vinheta|San Pau, Chiesa dei Santi Severino e Sossio, Nàpols, Campània
Sant Pau apòstol conegut tanben coma l'Apòstol dels Gentils o encara Pau de Tars (originalament Saül de Tars), (Tars entre 7 e 10 - Roma 64 o 67), es considerat coma una figura clau dins lo desvolopament, l'evangelisme e la predicacion del cristianisme dins l'empèri roman, important interprèt dels ensenhaments de Jèsus de Nazaret. Es venerat coma sant dins tota la crestiantat.
Fonts documentàrias La font màger sus la vida de Sant Pau es lo material contengut dins sas epistòlas e dins lo libre dels Actes dels Apòstols. Las epistòlas contenon pauca informacion sus la vida passada de Pau. Lo libre dels Acte conten mai d'informacions, pasmens se cobrís pas la totalitat de las partidas de sa vida, coma sa probabla execucion a Roma.Cross, F. L., The Oxford dictionary of the Christian church, article:«Paul, St».
Las fonts que mencionan Sant Pau, fòra dels tèxtes del Nòu Testament, son: La primièra Letra als crestians de Corint del Papa Climent I. (Fin del sègle e començaments del II) La letra als romans de Sant Ignasi d'Antiòquia. (Començaments del sègle ii) La letra als filipencas de Sant Policarp. (Començaments del sègle ii) Lo document del sègle ii Martiri de Sant Policarp.
Biografia Pau es descrit al Nòu Testament coma un josieu ellenizat e ciutadan roman de Tars, a la region de Cilícia (ara Turquia), erudit del judaïsme de la branca dels farisèus, e perseguitor dels crestians abans sa conversion pel camin de Damasc que Pau entendèt la votz de Jèsus, e se convertiguèt al cristianisme. Après èsser acceptat pels autres dels apòstols, recebèt l'òrdre de predicar l'evangèli als "gentils" (es a dire, los non josieus) de l'empèri roman, en portant lo messatge del cristianisme dins fòrça regions d'Asia Menora e d'Euròpa coma Roma e, segon la tradicion. li es atribuit l'escritura de quatorze letras o epistòlas, conegudas coma Epistòlas Paulinas que constituisson lo fondament teologic e eclesiologic del Nòu Testament e orienta definitivament la comunautat religiosa a passar l'ipotèca d'un judaïsme nacionalista e clavat que ne menaçava l'universalitat. Se fèsta lo 29 de junh amb Sant Pèire, e sa conversion se celèbra lo 25 de genièr.
Vida de Pau segon los tèxtes ancians Dins sas epistòla i a d'informacions sus sa biografia: (...) que ièu soi Israelita, descendant d'Abraam, membre de la tribú de Benjamin (Romans 11, 1).
Circoncit l'ochen jorn, soi israelita de naissença, de la tribú de Benjamin, ebrièu e filh d'ebrièus; dins l'observança de la Lei, èra farisèu. (Filipians 3, 5).
Ieu soi un josieu de Tars de Cilícia, ciutadan d'una vila qu'es pas pas desconeguda. (Actes 21, 39). Se crei que nasquèt vèrs l'an 10 e que benlèu un fraire e de plan segur una sòrre: Saludatz Rufus, que foguèt causit dins lo Senhor, e sa maire, que considèri tanben mieuna. (Romans 16, 13). Mas un nebòt de Pau, lo filh de sa sòrre, entendit parlar d'aquel complòt. Se n'anèt a la fortalesa, i dintrèt e avertiguèt Paul. (Actes 23, 16) Parlava l'aramèu e l'ebrieu: (...) E alara Pau lor adrecèt la paraula dins la lenga dels josieus (actes 21, 40). Dins son adolescéncia, vèrs quinze ans, foguèt enviat pels sieus parents a Jerusalèm per arribar venir escriba o rabin ensenhat pel Rabin Gamalièl que se destaquèt d'entre los sieus companhs: e en la defensa del judaïsme passava fòrça los companhs de mon edat (Galatas 1, 14). L'expression als pès de Gamalièl pòt plan exprimir que Pau recebèt una formacion segon los principis de son escòla, coneguda per èsser d'una branca del farisiasme fòrça dobèrta. Ieu soi josieu, nascut a Tars de Cilícia, mas, educat dins aquela vila (Jerusalèm), instruït als pès de Gamalièl dins l'observança estricta de la Lei de los nòstres paires, plen de zèl per Dieu, coma ne sètz uèi totes vosaltres. (Actes 22, 3). Atal donc èra filh de comerçants ebrièus e descendent de la tribú de Benjamin, es circoncit l'ochen jorn de sa naissença, educat segon la lei de Moïses e plan jove es enviat a Jerusalèm a l'escòla del rabin Gamalièl (Filipians 3,5), representant de la branca mai lliberala dels farisèus, ont aprigondís l'estudi e istòria de l'Ancian Testament e amb qui apren tanben la dialectica. Venguèt un fanatic activista perseecutor dels primièrs discípols de Jèsus. Es present e participa a la mòrt per lapidacion de son companh d'escòla Esteve, considerat coma primièr martir crestian.
