Los cabildos èra d'intermunicipats creadas en las Índias (America e Filipinas) de l'Empèri espanhòl per l'administracion de las ciutats e vilas. Foguèron creats per adaptar los ajuntaments medievals d'Espanha a un mitan novèl, qu'a vegada tanben èran estats nomenats cabildos, per analogia als cabildos eclesiastics de las glèisas catedralas. Lo tèrme cabildo ven del latin capitulum. Lo nom complèt amb que se titulava èra Fòrça Illustre Cabildo, Justícia e Regimient de.... thumb|400x400px|Aspèctes dels principals cabildos del Virreinato del Riu de la Plata. Lo Cabildo espanhòl ven pas de Roma, es una manifestacion de l'individualismo teutonic.
Lo cabildo —tanben nomenat ajuntament o concelh (concillium)— èra lo representant legal de la ciutat o vila, l'organ municipal mejançant que los vesins vigilavan als problèmas judiciaris, administratius, economics e militars de la municipalitat. Son estructura e composicion èra semblabla a aqueles dels concejos d'Espanha, mas las atribucions e l'importança èran variablas, a causa de las condicions especialas dins la societat dels reialmes e províncias d'otramar.
A partit dels primièrs ans de la Conquista realizèron un eficaç mecanisme de representacion dels elèits locals al frent de la burocracia reiala. Divèrsas disposicions reialas pretendavan las sometre a l'autoritat dels representants del rei d'Espanha, mas l'alunhament amb la metròpoli obliguèt a lor donar un naut gra d'autarcia.
Istòria
Genèsis dels cabildos L'institucion del cabildo ven d'Espanha, ont los abitants de cada ciutat causissián los seus conselhièrs e cònsols per qu'administren e reglamenten las comunautats. A l'arribar los conquistadors en America, los cabildos espanhòls avián perdut una partida de lor poder, que fòrça atribucions èran estats assumidas per la monarquia.
L'origina del cabildo indian demòra en relacion amb la fondacion de las primièras ciutats ispanicas dins lo sègle XVI. Quand se fondava una ciutat, lo fondador designava entre los soldats qu'o avián acompanhat de conselhièrs e de cònsols qu'integrarán lo cabildo de la nòva populacion. En acòrdi amb una de las Leis de las Índias, la nominacion dels conselhièrs èra una atribucion privativa d'aquel que fondèt la ciutat –d'esperse o mejanç un enviat dels seus– pels jorns de sa vida, e d'un filh o eretièr.El Cabildo Venezolano, en Efemérides Venezolanas.
Las primièras leis pretendavan sometre entierament los cabildos a l'autoritat nomenada dempuèi l'Espanha continentala, ensajant de plaçar los cabildos d'otramar dins la meteissa situacion dels ajuntaments peninsulars, que al sègle XVI avián ja perdut una granda part de lor autonomia. Pasmens, los reis acabèron per reconéisser qu'aquela situacion se podava pas aplicar als alunhats e immenses territòris d'otramar, de biais qu'admetèron que los cabildos prenguèron una granda autarcia (èran pas autonòms, doncas la legislacion èra un poder exclusiu del rei).En 1573, segon Juan de Solórzano Pereira, lo rey aviá ordenat que las cargas municipalas sián nomenadas directament pels gobernadors i ratificats pel rei. En efècte, los cabildos assumissián de larga atribucions de govèrn e justícia, podent a vegadas a nomenar directament lo governaire.
Dins los sègles XVI e XVII left|thumb|322x322px|Lo Cabildo e l'Audiéncia de Quito assistisson a la Messa Màger a l'Altar de la Verge de Guápulo en 1646 en preséncia del President Martín de Arriola e l'Avesque Agustín Duarte, per Miguel de Santiago. A la fin del sègle XVII, lo rei d'Espanha dispausèt d'una seria de mesuras desesperadas per aumentar las intradas de la corona. Entre aquestas mesuras èra la venta a vida de las cargas publicas, coma aquelas dels conselhièrs, que venguèron "de conselhièrs perpetuals". Mai d'un còp aquelas cargas se vendián fòra de la ciutat ont s'exericissiá la carga, e foguèron sovent acusats de voler recuperar rapidament l'investiment abusant d'autoritat. Pasmens, los conselhièrs perpetuals devián demorar dins la vila, e a long tèrme capitèron s'identificar fòrça amb lo mitan mai que n'èran los conselhièrs transitòrios, nomenats directament dempuèi Espanha.Los regidores perpetuos èran d'en primièr una institucion centralizatritz instaurada per la Corona espanhòla: a la mitat del sègle XVI lo rey comencèt a nomenar de regidores perpetuos dins los ajuntamients peninsulars mais importants, que lo còs pasaba per èsser una dependéncia dirècta del rei, non pas una emanacion de la comunitat locala.
