200px|right|thumb|Vilatge viking
Lei vikings, nomenats noroècs o normands (lit. « òmes dau nòrd ») en occitan ancian, èran un pòble originari d'Escandinàvia. Coneguts dins tota Euròpa per lor supremacia navala, s'engatjèron coma mercenaris au servici dei senhors continentaus, exigiguèron lo pagament d'importants tributs e animèron una ret marchanda fòrça dinamica. Pasmens, son sustot coneguts per seis atacas còntra leis aglomeracions e leis edificis mau defenduts. Conquistèron tanben divèrsei zònas costièras en Anglatèrra, en Normandia, en Bretanha e dins lo sud d'Itàlia (reiaume de Sicília). Migrèron tanben dins l'Atlantic Nòrd e fondèron de colonias en Islàndia, en Groenlàndia e en America dau Nòrd.
Istòria
L'expansion vikinga
L'expansion vikinga es la forma pus visibla dau fenomèn viking de la fin dau sègle VIII a la fin dau sègle XII. Sei causas son pas conegudas precisament mai uneis ipotèsis permeton de desgatjar unei paramètres explicatius. Leis objectius d'aquela expansion evolucionèron segon leis epòcas. Aquela èra foguèt donc devesida entre divèrsei periòdes segon lei caracteristicas presas per leis expedicions vikingas.
Unei causas son avançadas per explicar l'expansion vikinga, especialament son caractèr violent. D'efèct, de relacions comercialas existián dempuei lòngtemps entre lei pòbles dau nòrd d'Euròpa e leis estats pus meridionaus coma l'Empèri Roman. Generalament, lei marchands nòrdics s'installavan dins lei vilas de la region durant la sason comerciala sensa causar de problemas. Òr, a partir de la fin dau sègle VIII, aquelei relacions s'acabèron pauc a pauc per se transformar ocasionalament dins certanei regions en operacions de pilhatge o meme de conquista militara.
Lo premier element major foguèt lo desplaçament dau centre dau comèrci european vèrs lo nòrd dau continent a partir dau sègle VIII. Aqueu centre èra inicialament situat dins la Mar Mediterranèa. Pasmens, a partir dau sègle VII, l'expansion aràbia entraïnèt l'emergéncia d'un piratariá fòrça activa sus aquela mar e lei cambis comerciaus i venguèron fòrça malaisats. Dispausant de naviris eficaç, d'estructuras socialas permetent de viatjar lòngtemps e de tradicions marchandas lòngas, lei Vikings reprenguèron aqueu ròtle explicant l'expansion rapidà de lor preséncia dins lo rèsta d'Euròpa acomençada durant lo sègle VIII.
Lo segond factor important d'expansion foguèt l'afebliment de l'Empèri Carolingian a partir de la mòrt de Carlesmanhe en 814 en causa de sa division e dei luchas intèrnas entre sei senhors. Aquò demeniguèt l'eficacitat dei govèrns centraus e empachèt de concentrar de tropas sufisentas per susvelhar lei costats o defendre lei ponchs alunchats dei sètis senhoriaus. De mai, la mager part deis autoritats localas o centralas preferiguèron negociar lo retirament dei Vikings en cambi dau pagament d'un tribut dich Danegeld. Enfin, lei luchas intèrnas dei senhors francs presentavan una possibilitat d'emplech per de mercenaris vikings qu'èran rarament contraròtlats corrèctament. La situacion èra similara en Anglatèrra onte lo país èra devesit e lei sobeirans locaus fòrça febles.
Debanament
Se pòu devesir lo fenomèn viking en quatre periòdes principaus que van de 800 a 1135. Pasmens, existiá d'autrei divisions e lei datas son principalament indicativas. De mai, segon lei regions, e la capacitat de sei senhors de protegir lei populacions, lei Vikings foguèron mai o mens agressius e audaciós. Enfin, lei regions assostant d'endrechs rics e mau defenduts, coma una abadiá, èran d'objectius fòrça atractius e regularament atacats.
Lo premier periòde se debanèt aperaquí de 800 a 850. En causa de la crisi politica de l'Empèri Carolingian, tròp estendut per èstre defendut eficaçament e devesit entre leis eiretiers de Carlesmanhe en 840, e de la division deis estats anglés, lei marchands vikings acomencèron pauc a pauc de pilhar lei regions mau protegidas. Aquelei pilhatges èran pas organizats a una escala granda e lo motor principau èra l'oportunitat. Quand lo país èra corrèctament defendut, lei Vikings contunièron seis activitats comercialas normalas. En fach, durant toei lei sègles dau fenomèn viking, l'objectiu principau dei Vikings èra d'aquistar de richessas d'un biais o d'un autre.