Es en 36, anant cap a Damasc alara percaçava de crestians per los menar a Jerusalèm per èsser jutjats que se debana la siá conversion, que li aparéis Crist segon los Actes dels Apòstols: Alara que caminava arribèt que, près de Damasc, subte se faguèt un treslús celèste a son entorn, e al càser a tèrra entendèt una votz que li disiá: "Saul, Saul, perqué me secuta?". Respondèt: "Qual ès, Senhor?" Li diguèt: "Ieu soi Jèsus, aquel que tu secutas. Lèva-te, vai te'n a la vila, e te diràn alà çò que te cal far. A Damasc i demorèt tres jorns vesent pas mai e sens manjar ni beure pas res. Dins sas epistòlas parla pas d'aquel fach, mas afirma que persecutava los crestians e que li apareguèt Jèsus coma un que nais fòra de temps (1 Corintians 15, 8). Recobra sul còp la vista, se convertís al cristianisme e es batejat per Ananias. Comença a ensenhar e a predicar dins las sinagògas de Damasc que Jèsus es lo Messias que los josieus espèran. Retòrna a Jerusalem ont Bernabé, ancian companh d'escòla l'espera, e lo presenta als apòstos, ont contunha i predicar.
Foguèt l'apòstol que dobriguèt la Glèisa naissenta als "gentils". A aquela epòca l'ensenhament s'adreçava als josieus per los convertir. A uèlhs dels primièrs crestians, que se sentián encara josieus, los non circoncits (los "gentils") èran de personas paucas frequentablas e quitament consideradas impuras e donc lo messatge de Crist semblava pas adreçat a elas. Segon Luc, lo Concili de Jerusalèm ensaja de convéncer los autres caps de la primièra comunautat crestiana que se podiá èsser crestianat (rite de la purificacion) sens èsser circoncit (Actes 21, 15-26). Pasmens las tensions contunhèron amb lo corrent dirigit per Jaume (Galatas 2, 11-14).
Foguèt un grand viatjaire que fondèt e sostenguèt las primièras glèisas de tot l'èst del bacin mediterranèu e quand li èra pas possible de visitar las comunautats comunicava personalament per letras.
Lo grand compromés amb los gentils e sas fèrmas conviccions religiosas creèron enemistats entre unes josieus. Foguèt arrestat a Jerusalèm e prèst d'èsser linchat, mas sos contactes e lo fach d'aver la ciutadanetat romana lo salvèron d'una mòrt segura. Lo governador roman l'emprisonèt pendent dos ans a Cesarèa de Palestina. A la demanda del quite Pau, foguèt enviat per mar cap a Roma per comparéisser dabant l'emperaire. Una tempèsta lo desvièt a Malta ont demorèt unes meses, arribèt a Roma ont s'installèt, d'en primièr en libertat susvelhada e après liure. Moriguèt decapitat, fòrça probablament en 67, en consequéncia de las repression per l'incendi de Roma en 64, pendent lo mandat de Neron.
Los viatges de Pau vinheta|250x250px|Primièr viatge de Sant Pau vinheta|250x250px|Segond viatge de Sant Pau vinheta|250x250px|Tresen viatge de Sant Pau Après sa conversion a Damasc, Pau demora un temps a Jerusalèm, tòrna a Tars a l'ostal dels sieus paires e òrna fin finala amb Bernabé a Antiòquia, vila ont pel primièr còp los discíples de Jèsus son nomenats crestians. Se pòt datar los viatges entre 45 e 58.
Lo primièr viatge se debana 45 a 49 e amb Bernabé e lo cosin d'aquel Joan Marc. Prenon la mar de Seleucia cap a Chipre, on cambia son nom de Saul pe Paulus (son cognomen roman) e visitan tanben Pamfília e Antiòquia de Pisidia per tornar de nòu a Jerusalèm. Segon los Actes dels Apòstos foguèron pas gaire plan recebuts e quitament insultats.
