciutat, o ensemble de ciutats, demòra actualament un camp arqueologic espandit amb de centenats de temples de diferentas epòcas e tipes, qu'aprèp lo regim de Pòl Pòt venguèt un dels mai grand centre d'atraccion toristica. Tot aquel ensemble foguèt declarat en 1992 Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.
Lo gentilici es angcorian -a.
Istòria Fondacion thumb|200px|Lo temple de Bayon, a Angkor Thom L'Empèri Khmer succediguèt al reialme de Chenla, que demoravan de reialmes e estats enemics. La capitala d'aquela epòca èra Isanapura, l'actuala Sambor Prei Kuk. En 802 Jayavarman II (802-850) los unifiquèt, se consacrant coma l'unic sobeiran e prenguent l'independéncia de Java, amb que qualques reialmes chenla demoravan sosmeses. Fin finala Jayavarman II demorava fins alara a Java. L'acte de proclamacion coma rei se faguèt al mont Kulen, al nòrd d'Angkor. Abandonèt l'anciana Isanapura e establiguèt la seuna cort a Hariharalaya, dins l'actual luòc de Roluos, a l'èst de Siemp Reap.
Roluos (Hariharalaya) thumb|left|200px|Preah Ko, a RoulosIndravarman I (877-889) foguèt lo principal constructor dels grans temples de Roluos (Hariharalaya), agrandiguèt lo temple de Preah Ko (879) lo dedicant al fondator de l'empèri, Jayavarman II, benlèu perque aquel èra un monarca intrús. Tanben acabèt d'importantas òbras idraulicas destinadas a remediar als efèctes del manca d'aiga al periòde sèc.
Angkor (Yasodharapura) L'establiment de Roulos durèt pauc, Yasovarman I (889-910), filh d'Indravarman I, après aver edificat los temples de Lolei, establiguèt sa pròpia capitala pus al nòrd, a l'actual Angkor, que nomenava Yasodharapura. Del meteis biais qu'aviá fait son paire a Roulos, i bastiguèt un estanh (lo Baray Oriental) coma resèrva d'aiga per porgir la nòva ciutat. A costat tanben edifiquèt divèrses edificis.
Koh Ker (Chok Gargyar) thumb|left|300px|Situacion d'Angkor e d'autres luòcs en relacion En 921 Jayavarman IV (921-941), foguèt coronat rei a Koh Ker, a qualques cent quilomètres al Nord-èst d'Angkor onte establiguèt la capitala, provocant un nòu cambiament de localizacion. Aquela capitala demorèt pendent lo reialme del seu filh, fins a sa mòrt (944) un nòu cambiament faguèt tornar la capitala a Angkor.
Retorn a Angkor thumb|180px|Lo leon del Mebon Oriental Rajendravarman II (944-968) faguèt tornar la cort a Angkhor pròpiament dich e una de sas primièras accions foguèt d'agrandir lo temple de Mebon Oriental, al mièg de l'estanh (lo Baray Oriental) qu'aviá bastit Yasovarman I de per abans. L'un aprèp los autres los monarcas se succediguèron e ensagèron de daissar lor marca bastissent de nòus edificis dedicats a la glòria dels dieus, d'els meteisses e de la monarquia coma institucion.
Suryavarman I (1006-1050) marquèt la fin d'una epòca de turbuléncias politicas, que tornèron mai tard. L'istòria d'Angkor es un rebat de la quita istòria del reialme, dels monarcas que succediguèron, intrigas, usurpators, eca. Mentre que, daissèron la seuna empremta dins las construccions del complèxe monumental.
Angkor Vat 200px|thumb|left|Imatges d'un pont d'accés a Angkor Thom Mai tard, jos Suryavarman II (1113-1149), s'edifiquèt lo monument sens dobte mai important de l'ensems: Angkor Vat, lo temple e mausolèu, punt de referéncia de l'arquitectura khmer per las seunas dimensions e beutat.
Pauc aprèp, en 1177, l'armada del reialme de Tchampa (situat dins l'actual Vietnam) faguèt una incursion e ataquèt Angkor pel lac Tonlé Sap, trapant la ciutat militarament sens proteccion. L'ocupèt e la saquejèt, demorant pendent quatre ans jol seu domèni. Jayavarman VII tornèt capitar a prene lo poder en 1181 e portèt l'empèri a la seuna esplendor maximala.
Angkor Thom Jos Jayavarman VII bastiguèt Angkor Thom, la nòva ciutat tancada per un barri quadrat de prèp de tres quilomètres de costat amb cinc pòrtas de dintrada e amb lo seu centre monumental emplit de construccions.