Entre 850 e 900, lo fenomèn cambièt de dimension e lei cronicas europèanas acomencèron de parlar d'« Armada Granda » e d'operacions de pilhatge vertadier foguèron organizadas en Euròpa de l'Oèst per lei Danés e lei Norvegians e en Euròpa de l'Èst per lei Suedès. Lei vilas grandas foguèron atacadas per de flòtas importantas e de país novèus (Espanha, Itàlia, Empèri Bizantin...) veguèron tanben l'arribada de Vikings. Meme se de tropas de Vikings foguèron desfachs per de senhors capables de resistir (Ethandun en 878, Saucourt-en-Vimeu en 881), la màger part dei sobeirans europèus poguèron pas resistir e certanei paguèron de tributs importants.
A partir de l'an 900, lei territòris d'Occident acomencèron de s'organizar vertadierament còntra lei pilhatges e la piratariá. Lei Vikings èran venguts un element costumier de la politica europèa e èran ja fixats dins certanei regions occidentalas coma lo Danelaw en Anglatèrra, uneis illas dau nòrd de l'Ocean Atlantic, lo sud d'Irlanda o Normandia. A l'èst, avián format dos principats a l'entorn de Nòvgorod e de Kiev. Uneis implantacions vikings aguèron luòc dins aquelei territòris e lei relacions acomencèron de se normalizar ambé lo rèsta d'Euròpa. Dins certanei regions, coma Normàndia, de Vikings obtenguèron de tèrras còntra una ajuda militara per luchar còntra lei pilhatges d'autrei Vikings.
Lo periòde de normalizacion s'acabèt en 980 quand, dins certanei regions coma Anglatèrra, leis invasions acomencèron tornarmai. Prenguèron un caractèr militar important ambé d'ambicions de conquista, especialament per lei Danés en Anglatèrra. Aquela politica conoguèt una revirada decisiva en 1066 pendent la batalha de Stamford Bridge e s'acabèt definitivament en 1135.
Durant aquelei quatre periòdes, lei Vikings foguèron capables d'establir d'implantacions durablas dins unei regions d'Euròpa : dins leis illas britanicas e lor region : lo Danelaw qu'èra un territòri sota lo contraròtle viking en Anglatèrra, lo nòrd d'Escòcia, lo sud d'Irlanda e Normàndia. dins lo nòrd d'Ocean Atlantic : Islàndia, una partida de Groenlàndia e quauqueis implantacions provisòrias au Canadà. dins l'èst d'Euròpa : divèrseis implantacions sus lei costats sud de la Mar Baltica e lei doas principats de Nòvgorod e de Kiev. dins la Mar Mediterranèa : en Sicília e dins lo sud d'Itàlia.
La centralizacion deis estats d'Escandinàvia
Dins lo corrent dei sègles VIII a XII, leis estats d'Escandinàvia conoguèron un movement progressiu d'unificacion e de centralizacion. Ansin, s'au començament dau periòde viking, la region èra devesida entre divèrsei territòris pichons e autonòms, se veguèt pauc a pauc aparéisser de reiaumes grands bastits sus lo modèl franc basat sus l'autoritat d'un rèi e la preséncia de la Glèisa catolica.
Danemarc, estat pus meridionau dei territòris, èra ja influenciat per leis estats francs e d'autoritats pron poderós per bastir e entretenir de fortificacions importantas coma la Danevirke i existián tre lo sègle IX. La fondacion dau reiaume aguèt luòc au sègle X ambé lo baptisme dei premiers rèis crestians. Au sègle seguent, lo país foguèt devesit en diocèsis e lei tradicions vikingas perdiguèron lor influencia au profiech d'una societat de tipe feodala devesida en tres classas principalas (aristocràcia, clergat, pòble). Aqueu procediment s'acabèt en 1157 per l'unificacion finala dau reiaume vengut una poissança majora au nòrd d'Euròpa.