Lo segond viatge se seriá debanat entre 50 e 52 e es acompanhat per Siles. Se van pel fèrm tèrra d'Antiòquia cap a Siria e Cilícia fins al sud de Galàcia. Alà se jonh Timotèu e passant per las regions de Frígia e Mísia. Dintran en Euròpa, ont fonda la primièra comunautat crestiana a Filipos. Segon lo Nòu Testament, Pau visitèt la vila per dos còps en 56 e 57. La Letran als Filipencs data de 61 e 62 e se crei que se realiza sul pic l'instruccion de Pau. Contunha lo viatge a Tessalonica, Atenas e Corint. Tòrna a Antiòquia passant per Efes e Cesarèa de Palestina.
Lo tresen viatge apostolic començariá a la prima de 54 fins a 58. S'agís d'un viatge de consolidacion de las comunautats crestianas ja formadas. Partís d'Antiòquia e se dirigís cap a Efès ont pren un long periòde per partir cap a Corint. Arriba de nòu a Tròia ont s'embarca cap a Milet e d'alà fins a Tir e Cesarèa de Palestina per arribar de nòu a Jerusalem on s'i cocha es de pauc manca de se far linchat acusat de violar la Lei.
Lo procurator roman Antoni Felix l'envia près a Cesarèa dins la província de Judea ont es mes en libertat en 60 pel nòu procurator Porci Fest. Fasent apelacion a la ius civitatis, es a dire al drech de ciutadanetat romana que gaudís coma filh de Tars, demanda èsser jutjat a Roma e evita d'aquel biais d'èsser jutjat pel Sanedrin: Se soi colpable, s'ai comés una fauta que merite la pena de mòrt, refusi pas de morir; mas s'aqueles m'acusan sens fondament, degun a pas drech a me daissar a mercè d'eles. Fai apelacion al Cesar. Alara Festus, après deliberar amb lo sieu conselh, respondèt: "As fait apelacion al Cèsar; al Cèsar anaràs." (Actes 25, 11-12) Lo quatren viatge de Pau se debana a la prima del 61 e un còp arribat a Roma es mes en libertat susvelhada fins a 63 qu'es liberat. Los darrièrs jorns de la vida de Pau demòran pas gaire clars e se n'a solament constància pels Faches dels Apòstols. Segon unes contunhèt de visitar las comuautats crestianas d'Orient e n'i que contan que foguèt a Tarraco. (Romans 15, 24).
Mòrt per decapitacion drecha|vinheta|350x350px|Decapitacion de Sant Pau per Enric Simonet, 1887. Quand tòrna a Roma se debanan revòltas e persecucions de Neron contra los crestians. Es condemnat a mòrt per decapitacion en 64 o 67. Dins aquel periòde de tres ans se supausa que faguèt un viatge mai, coma aquel Tarraco, que ne demòra d'escrich. Segon la tradicion crestiana l'execucion se debanèt lo 29 de junh, lo meteis jorn que Sant Pèire foguè crucificat capvirat.
Foguèt enterrat a la Via Ostiense de Roma. En 17 de febrièr de 2005 lo Vatican, publiquèt que s'èra trobat un sarcofag jos l'autar màger de la basilica de Sant Pau e que poiriá conténer las rèstas de Pau.
Aquela informacion se basa sus la tradicion crestiana que ditz que Pau moriguèt pendent la persecucion de Neron, decapitat, una pena de mòrt digna reservada als ciutadans romans. Se debanèt a Aqua salviae, just al sud de Roma, probablament en 67. A subjècte de las circonstàncias de la mòrt de Pau, las letras donan pas informacion utila e tanpauc los Actes, escrich vèrs 80, que s'acaba l'istòria de Pau amb son arribada a Roma ecaptiu.
Din la letra als Corintians, de Climent I, al fin del I, fa allusion al martiri de Pau "en vertut del prefècte", mas es explicit sul nom del prefècte nimai lo luòc, la data, la causa e la forma de martiri.Prima lettera di Clemente, 5, 6-7 (greco).
Tertulian, a la fin del sègle II, informa qu'a Roma "ganhèt sa corona per morir coma Joan (lo Baptista, tanben decapitat).Tertulià.
Dins l'apocrif Martiri de Sant Pau (tr. Es.), Partida dels Actes de Pau (final del sègle ii), se descriu en detalh la mòrt de Pau per exprimir la volontat de Neron. Coma d'autres tèxtes apocrifs es jutjada pels istorians contemporanèus legendari.
Problematicas sus la vida de Pau I a fòrça aspèctes de la vida de Pau que demòran pas plan explicits ni dins los tèxtes del Nòu Testament ni pels istorians de son epòca: sa dobla apertenença josieva e romana, sa conversion radicala, los contactes amb las autoritats romanas e la paternitat d'unas epistòles atribuidas a el.