Abandon 200px|thumb|Temple envasit per la vegetacion Al començament del sègle XIV l'istòria d'Angkor e del quite empèri demorèt fosc, los documents istorics son escasses e pauc concrèts. Se conservèt pas rès de las construccions que foguèron bastidas aprèp lo sègle XIV, qu'èran de fusta. Entre 1351 e 1357 la capitala casèt dins la mans dels tais. Los khmers recuperèron lo poder, mas demorèron flacs. En 1431 Angkor tornèt èsser ocupat pels tais e lo país dependèt alara d'Ayutthaya, la capitala del reialme tailandés. Es benlèu la data que marca la fin d'Angkor. L'importància de las zònas amb de comunicacions melhoras, coma Phnom Penh, faguèt que la capitala mudèt definitivament fòra de la ciutat en 1434. Angkor demorèt amb mai o mens vitalitat fins al sègle XVI.
Descobriment de l'Occident thumb|left|200px|Angkor Vat fotografiat en 1866 per Emile Gsell (1838-1879) Lo luòc tornèt èsser "descobèrt" pels occidentals a l'origina de la tentiva de cristianizacion pels missionaris franceses. Al començament del sègle XIX i intervenguèron los arqueològs. En 1863 Cambòtja passèt jos protectorat francés e comencèron las escavacions, mai o mens sistematicas del complèxe, que venguèron l'objècte de grand interesses dels Europèus. En 1901 foguèt creada l'École Française d'Extrême-Orient, que se n'ocupèron particularament a exclusivament fins a 1970, que lo daissèron per motius de securitat. Los escavaments contunhèron a partir de 1980 jos la direccion del govèrn de Cambòtja e amb la participacion de diferents païses. Dempuèi 1992 lo complèxe foguèt inscrich sus las listas del Patrimòni de l'Umanitat. A aquela epòca se faguèt d'importantas òbras de localizacion, netejatge e restauracion.
Monuments d'Angkor thumb|450px|Mapa d'Angkor e dels principals monuments
Principals monuments d'Angkor e a l'entorn Element Data Primièr Constructor Dedicacia Situacion Ak Yum s. VIII ? induista Sud del Baray Occidental Preah Ko 879 Indravarman I(877-889) Chiva Roluos Bakong 881 Xiva Roluos Lolei 893 Yasovarman I(889-910) Chiva Roluos Baray Oriental s. IX-X - Angkor Phnom Krom s. IX-X induista Sud-oèst d'Angkor Phnom Bakheng 907 ? Xiva Sud d'Angkor Tom Prasat Bei s. X ? Sud d'Angkor Tom Prasat Kravan 921 Isanavarman II(921-928) Vichnu Sud del Baray Oriental Baksei Chamkrong 947 Reformat per Rajendravarman II(944-968) Chiva Sud d'Angkor Tom Mebon Oriental 952 Rajendravarman II(944-968) Chiva Baray Oriental Pre Rup 961 Xiva Sud del Baray Oriental Banteay Srei 967 Naut dignatari de Rajendravarman II(944-968) Chiva Nòrd d'Angkor Ta Keo 1000 ? Jayavarman V(968-1001) Chiva Ponent del Baray Oriental Baray Occidental s. XI Suryavarman I(1006-1050) - Angkor Mebon Occidental s. XI induista Baray Occidental Thommanon s. XII Suryavarman II(1113-1149) induista Levant d'Angkor Thom Angkor Vat s. XII Vichnu Angkor Banteay Samre s. XII Vichnu Levant de Baray Oriental Chau Say Tevoda 1150 induista Levant d'Angkor Thom Srah Srang s. X-XII Acabat per Jayavarman VII(1160-1219) - Sud del Baray Oriental Angkor Thom s. XII-XIII, ambconstruccions anterioras Jayavarman VII(1160-1219) - Angkor Phimeanakas s. XI Suryavarman I(1006-1050) Chiva Palais Reial d'Angkor Tom Baphuon 1060 ? Udayadityavarman II(1050-1066) Chiva Angkor Tom Palais Reial s. XI-XIII diverses - Angkor Tom Terrassa dels Elefants s. XII Jayavarman VII(1160-1219) - Angkor Tom Bayon 1200-? bodista Angkor Tom Prasat Chrung s. XII-XIII bodista Angkor Tom Prasat Suor Prat s. XIII Indravarman II(1219-1243) - Angkor Tom Terrassa del Rei Leprós s. XIII Jayavarman VIII(1243-1295) - Angkor Tom Preah Palilay s. XIII-XIV ? bodista Angkor Tom Ta Prohm 1186 Jayavarman VII(1160-1219) budista Sud del Baray Oriental Ta Prohm Kel 1186 bodista Ponent d'Angkor Vat Preah Khan 1191 bodista/induista Nòrd d'Angkor Tom Ta Som s. XII budista Nòrd del Baray Oriental Ta Nei s. XII bodista Ponent del Baray Oriental Banteay Kdei s. XII-XIII bodista Sud del Baray Oriental Neak Pean s. XII-XIII bodista Nòrd del Baray Oriental
Bibliografia Claude Jacques, Michael Freeman. Angkor cité khmère. Ed. Olizane. Ginebra, 2000. ISBN 2-88086-253-1 Jean Laur. Angkor. Flammarion. 2002. ISBN 2-08-200897-5 Maurice Glaize. Angkor. J. Maisonneuve. París, 2003. ISBN 2-7200-1091-X
Categoria:Angkor Categoria:khmer