De biais que, a partir de la fin del sègle XVII, los cabildos americans avián un naut gra d'autarcia al respecto de la Corona e dels seus governaires, e pasmens se sovent los quitas conselhièrs èran autonòmas al respècte del pòble que devián de representar.
Un autre cambiament important se realizèt amb l'aument de la populacion e l'enriquiment de las nòvas familhas localas: dins lo cas de las ciutats portuàrias, èran de familhas ligadas al comèrci, alara que dins las ciutats plaçadas près de regions minièras, èran de familhas ligadas al trafic de minerals. Amb per resultat del lent e gradual –mas verais– cambiament social, los descendents dels fondadors foguèron remplaçats coma còs de "vesins" per representar los nòus grops enriquits, mai sovent admeses en acòrdis amb los conselhièrs perpetuals.
Dins quin cas que siá, lo procediment menèt a çò que l'institucion dels cabildos pèrda tot caractèr popular e democratic e venga en un organisme dominat per l'oligarquia creòla. Pasmens, los cabildos mai importants mantenguèron un naut gra de poder dins lo sistèma indian, venent las institucions mai representativas de l'elèit creòla. Mas, las cargas dels cabildos de las localitats mendres foguèron pas meses en venta, amb per resultat que fòrça còps demoravan vacantas.
Al començament, lo governaire de la vila o lo vice rei deviá presidir las sesilhas del cabildo dempuèi son sieu de govèrn. Amb lo temps, aqueles foncionaris acabèron per considerar tròp locals e pauc importants los afars que se tractava al cabildo, de biais qu'assistiguèron pas mai las sesilhas. Las decisions èran pas mai consultadas per l'autoritat reiala, mas sonque informadas. L'eleccion dels foncionaris mai importants èra consultada per l'autoritat locala, que mai d'un còps oposava lo vetò d'unes candidats elegits, quitament s'èra pas que far sentir l'autoritat. Pasmens, los governaires e vice reis s'esforçavan generalament d'intervenir pas inutilment dins de conflictes amb los cabildos, que serián los primièrs consultats dins lo jutjament de residéncia a la fin de son mandat.
Lo centralismo dels Borbons Fins a la fin del sègle XVII, los cabildos deguèron s'enfrentar a l'establiment de la burocracia reiala, que pauc a pauc mermavan la jurisdiccion e las atribucions dels còs municipals.
Al començament del sègle XVIII, après la Guèrra de Succession Espanhòla e l'arribada dels Borbons, se produguèt una seriá de cambiaments en la relacion entre Espanha e lo seu Empèri. Fins alara, los reialmes americans dependián directament del rei, que las administrava mejans los vice reis e de governaires coma de los seus representants. Amb los cambiaments introdusits pels Borbons, los vices regnes e las capitanariás generalas venguèron dirèctament dependent de la metròpoli. Son estructura sociala e economica foguèt modificada dins lo sens d'una dependéncia absoluda de l'Espanha europèa.Eduardo Martiré, 1808, La clave de la emancipación hispanoamericana, Ed. Elefante Blanco, Bs. As., 2002.
Un factor positiu foguèt l'eliminacion progressiva de la venta de cargas publicas, remplaçats per de conselhièrs elegits, qu'aurián per efièt de mermar la corrupcion. Mas aumentèt lo nombre dels conselhièrs nomenats per las autoritats localas, e, tanben, dempuèi l'Espanha europèa. D'un autre costat, tornèron las ordonanças reialas per tòca d'investir de foncionaris que substituirián, automaticament, los governants absents en cas vacança, levant aquel privilègi als cabildos.
