L'Empèri Espanhòl foguèt l'ensems dels territòris en Euròpa, America, Asia, Africa e Oceania que foguèron jol domèni istoric de la Monarquia Ispanica. L'Empèri Espanhòl foguèt un dels primièrs empèris globalizat —un empèri que compren de possessions per totes los continents— a diferéncia dels empèris de l'edat anciana e medievala. Los autres empèris globals posteriors o contemporanèu èran l'Empèri Portugués e l'Empèri Britanic, e arribèt a s'espandre sus de gaireben 14 milions de km², que siá sus de territòris coma per exemple las grandas planas d'America del Nòrd o dins de partidas mai australas coma America del Sud— la preséncia establa espanhòla foguèt mai sovent nominala, e en tot cas mai teorica que reala.
Los començaments de l'Empèri
Expansion atlantica de Castelha Al començament de l'Edat Modèrna, la Corona de Castelha, en competicion amb Portugal, ja èra presenta dins l'Atlantic, atal comencèt lo sieu expansionisme extrapeninsular. Enric III de Castelha comencèt la colonizacion de las Islas Canàrias en 1402 i enviant l'explorador francés Jean de Béthencourt. Mentretant, d'explorators portugueses coma Gonçalo Velho Cabral avián colonitzat las Açòres, Cap Verd e l'archipèla de Madèira. Lo tractat de Alcaçovas de 1479, reglava la patz de la guèrra civila castelhana, delimitèt tanben las zònas d'influéncia de cada país en Africa e en Atlantic. Lo tèxte reservava a Portugal las tèrras africanas situadas jos lo Cap Verd, e concedissiá a Castelha la sobeiranetat de las Islas Canàrias, alara que lo Reialme wattassid foguèt despartit entre ambedoas poténcias.
Lo motiu de la volontat expansionista èra de poder comerçar amb las riquesas d'Orient, que las rotas èran blocadas pels Otomans, qu'avián conquistat Constantinòble en 1453. Los Portugueses e castelhans se fasián concurréncia per trobar un nòu camin que passava pas pel l'Orient Mejan. Los portugueses, que començavan a se destacar coma navigaires, inicièron alara d'expedicions per circumnavegar Africa, causa que los donèt lo contraròtle tacit de las illas e còstas d'aquel continent, atal comencèt l'Empèri Portugués. La bulla papal Aeterni Regis del 1481 garantissiá a Portugal tota la còsta africana al sud de las Canàrias.
Descobèrta d'America (1492-1499) D'annadas mai tard, a l'acabar la Reconquista (1492), la Corona de Castelha sostenguèt Cristòl Colomb, que son origina es fòrça discutida, dins son expedicion. Colomb cresiá que la circumferéncia de la Tèrra èra mendre que n'es en realitat, e volgava aténher Cipango (Japon, China, las Índias e l'Orient) navegant cap a l'oèst, puslèu que de circunnavegar Africa. Mas imaginava pas l'existéncia d'America, continent que Cristòl Colomb passèt a l'istòria coma lo descobridor. Amb tres embarcacions, la Pinta, la Niña e la Santa María, un budget de gaireben dos milions de maravedís apiejat per Isabèl Ia de Castelha mejans de banquièrs e borgeses valencians, del rèsta d'Espanha e italians, e amb unes 90 òmes, recrutats amb l'ajuda inestimable e primordiala dels fraires Pinzón: Martín Alonso e Vicente Yáñez, copropietaris de la Pinta e la Niña, formèron una flòta de descobèrta que vendràn las mai importantas de l'istòria e comencèt lo primièr viatge.
