Erwin Schrödinger (12 d'agost de 1887, Viena - 4 de genièr de 1961, Viena) es un fisician teoric austrian e una figura màger de la mecanica quantica de la primièra mitat del sègle XXSon nom complèt èra Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger.. Es mai que mai conegut per la descobèrta, partejada amb Paul Dirac en 1933, de l'eqüacion que descriu l'evolucion dins lo temps d'un sistèma quantic. Es tanben l'autor de la celèbra experiéncia de pensada del « gat de Schrödinger » que met en evidéncia las dificultats d'interpretacion de la teoria quantica.
Al delà de sa contribucion centrala a la fisica modèrna, Schrödinger foguèt egalament un scientific als interèsses variats. Publiquèt d'articles o de libres sus la biologia, la filosofia, l'istòria de las sciéncias e las tradicions de pensada indianas. Son libre Qu'es la vida ? (What is Life?), paregut en 1944, aguèt una influéncia importanta sul desvolopament de la biologia moleculara e inspirèt los descobreires de l'estructura de l'ADN. Schrödinger es atal una figura màger de la sciéncia del sègle XX.
Biografia
Jovença e formacion
Erwin Schrödinger nasquèt a Viena, capitala de l'Empèri Austroongrés, lo 12 d'agost de 1887. Son paire, Rudolf Schrödinger (1857-1919), èra botanista e proprietari d'una pichona fabrica de susaris e sa maire, Georgine Emilia Brenda, èra la filha d'un professor de quimia(de) F. Hillbrand-Grill, « Schrödinger Rudolf », dins Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL), vol. 11, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena, 1999, p. 235(en) Walter J. Moore, A Life of Erwin Schrödinger, Cambridge University Press, 1994, pp. 13-18.. Erwin Schrödinger foguèt l'unic enfant del parelh. Sa familha èra cultivada e aisada. Dintrèt a lAkademisches Gymnasium en 1898 ont se distinguiguèt en fisica e en matematicas, mas tanben dins las lengas ancianas e en poesia.
En 1906, Schrödinger dintrèt a l'universitat de Viena, onte foguèt fòrtament influenciat pel fisician Fritz Hasenöhrl (1874-1915) que li transmetèt los ensenhaments de Ludwig Boltzmann (1844-1906). I obtenguèt son doctorat en 1910 amb una tèsi sus la conduccion de l'electricitat a la superficia dels materials isolants. Puèi, aprèp sos estudis, trabalhèt coma assistent al Segond Institut de Fisica de l'universitat, jos la direccion de Franz Exner (1849-1926)(en) Walter J. Moore e Walter John Moore, Schrödinger. Life and Thought, Cambridge University Press, 1989, p. 35..
Primièra Guèrra Mondiala e dificultats
Pendent la Primièra Guèrra Mondiala (1914-1918), Schrödinger participèt als combats, mai que mai sul frònt italian, coma oficièr dins una unitat artilhariá de las fòrças austroongresas. Aquela experiéncia interrompèt sa carrièra scientifica sensa l'arrestar completament que contunhèt de s'interessar a de problèmas de fisica pendent aquel periòde.
Aprèp la guèrra, coneguèt d'ans d'errància e de dificultats professionalas. Passèt per mantuna universitat e foguèt assistent a Iena, professor associat a Stuttgart e professor a BreslauSos títols exactes èran Ausserordentlicher Professor a Iena e Ordentlicher Professor a Breslau.. En 1920, se maridèt amb Annemarie Bertel (1896-1965) que demorèt sa companha fins a sa mòrt, malgrat una vida privada pauc convencionalaSchrödinger èra pas fidèl e sa volontat de viure amb sa femna e sa mestressa dins un meteis ostal li pausèt sovent de problèmas pendent sa carrièra. Aguèt tanben de relacions sexualas amb un fum de femnas, e mai amb d'adolescentas (Julieanne Corr, « Trinity to drop Schrödinger lecture theatre name over sex abuse », The Times, 26 de novembre de 2023).. En 1921, obtenguèt enfin un pòste estable coma professor a l'universitat de Zuric, ont demorèt sièis ans.
