Marselha (Marsiho en nòrma mistralenca) (en francés Marseille) es una vila de Provença, en riba de la mar Mediterranèa. Es la primiera vila e lo primier pòrt dOccitània. Tanben es la segonda vila de França, la segonda aglomeracion, e nes lo primier pòrt. Laira urbana que Marselha constituís amb Ais es la tresena de França amb sei estatjants.
Marselha es lo capluec de 12 cantons, dau Territòri de Marselha Provença, de la Metropòli d'Ais Marselha Provença, dau departament dei Bocas de Ròse e de la region de Provença-Aups-Còsta dAzur.
A estatjants e na dins laglomeracion que forma amb la ciutat d'Ais.
Nom Lo nom de la vila s'escriu Marselha e se pronóncia en occitan provençau , , o (dins d'autrei dialèctes occitans se pronóncia per exemple , , o ). Aqueu nom ven de l'occitan ancian Marselha o Masselha, que ven dau latin Massilia (amb l'accent tonic sus -ssi-), que ven ultimament dau grèc Μασσαλία, Massalía. Lo sens originau dau nom grèc es gaire conegut. D'unei que i a an supausat que poiriá venir d'una forma locala dau ligur antic que lei grècs l'aurián puei adaptada.
Lo gentilici es marselhés -esa.
Son escais es la Ciutat Focèa: ramenta que foguèt fondada en 600 abans lo Crist per de mariniers grècs de Focèa.
Un gentilici ocasionau que ne deriva es focèu -èa.
Geografia
thumb|right|Lo Pòrt Vièlh de Marselha ; au fons: la glèisa de Nòstra Dòna de la Gàrdia
La ciutat forma una mena danfiteatre, ensarrada per la mar e lei montanhas, coma Marselhaveire au miegjorn amb lei calancas e la Còsta Blava au nòrd-oèst amb LEstaca, immortalizada per lo pintor Pau Cesana. Quasi la mitat de la superfícia comunala es pas per bastir. La ciutat ses desvolopada a lentorn de lancian pòrt grèc (Lacidon) vengut puei lo Pòrt Vièlh, especialament dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. Defiech, conoissèt an aquesta temporada un desvolopament important, escarrabilhat per lo creissement dau negòci devèrs lo novèl empèri coloniau francés: Argeria, lo Levant luenchenc. La carriera de la Republica es un exemple daquel urbanisme dau Segond Empèri amb son estil haussmannian. Virada devèrs la mar, la ciutat « ignorèt » lòngtemps lo reirepaís provençau, que la soleta via de comunicacion foguèt la vau de Vèune. Lactivitat portuària se desplacèt progressivament devèrs la fachada nòrd de la ciutat, puei devèrs lo caire de Fòs amainatjat dins leis ans 1960.
Après una crisi dei grèvas dins leis ans 70 et 80, que veguèt sa populacion passar de a abitants, leis autoritats marselhesas decidiguèron dins leis ans 1990 e 2000 dengimbrar un larg programa de renovacion urbana, amb especialament limportant programa Euromediterranèa, entre la gara Sant Carles, la Bèla de Mai e leis Ancians Magazins. La ciutat vòu maridar la Mediterranèa amb Euròpa. Uei, en essent la primiera ciutat dOccitània e la segonda de França amb mai de estatjants, constituís la primiera aglomeracion dOccitània e la segonda de França amb estatjants (2008). Larea urbana aponde Ais de Provença au nòrd, Lo Martegue au ponent e Sant Jacariá dins lo departament de Var au levant. Marselha inaugurèt en 1999 lo Pargue dau XXVIen Centenari, au miegjorn de la ciutat, per exprimir son istòria e escriure son avenidor. Un avenidor que veirà benlèu la darriera granda ciutat populara dOccitània (e de França) venir una ciutat borgesa coma tanteis autrei de la còsta mediterranèa.