L'objectiu èra Cipango (l'actual Japon). Lo 13 de setembre, descobriguèt la declinason magnetica de la Tèrra, e lo 16 de setembre arribèron a la mar dels Sargasses. Lo 24 de setembre i aguèt a bòrd de las naus un ensag de motinariá, mas la crisi foguèt mestrejada. A partir del 1èr d'octòbre se rendèt compte que quicòm anava pas plan. Lo 6 d'octobre avián ja passat las 800 lègas sens indicis de tèrra, malgrat que segon sas estimacions auriá degut tocar tèrra après aver navegat 700 lègas. Pendent la nuèch del 6 al 7 d'octobre, se produguèt la primièra motinariá entre los marins de la Santa María. Los fraires Pinzón faguèron coma Colomb e mestrejèron la motinariá. Pasmens, la nuèch del 9 al 10 d'octobre lo malèsser s'espandiguèt a totes, tanben als quita Pinzón. Alara, prenguèron per navegar tres jorns de mai e acabat aquel temps, se trobèt pas de tèrra, encara. Lo 10 vegèron d'ausèls, e fin finala l'11 de nuèch, lo mòssi Rodrigo de Triana cridèt dempuèi La Pinta: "Tèrra en vista". Desembarquèron Lo 12 d'octobre, e après 36 jorns de viatge, dins una illa coneguda pels natius coma Guanahani, que nomenèron eles San Salvador, dins l'archipèla de las BahamasLÓPEZ DE GÓMARA, Francisco. cap. FERNÁNDEZ DE OVIEDO, Gonzalo. Tanben desembarquèron dins l'illa de Cuba, que nomenèron Joana, e dins l'Ispaniòla. Dins aquela, lo 25 de decembre de 1492, s'enfonsèt la nau capitana, la Santa Maria.FERNÁNDEZ DE OVIEDO, Gonzalo. VERLINDEN, Charles; PÉREZ-EMBID, Florentino. pàg 81. Los rèstas foguèron utilizats per bastir lo fòrt de la Nativitat, bastissent atal, lo primièr establiment espanhòl en America.VERLINDEN, Charles; PÉREZ-EMBID, Florentino. pàg 82.LÓPEZ DE GÓMARA, Francisco. cap. Dins lo viatge de retorn, una tempèsta separèt las doas naus que demoravan, la Pinta, amb Martín Alonso Pinzón, desembarquèt a Baiona; alara que la Niña, amb Colomb a bòrd, arribèt lo 4 de març a Lisbona ont encontrèt lo rei de Portugal, lo convencent que l'expedicion interferissiá pas amb sas proprietats allen mar. Après la descobèrta d'America, la corona castelhana foguèt la primièra a n'afirmant lo drech de possession, en acòrdi amb las bullas pontificalas d'Alexandre VI (1493-94). Lo tractat de Tordesillas (1494) signifiquèt lo despartiment del Nòu Mond entre lo reialme de Castelha e Portugal, daissant a aquel darrièr la part mai orientala de Brasil.
En 1493 Colomb comencèt lo segond viatge aparat pel Papa Alexandre VI qu'aviá donat mejans sas bullas totes los poders pontificials per erigir de glèisas, predicar e aplicar las peniténcias que trobariá apropriadas.Leandro Tormo Sanz, Les butlles alexandrines. Un autre important companh de Colom èra lo catalan Pere Margarit, L'objectiu d'aquel viatge foguèt explorar, colonitzar, e predicar la fe catolica pels territòris qu'avián descobèrts, jol la proteccion de las bullas alexandrinas qu'enebissián lo territòri descobèrt de las reclamacions portuguesas.De Las Casas, Bartolomé. DIEGO FERNÁNDEZ, Rafael. PATIÑO FRANCO, José Uriel. A la fins de 1493 arribèt al fòrt de Nativitat, dins l'isla Ispaniòla, trobant lo fortet destruit e totes los companhs mòrts. A la mitat de febrièr fa tornar dotze vaissèls cap a la peninsula, jol comandament d'Antonio de Tors, que faguèt un Memòri als reis catolics reclamant ajuda desesperadament, subretot de manjar e que se pague mai las gents.Carta de Colom als reis de 20 de gener de 1494Memorial de Colom de 30 de gener de 1494 Se planguèt dins aquel memòri que s'èra enviat 200 personas sens sòu, e qu'alara avián pas de fonts per resòlvre los seus besonhs, que fòrça dels enviats avián de mestièrs pas que supausat que mestrejavan pas.Consulelo Varela, "La caída de Cristóbal Colón. A la fin de l'an arribèt una flòta de renfortiment comanada per Antoni de Tors. Flòta que tòca la peninsula en 1495 amb un cargament de 400 esclaus e una carta ont se plangava de las gents qu'èran anats a las Índias solament a s'enriquir "sens cap de trabalh ni penaCristobal Colon, Textos y documentos completos, Juan Gil y Consuelo Varela,p 314Guillermo Cespedes, Dos textos manustcritos de Colón en la Academia de la História,Valladolid, 2006" En 1496, Colomb tòrna a la peninsula.