Norvègia conoguèt una evolucion similara mai tardiera a partir de la fin dau sègle VIII e de dificultats pus importantas. D'en premier, lo país èra fòrça devesit e la mager part deis abitants defensiguèron lor autonomia. Per exemple, au sègle X, lei rèis Olafr Tryggvason e Olafr Haraldsson qu'assaièron d'unificar lo país dempuei lo sud foguèron vencuts e tuats ai batalhas de Svold (1000) e de Stiklarstadir (1030). De mai, l'influéncia fòrta dei Danés e seis ambicions sus la region foguèron un problema constant per l'unificacion. Ansin, leis etapas decisivas vèrs la formacion dau reiaume de Norvègia se debanèron après la mòrt de Cnut lo Grand en 1035. Dos rèis, Magnus Olafsson (1035-1047) e Harald Sigurdarson (1047-1066), i aguèron un ròtle primordiau e lo procediment s'acabèt vèrs la fin dau sègle XI.
Enfin, lei Suedès conoguèron un procediment d'unificacion tardiu mai eficaç entre lei sègles XI e XII. Vèrs 1050, un rèi unic dirigiguèt lo país. Lo desvolopament economic foguèt pus important gràcias a de condicions geograficas pus favorablas e l'urbanizacion i foguèt pus rapida e importanta.
La fin de l'expansion vikinga
La fin de l'expansion vikinga acomencèt a partir de la mitat dau sègle XI. La revirada dei projèctes de conquista d'Anglatèrra marquèt la fin finala d'un fenomèn ja afeblit per una tièra de causas intèrnas e extèrnas. Lei causas intèrnas principalas son la feblesa demografica dei país nòrdics incapables de mandar una populacion pron importanta per colonizar lei regions ocupadas, l'expansion dau crestianisme qu'entraïnèt d'evolucions decisivas dins la societat vikinga (abolicion de l'esclavatge...) qu'empachèron lo mandadís d'expedicions lòngas e lo declin dau comèrci viking. Entre lei causas extèrnas, se fau notar leis influéncias estrangieras (centralizacion, crestianisme, unificacion...) qu'empachèron l'organizacion d'expedicions per de caps locaus e l'organizacion de reiaumes poderós dins lei regions generalament pilhadas per lei Vikings. Ansin, leis darriereis operacions vikingas de pilhatge deguèron faciar d'oposicions militaras fòrtas e necessitèron d'ara endavant un nombre d'òmes trop importantas.
Economia
Demografia
La demografia dei populacions vikingas es un subjècte malaisat. Leis estimacions son principalament basadas sus lei resultats de cavaments e lei progrès de l'analisis deis esqueletas descubèrts. L'esperança de vida i aparéis fòrça limitada, probablament entre 20 e 25 ans. La mortalitat infantila sembla tanben fòrça importanta. Es estimada a aperaquí 60% durant lei sept premiereis annadas, subretot que la medicina sembla d'èsser estada relativament rudimentària. Lei registres realizats durant la fin de l'Edat Mejana e lei racòntes de la literatura vikinga forman egalament una fònt segondària relativament utilizada. Ansin, au Danemarc país viking pus poblat, s'estima que la populacion èra egala a un milion d'abitants vèrs 1250. Norvègia auriá assostat abitants e Islàndia aperaquí vèrs 1330. Existís pas de donadas satisfasentas sus la populacion vikinga de Suècia.
Produccions
Agricultura e norrigatge
Au contrari de la màger part dei societats de l'Edat Mejana, l'agricultura e lo norrigatge èran un sector segondari de l'economia vikinga en causa d'un sòu tròp paure, de condicions climaticas dificilas, de la talha limitada e de la dispersion de la populacion. Lo premier regardava principalament la cultura de l'òrdi e dau séguel. Lo segond pertocava lei bovins, coma lei buous per utilizats per lo lauratge, e leis ovins, subretot lei cabras per lor produccion de lach. Existiá tanben un norrigatge de pòrcs destinats a la consommacion de carn.
Lo nivèu tecnologic èra inicialament relativament limitat e lo demorèt fins ais annadas 1000. Lo fèrre èra principalament utilizat per la fabricacion d'otís coma lei volames, lei dalhas e certanei partidas deis araires. Lei progrès se desvolopèron lentament. A partir de l'an 1000, acomencèt una generalizacion lenta dei tecnicas de lauratge. Conjugada a l'utilizacion pus importanta d'otís fachs de fèrre, permetèt pauc a pauc d'aumentar la superficia dei tèrras cultivadas e lei revenguts agricòlas dins lei regions sud d'Escandinàvia onte lo clima èra lo pus favorable.
Artesanat