Lo periòde de Zuric e de las descobèrtas màger
Lo periòde de Zuric durèt de 1921 a 1927 e foguèt lo mai fecond de la carrièra de Schrödinger. En efièch, foguèt dins aquela universitat que realizèt, a la fin de 1925 e al començament de 1926, la descobèrta de l'eqüacion d'ondas que permetèt d'establir las basas de la mecanica ondulatòria(en) C. W. Kilmister, Schrödinger. Centenary celebration of a polymath, Cambridge University Press, 1989, p. 55.(en) Erwin Schrödinger, « Quantisation as a Problem of Proper Values », Annalen der Physik, vol. 4, n° 79, 1926, pp. 361–376.. Segon la tradicion, concebèt las idèas essencialas d'aquela teoria pendent de vacanças de Nadal passadas a Arosa, dins los Aups soïsses, ont anava sovent per de rasons de santatCal nòtar que Schrödinger faguèt aquela descobèrta a 38 ans, çò qu'es relativament vièlh per un fisician teoric. En efièch, la màger part de las grandas descobèrtas d'aquela epòca foguèron l'òbra de scientifics mai joves, coma Werner Heisenberg qu'aviá 24 ans en 1925. Aquela particularitat es sovent senhalada coma una excepcion dins l'istòria de la fisica quantica.. Aquela descobèrta li permetèt d'obtenir una reconoissença internacionala rapida. En 1927, foguèt convidat a ensenhar a l'universitat de Berlin per succedir a Max Planck (1858-1947) a la prestigiosa cadièra de fisica teorica.
Berlin e l'exili
Schrödinger demorèt a Berlin de 1927 a 1933 ont poguèt trabalhar dins un environament scientific excepcional. Pasmens, l'arribada al poder d'Adolf Hitler (1889-1945) e del nazisme en 1933 cambièt sa situacion. E mai se foguèsse pas josieu, Schrödinger refusèt de demorar dins lo III Reich a causa de son oposicion a la politica antisemita de las autoritats alemandas. Atal, quitèt lo país durant l'annada.
Aquò marquèt lo començament d'un periòde d'instabilitat e d'exili dins lo mond. En efièch, de 1933 a 1940, trabalhèt al sen del Magdalen College e de las universitats de Princeton e de Graz. Visitèt tanben las universitats d'Oxford e de Gant e acceptèt brèvament un pòste a l'universitat indiana d'Allahabad(en) « Bombay University Names Refugee Scientist to Faculty », Jewish Telegraphic Agency, 20 de mai 1940.(en) Akhlesh Lakhtakia, Models and Modelers of Hydrogen: Thales, Thomson, Rutherford, Bohr, Sommerfeld, Goudsmit, Heisenberg, Schrödinger, Dirac, Sallhofer, World Scientific, 1996, p. 147.. Sas mors poligamas explican sas dificultats d'adaptacion als païses anglosaxons e son oposicion al nazisme aprèp sa fugida en Itàlia consecutiva a l'annexion d'Àustria pels Alemands.
Pasmens, malgrat aquelas dificultats, es pendent aquel periòde que Schrödinger recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1933. O partejèt amb Paul Dirac, egalament autor de descobèrtas importantas sus l'estructura dels atòms.
Los ans de Dublin
En 1940, la solucion a l'errància de Schrödinger venguèt d'Irlanda. En efièch, lo Primièr Ministre de l'illa, Éamon de Valera (1882-1975), professor de matematicas abans de venir un dels caps dels independentistas irlandés, èra a crear un Institut d'Estudis Avançats a Dublin. Prepausèt a Schrödinger un pòste dins aquela institucion novèla. Aprèp son brèu passatge per l'universitat de Gant en Belgica, lo fisician austrian arribèt en Irlanda en 1939 e venguèt director de l'Escòla de Fisica Teorica de l'Institut(en) Ronan Fanning, Éamon de Valera. A Will to Power, Faber & Faber, 2015..
Schrödinger demorèt en Irlanda pendent environ 17 ans, un periòde que veguèt un trabalh scientific e intellectual intens. Trabalhèt sus l'electromagnetisme, la relativitat generala e las teorias d'unificacion de la fisica. I escriguèt tanben mantun libre de vulgarizacion destinat a un public larg. Los mai coneguts foguèron Qu'es la vida ? e La natura e los Grècs. Obtenguèt la nacionalitat irlandesa en 1948, tot en gardant sa nacionalitat austriana(en) David C. Clary, « Foreign Membership of the Royal Society: Schrödinger and Heisenberg? », Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science, vol. 77, n° 2, 2022, pp. 513-536..