En 1498 Colomb comecèt lo tresen viatge e quand arribèt a L'Ispanhòla, dins la ciutat de San Domingo fondada per Bartomèu Colomb, e trobèt que la majoritat dels colons alà establits èran malcontents, que se sentián trompats al trobar pas las riquesas que Colomb aviá promés. Los reis envièron l'administrator reial Francisco de Bobadilla, qu'arribèt a L'Ispanhòla en 1500. Trobèt alà Diego Colomb, fraire del Amiral, que Bartomèu Colomb èra amb Roldan a Xaraguà reprimissent una conspiracion, e Cristòl Colomb èra a la Concepcion. Lo 15 de Setembre al arribar Cristòl, Bobadilla faguèt prene e encadenar Diego e Cristól Colomb, intimant a Cristól d'escriure a Bartomèu Colom que se presente a Sant Domingo, causa que l'Almiral faguèt. Al arribar Bartomèu foguèt fach presonièr amb los sieus fraires. Al començament d'octobre de 1500 los fraires Colomb foguèron enviats a la peninsula. A fins de 1500 arribèron a Granada e se presentèron davant los reis. En 1502 Colomb comencèt lo sieu quatren e darrièr viatge. Arribèt a Sant Domingo, ont lo novèl governador Nicolas de Ovando li enebiguèt de desembarcar, jos òrdres dels Reis Catolics. Explorèt las còstas de l'actual Onduras, e en 1503 arribèt en Jamaica ont perdèt los dos vaissèls que li demorava. En 1504 foguèron rescatat de Jamaica e a la fin d'an arribèt a la peninsula.
Los autres descobridors (1499-1510)
Malgrat l'acòrdi dels Establiments amb Colom lo rei Ferrand lo Catolic concediguèt de permises a d'autras gents per explorar lo Nòu Mond. Aqueles viatges son coneguts coma «Viatges menors o andaluses». En 1499 Alonso de Ojeda amb Amerigo Vespucci e Juan de la Cosa faguèron vela dins una expedicion. Vespuci se ne separèt e acabèt a Brasil. Hojeda acabèt a la bòca de l'Orinòc, e faguèt d'exploracions fins a Veneçuèla, reculhent d'informacions sus las riquesas. Tanben en 1499 Vicente Yáñez Pinzón, mejans unas capitulacions signadas amb l'evesque Juan Rodriguez de Fonseca, organizèt una expedicion amb quatre caravèlas venguèt lo primièr europèu a arribar al riu Amazonas; e al Brasil lo 26 de genièr de 1500.MANZANO Y MANZANO, Juan; MANZANO FERNÁNDEZ-HEREDIA, Ana María: Los Pinzones y el Descubrimiento de América. 3 vols. Pere Màrtir d'Angleria, Décadas del Nuevo Mundo, 1501Gonzalo Fernández de Oviedo, Historia General y Natural de las Índias Tornèt a la peninsula lo 30 de setembre de 1500 amb un cargament de fusta del Brasil. En una nòva capitulacion signada amb Ferran lo catolic en 1501Capitulació atorgada a Vicente Yáñez Pinzón (castellà) (reproducció del text original, amb el llenguatge de l'època) foguèt nomenat capitani e governador de Santa Maria de la Consolación fins a la boca d'Amazonas, mas tornèt pas dins la zòna. En 1505 tornèt al Cariba amb la mission de cercar un passatge cap a l'ocean Pacific, e explòra tota la còsta d'America Centrala, e de la peninsula del Yucatan, extablissent lo primièr contacte amb la civilizacion asteca. Ojeda anèt de nòu en 1502 amb una nòva capitulacion signada amb Ferran lo Catolic lo nomenant governador de Coquibacoa, amb Juan de Vergara e Garcia de Campos. Los sieus partenaris se revoltèron e l'empresonèron a l'Ispaniòla fins a 1504. I demorèt fins a 1508 quand obtenguèt de Ferran una capitulacion per la colonizacion e govèrn de la còsta dels Onduras, Nicaragua e Veneçuèla actuals. Partiguèt lo 10 de novembre de 1509 de Sant Domingo e arribèt a l'actuala Cartagena de Indias (Colómbia) ont legiguèt als indigènas la proclamacion de l'annexion a la corona espanhòla. La fèsta s'acabèt en batalha, en percaçant los indias fins a l'interior de las tèrras, ont moriguèt Juan de la Causa.
Plaids dels Colombs (1508-1536)