Comunas vesinas 400px|left|Distanças e posicion relativa
Istòria
Lo territòri marselhés durant la Preïstòria e l'Antiquitat Auta
Leis abitats preïstorics
La zòna litorala de Marselha es ocupada per l'èsser uman dempuei au mens lo Paleolitic Superior coma l'indica la descubèrta de la bauma de Cosquer dins una calanca a sièis quilomètres au sud de l'airau urban actuau. Segon lei datacions, la bauma foguèt ocupada per de populacions de caçaires-cuelheires vèrs avC e de a avCJ. Clottes, J. Courtin, H. Valladas, H. Cachier, N. Mercier et M. Arnold, « La Grotte Cosquer datée », Bulletin de la Société Préhistorique Française, vol. 89, n° 8,? 1992, pp. 230-234.. Vèrs avC, la fin dau darrier periòde glaciari entraïnèt un desplaçament deis animaus vèrs lo nòrd. Lei grops de caçaires nomadas foguèron alora pauc a pauc remplaçats per de populacions de pescaires que se sedentarizèronLuc Poussel, Malheur aux vaincus : Marseille ennemie de l'Europe 600 à 49 avant J.-C., Editions Cheminements, 2004.. Aquelei comunautats avián un nivèu tecnologic caracteristic dau Mesolitic. Pasmens, lei recèrcas sus aqueleis abitats son limitats a de vestigis, datats de a avC, descubèrts a proximitat de la gara de Sant CarlesIngrid Sénépart, « Sources archéologiques et historiques de 8000 av. J.-C. à 1666 ap. J.-C. », dans Aux portes de la Ville : La manufacture royale des Poudres et Salpêtre de Marseille et le quartier Bernard-du-Bois. Genèse d’un quartier artisanal, Publications du Centre Camille Jullian, 2017..
A partir , l'agricultura prenguèt mai e mai d'importància dins la vida dei populacions localas. Localament, de recèrcas menadas vèrs Sant Carles indican un mestritge precòç de la brica. La terralha èra tanben utilizada e certanei comunautats avián de cansMax Escalon de Fonton, « Les Grottes de Riaux, massif de la Nerthe-Marseille », Bulletin du Musée d'histoire naturelle de Marseille, vol. IX, n° 1,? 1949, pp. 21-62.Henri Carvin, Entre mer et colline, un avenir se dessine. L'histoire du nord de Marseille, Direction de l'animation et de la culture Villa Aurenty, pp. 51-53.. Vèrs 1400 avC, aqueleis abitants evolucionèron vèrs lo Temps dau Bronze tot en gardant la pesca au centre de seis activitats.
Lo poblament celtoligur
Durant la premiera partida dau millenari I avC, la region de Marselha, coma lo rèsta de Provença, foguèt pauc a pauc ocupada per de populacions liguras. Pauc conegut, aqueu pòble deguèt probable faciar d'invasions cèltas. Intrèron tanben en contacte amb d'Ibèrs, de Fenicians e d'Etruscs. Sota aqueleis influéncias, evolucionèron e lei Ligurs installats en Provença venguèron pauc a pauc de Celtoligurs dins lei tèxtes grècs e romansPatrick Thollard, La Gaule selon Strabon : du texte à l'archéologie, Publications du Centre Camille Jullian, Éditions Errance, 2020..
Lei Sallavis, que restavan dins la region d'Ais, èran lo pòble celtoligur predominant en Provença Occidentala. Au començament dau sègle II avC, establissèron sa capitala a Entremont sus lei còlas situadas au nòrd de l'aglomeracion sextiana actualaFlorence Verdin, « Les Salyens : faciès culturels et populations », Documents d'Archéologie Méridionale,? 1998, pp. 27-36.. Fondèron una confederacion qu'unifiquèt plusors tribüs e pòbles vesins. Lei Segobriges, pòble celtoligur installat dins lo massís de Marselhaveire, fèron partida d'aquel ensemble. Pasmens, aqueu pòble, unicament mencionat dins de tèxtes grècs, es fòrça mau conegut per leis istorians.
La vila grèga
La Focèa Novèla
La fondacion de la colonia grèga de Massalia es considerada coma l'eveniment fondator de la vila de Marselha. Se debanèt vèrs 600 avC e foguèt l'òbra de navegaires venguts de la ciutat-Estat de Focèa, situada en Anatolia Occidentala a proximitat de la vila turca actuala d'EsmirneLa data de fondacion de Marselha es pas coneguda d'un biais precís. Pasmens, 600 avC es donada per d'autors coma Aristòtel e lei recèrcas arqueologicas an pas trobat de rasons de dobtar d'aqueleis escrichs.. Lei Focèus cercavan de pòrts segurs susceptibles de venir de comptadors comerciaus dins lo quadre dau desvolopament d'un ret marchand servit per de naviris rapids. La calanca de Lacidon èra interessenta per aqueu projècte car son orientacion èst-oèst la protegissiá còntre leis efiechs dau mitrau.