Retorn a Viena e darrièras annadas
En 1956, Schrödinger prenguèt sa retirada e s'entornèt dins sa vila natala de Viena. I foguèt nomenat professor emerit a l'universitat locala, ont passèt sas darrièras annadas en contunhant de s'interessar a la fisica e en escrivent son darrièr libre, Ma vision del mond (Meine Weltansicht, 1961), ont exprimís sas concepcions filosoficas e metafisicas. Moriguèt a Viena lo 4 de genièr de 1961, a 73 ans, a causa de las consequéncias d'una anciana tuberculòsi. Foguèt enterrat a Alpbach, en Tiròl.
Òbra scientifica
La mecanica ondulatòria e l'eqüacion de Schrödinger
Al començament del sègle XX, la fisica èra a traversar una crisi prigonda. Los fenomèns observats a l'escala dels atòms e de las particulas (emission de lutz per d'atòms, problèmas d'estabilitat de la matèria...) podián pas èsser explicats amb la fisica classica de d'Isaac Newton (1642-1727) e de James Clerk Maxwell (1831-1879). De fisicians coma Max Planck (1858-1947), Albert Einstein (1879-1955) e Niels Bohr (1885-1962) avián introdusit la nocion de « quantum » d'energia, fòrça importanta per explicar de fenomèns coma lo raionament del còrs negre, mas mancava encara una teoria coërenta e completa del mond atomic.
La contribucion scientifica màger de Schrödinger foguèt l'invencion de la mecanica ondulatòria, una de las doas formulacions originalas de la mecanica quantica. En efièch, en 1924, lo fisician francés Louis de Broglie (1892-1987) aviá avançat l'idèa novairitz que la matèria, coma la lutz, poiriá aver una natura a l'encòp corpusculara e ondulatòria. Atal, a tota particula seriá associada una onda. A partir d'aquela ipotèsi, e inspirat tanben pels trabalhs d'Einstein, Schrödinger cerquèt a establir l'eqüacion que descriuriá aquela onda associada a la matèria. A la fin de 1925 e al començament de 1926, obtenguèt los resultats que li permetèron de formular l'eqüacion que pòrta uèi son nom. Publiquèt sos resultats dins una tièra de sièis articles intitulats « La quantificacion coma problèma de valors pròprias »(en) C. W. Kilmister, Schrödinger. Centenary celebration of a polymath, Cambridge University Press, 1989, p. 55.(de) Erwin Schrödinger, « Quantisierung als Eigenwertproblem », Annalen der Physik, vol. 384, n° 4, 1926, pp. 273–376.
L'eqüacion de Schrödinger descriu cossí l'estat d'un sistèma quantic, representat per una foncion apelada « foncion d'onda » (notada ψ), evoluís dins lo temps. Per exemple, aquela eqüacion permet de calcular los nivèls d'energia possibles de l'electron d'un atòm e retrobava egalament amb precision los resultats experimentals ja coneguts, coma los de l'atòm d'idrogèn. La mecanica ondulatòria aportèt atal un espleit matematic poderós per comprene lo mon atomic. De fach, l'importància de l'eqüacion de Schrödinger es dificila a subrestimar dins la fisica modèrna. En efièch, jòga dins la mecanica quantica un ròtle comparable a aquel de las leis del movement de Newton dins la mecanica classica. Permet de prevéser lo comportament de las particulas, dels atòms e de las moleculas. Es tanben a la basa de fòrça aplicacions en quimia, en electronica e en sciéncia dels materials
Pauc de temps aprèp sas publicacions de 1926, Schrödinger demostrèt que sa mecanica ondulatòria èra matematicament equivalenta a la « mecanica de las matrises », una autra formulacion de la mecanica quantica desvolopada independentament per Werner Heisenberg (1901-1976), Max Born (1882-1970) e Pascual Jordan (1902-1980). Aquelas doas teorias, que semblavan d'en primièr fòrça diferentas, se revelèron èsser doas expressions d'una meteissa realitat. Aquela demostracion d'equivaléncia foguèt una etapa importanta dins l'unificacion de la teoria quantica, e mostrèt que la novèla mecanica quantica formava un ensemble coërent(fr) Michel Crozon e Maurice Mashaal, « La Physique », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours, Tallandier, 2022, p. 222..
L'interpretacion de la foncion d'onda