Lo desvolopament de las ordenanças d'intendents, pendent lo darrièr quart del sègle, acaba lo procediment: a la fins del periòd imperial, alara que s'instaurava lo sistèma centralista a image del sistèma francés, los cabildos avián ja perdut una granda partida de sas prerrogativas, mai pas lo seu prestigi.
Lo periòde de l'Independéncia thumb|Tucumán vèrs 1812, cabildo e glèisa de San Francisco (òli actual) thumb|250x250px|De vilas coma Tucumán demoliguèron los cabildos al començaments del sègle XX, per los remplaçar per “de palais” pel govèrn republican. A la seguida de l'invasion napoleoniana d'Espanha e la deposicion del rei Fernando VII, los cabildos tornèron asumir alara sa ancianas prerrogativas: capvirèron los governants, coma los vice reis e capitanis generals, e assumiguèron la representacion del pòble de cada ciutat. Atal comencèt las revolucions iniciant l'Independéncia Ispanoamericana. S'aviá ressorça mai sovent als cabildos dobèrts per prene l'opinion de la partida sana e màger dels vesins.
Lo procediment foguèt fòrça diferent segon las ciutat; a vegadas, foguèt un succés verai a Riu de la Plata, Nòva Granada, Veneçuèla, Chile e Paraguai. De brèu capitèt a Montevideo, lo Naut Peró (Bolívia actual) e Quito. Mas, fracassèt al Peró e Nòva Espanha. E, lo primièr semèstre de 1821, los cabildos de Trujillo, Piura e Tumbes se decidiguèron en favor de l'independéncia.
Din totes los cases de capitada, lo cabildo realizava pas lo govèrn en dirècte, mas qu'o delegava als conselhs de govèrn, se reservant un cèrt contraròtle. Quand lo govèrn passèt a de magistrats que remplacèron los conselhs, lo cabildo perdava lo contraròtle sul govèrn nacional, mas conservava cèrt gra de primautat a nivèl local.
Al Riu de la Plata, los cabildos aguèron un ròtle preponderant dins la formacion del federalisme, remplaçant los govèrns nomenats dempuèi lo govèrn central per d'autres formats dels elèits locals. Se conservèron coma autoritats legislativas e judiciàrias fins a 1820. Perdèron mai tard lo caractèr d'autoritat legislativa, e foguèron fin final dissolguts coma d'organs judiciàris.José Luis Busaniche, Historia argentina, Ed. Taurus, Bs. As., 2005. Lo darrièr cabildo en que foguèt abolit es aquel de San Salvador de Jujuy en 1837.Revista municipal interamericana, Volúmenes 5-6.
A Mexic, los cabildos contunhan fins ara essent d'autoritats municipalas, pasmens se natura, eleccion e de foncions varièron fòrça.Gobiernos locales: el futuro político de México, en la página de la Red de Investigadores de Gobiernos Locales Mexicanos.
Composicion A de fins del periòde de sobeiranetat espanhòla –començament del sègle XIX– los cabildos èran constituits per de divèrses conselhièrs, dos cònsols ordinaris, l'alférez real e l'alguazil màger coma cargas electivas. Los emplegats permanents del cabildo son fiel ejecutor, lo procurador, l'escribano, lo majordòm, lo depositari e a vegadas un personal subalterne.
Al daissar d'assistir a las sesilhas los governaires o vice reis, los cabildos ganhèron cèrt gra d'autonomia. L'eleccion dels foncionaris mai importants èran jos l'autoritat centrala, mas aquela podava pas prepausar de remplaçaments. Sonque a la fin del sègle XVIII se produguèt una aument de la pression per que los foncionaris siá elegits a gost del governador. A son torn, aviá costuna de pairinar de novelaris a la metropòli, dins un gèst al delà de la centralizacion administrativa de l'Empèri e l'efortiment de la dependéncia dels territòris d'otramar al respecto de la Metropòli.
Regidores Aqueles conselhièrs formavan –ensems– lo nomenat "regimient". Coma son nom l'indicava, èran aqueles que regissián, governavan e controtlavan la vida cabildo. En usatge, lo conselhièr sortit primèr del vòte ocupava lo carga d'alférez, un autre èra defensor dels menors, un tresen èra defensor de paures e la carga del fiel ejecutor tòca als autres.