Segon la tradicion, una aliança entre lo marin focèu Pròtis e la Celtoligura Giptis marquèt la fondacion de la vila. Pasmens, aqueu racònte es totalament legendariSophie Bouffier, Les diasporas grecques du Détroit de Gibraltar à l'Indus : (VIIIe s. av. J.-C. à la fin du IIIe s. av. J.-C.), Editions Sedes, 2012.. L'eveniment decisiu que veguèt lo desvolopament de la vila foguèt la presa de Focèa per Pèrsia en 546 avC. Aquò entraïnèt la fugida d'una partida de la populacion qu'anèt s'installar dins sei colonias. Lèu, aquò permetèt la formacion d'un centre demografic important a Massalia e lo perimètre fortificat conoissèt plusors extensions tre lo sègle VI avC. Aquò foguèt probable la causa de conflictes amb lei populacions indigèns coma l'indica la seguida de la legenda fondatritz de la vila.
Lo conflicte còntra Cartage e leis Etruscs
Lo desvolopament rapid de Marselha inquietèt Cartage e leis autrei poissanças marchandas que navegavan dins la region (Etruscs, Fenicians...). Segon Erodòt, lei Focèus practivan tanben la piratariá. Una coalicion entre Cartaginés e Etruscs se formèt donc per faciar l'emergéncia d'una poissança comerciala novèla dins lo nòrd-oèst de MediterranèaE. Lipinski, « Alalia » dins Collectif, Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, Brepols, 1992, p. 14.. La batalha decisiva aguèt luòc en 540 avC a Alalia lòng dau litorau de Corsega. Lo resultat generau dei combats es pas clar. Una flòta focèa deguèt probablament infligir una desfacha a una flòta cartaginesa mentre qu'una flòta etrusca batèt una segonda flòta grèga (benlèu formada de naviris d'Alalia ela meteissa). A l'eissida de la batalha, lei Focèus gardèron lo contraròtle dei litoraus de Provença e de Catalonha. Pasmens, leis Etruscs conquerèron Alalia e lo litorau còrs orientau mai aquela ocupacion paréis limitada. D'efiech, lo comptador d'Alalia contunièt d'acuelhir de marchands d'originas divèrsasVéronique Krings, Carthage et les Grecs c. 580-480 av. J.-C. : textes et histoire, Brill, 1998.. Après aqueu combat, l'esfèra d'influéncia dei Focèus de Massalia demorèt establa.
Lei relacions amb lei pòbles celtoligurs
Lei relacions entre Massalia e lei pòbles celtoligurs installats en Provença se desgradèron pauc a pauc. D'efiech, la ciutat grèga èra un centre economic important per la region e sa preséncia favorizèt lo desvolopament dau comèrci amb l'arribada de rotas marchandas vengudas dau nòrd (ambre, estanh...) e dau rèsta de l'espaci mediterranèu (vin, terralhas...)Nicholas Ostler, Empires of the Word : A Language History of the World, Londres, Harper Collins, 2005.. Pauc a pauc, lei Focèus e certanei pòbles locaus, coma leis Avatics, produguèron localament una partida dei bens importants, especialament la terralha. Au nivèu tecnic, lei Grècs difusèron son saber dins la region coma l'indica l'aparicion de l'escritura (terralhas signadas dau Martegue) ò la construccion dau barri ellenic de Sant BlasiJean Chausserie-Laprée, Martigues, terre gauloise, Éd. Errance, Ville de Martigues, 2005.. Lei Focèus tenguèron tanben un ròtle major dins l'introduccion de la vinha en Gàllia.
Pasmens, l'existéncia d'una ciutat de a abitants èra egalament una fònt d'inquietud dins la region. De mai, plusors guèrras localas opausèron Massalia a de pòbles locaus. A la fin dau sègle III avC, aquelei conflictes entraïnèron donc la formacion d'una aliança gropant lei pòbles celtoligurs vivent entre Var, Ròse e Leberon. Lei Sallavis foguèron lo pòble principau d'aquel ensemble e sa vila principala, Entremont, es considerada coma sa capitala. La creacion d'una tala coalicion agravèt lei tensions localas a partir de 181 avC e Massalia comencèt de cercar d'aliats en Gàllia ò dins en Mediterranèa.
De l'aliança a la conquista romana
L'aliança romana e la fondacion de la Gàllia Narbonesa